Кіріспе

Ағылшын-американдық романист (1904–1986)

Кристофер Уильям Брэдшоу Ишервуд (1904 жылдың 26 тамызы – 1986 жылдың 4 қаңтары) – ағылшын-американдық романист, драматург, сценарист, өмірбаян жазушы және күнделік автор. Оның ең белгілі туындылары: «Берлинге қош саудай» (1939) – «Кабаре» (1966) мюзиклына әсер еткен жартылай автобиографиялық роман; «Жалғыз адам» (1964), 2009 жылы Том Форд түсірген фильмге негіз болған; және «Кристофер және оның сияқтылары» (1976) – «Гей азаттық қозғалысының ортасына жеткізген» мемуар.

Ерте өмір және еңбек

Ишервуд 1904 жылы Англияның солтүстік-батысындағы Стокпорт қаласының жанындағы Чеширдегі отбасылық үйінде дүниеге келді. Ол Фрэнсис Эдвард Брэдшоу Ишервудтың (1869–1915), «Фрэнк» деп аталған, Йорк және Ланкастер полкіндегі кәсіби әскери қызметкері және Кэтлин Брэдшоу Ишервудтың, туған тегі Машел Смит (1868–1960), табысты шарап сатушының жалғыз қызының үлкен ұлы болды. Ол Джон Генри Ишервудтың немересі, Марпл Холл мен Уайберслег Холлдың иесі, Чешир, және оның ата-бабаларының арасында Пуритан судьясы Джон Брэдшоу болды, ол король Карл I-нің өлім жазасына қол қойды және екі жыл бойы Кеңес Лорды, тиімді түрде Англия Республикасының президенті қызметін атқарды. Ишервудтың әкесі Фрэнк Кембридж университетінде және Сандхерст әскери академиясында білім алған, Бур соғысында қатысқан және Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан. Ишервудтың анасы Кэтлин өзінің анасы арқылы Грин Кингтің бай Грин сыра қайнатушы отбасының мүшесі болды, ал Ишервуд романшы Грэм Гриннің туысы болды, ол да сыра қайнатушы отбасына байланысты болған. Фрэнк пен Кэтлин алғашқы ұлын Кристофер Уильям Брэдшоу Ишервуд деп крещение рәсімінен өткізді, ол 1946 жылы АҚШ азаматы болған кезде қысқартылды. Дербиширдегі Рептон интернат мектебінде Ишервуд өмір бойы досы Эдвард Апвардпен кездесті, олармен бірге ол өзінің ойдан шығарылған автобиографиясында «Арыстар мен көлеңкелер» (1938) деп аталған ойдан шығарылған ағылшын ауылы Мортмирді ойлап тапты. Ол Кембридждегі Корпус-Кристи колледжіне тарих пәнін оқуға түсті, екінші курста трипостарда әзіл-қалжыңдар мен лимериктер жазды және 1925 жылы дипломсыз кетуді сұрады. 1925 жылы Рождествода ол дайындық мектебінің досы В. Х. Ауденмен қайта танысты. Ауден арқылы Ишервуд жас ақын Стивен Спендермен танысты, ол Ауденнің алғашқы жинағын, «Өлеңдер» (1928) баспаға шығарды. Ишервуд, Ауден және Спендер 1930 жылдары Англиядағы ең қызықты жаңа әдеби топ ретінде танылды. Ауден Ишервудты «Ауден тобы» немесе «Ауден буыны» деп аталған романдар авторы деп атады. Сесил Дей Льюис пен Луис МакНейспен бірге Ауден мен Спендер кейіннен MacSpaunday ақындары деген атауға ие болды, олармен Ишервуд та байланысты. Кембриджден кеткеннен кейін Ишервуд жеке репетитор, кейін скрипкашы Андре Мангео басқаратын струнный квартеттің хатшысы болып жұмыс істеді. Бұл 1928 жылы жарық көрген «Барлық заговоршылар» атты кітап, балалар мен олардың ата-аналарының арасындағы өзін-өзі анықтау үшін күрес туралы. 1928 жылдың қазан айында Ишервуд Лондон Король колледжінде медицина студенті болып оқуға түсті, бірақ ол алты айдан кейін кетті.

Берлинде болу

1929 жылдың наурыз айында Ишервуд Ауденге Берлинде қосылды, онда Ауден аспирантураны аяқтаған еді. Сапарға шығуға оның басты себебі Веймар Берлині ұсынған сексуалдық еркіндік болды, ол кейін былай деп жазды: "Кристофер үшін Берлин – балалар". Он күндік сапар Ишервудтың өмірін өзгертіп жіберді. Ол "Косси-Корнер" аталған жертөледегі барда танысқан неміс жігітімен махаббатқа түсті және Магнус Хиршфельдтің Жыныстық ғылымдар институтында "өз тайпасымен" бетпе-бет кездесті. Ол шілдеде тағы да Берлинге барып, қарашада сонда қоныстанды. Берлинде Ишервуд Бірінші дүниежүзілік соғыстың отбасына және оның буынына тигізген әсері туралы екінші романы "Естелік" (1932) жұмысын аяқтады. Ол күнделік жазу әдетін де жалғастырды. Күнделігінде ол Джеральд Гамильтонмен нақты өмірдегі достығынан шабыттанған "Мисс Норрис поездарды ауыстырады" (1935) және Адольф Гитлердің кедейлік, жұмыссыздық, еврейлер мен коммунистерге жасалған шабуылдардың күшеюі және кафелердегі, барлардағы және борделдердегі түнгі өмірдің беймәлімдігімен билікке келуі туралы қаланың портреті – "Берлинге сау бол" (1939) үшін шикі материал жинады. "Берлинге сау бол" солшыл "Жаңа жазу" журналында жарияланған әңгімелерді қамтыды, соның ішінде Ишервудтың 1937 жылғы "Салли Боулз" повесі, онда ол Жан Росс есімді жас ағылшын әйелінің бейнесіндегі ең танымал кейіпкерін жасады, ол қысқа мерзімге пәтерлесіп тұрған еді. Америка Құрама Штаттарында Берлин романдары 1945 жылы "Берлин әңгімелері" деген атпен бірге жарық көрді. 1951 жылы Джон ван Друтен "Берлинге сау бол" романын "Мен – камерамын" деген атаумен Нью-Йорк сахнасына қойды, бұл атау Ишервудтың кіріспе абзацтарынан алынған. Бұл пьеса Бродвейдегі хитті мюзикл "Кабаре" (1966) пьесасына шабыт берді, кейін 1972 жылы "Кабаре" фильміне бейімделді. 1932 жылы 27 жастағы Ишервуд 16 жастағы неміс жігіті Хайнц Неддермейермен қарым-қатынас бастады. Олар 1933 жылдың мамыр айында нацистік Германиядан бірге Грекияға қашып кетті. 1934 жылдың қаңтарында Неддермейерге Англияға кіруге рұқсат берілмеді, ол бірге тұра алатын елді іздеуге аттанды. Олар Канар аралдарында, Копенгагенде, Брюссельде, Амстердамда және Португалияның Синтра қаласында тұрып, Неддермейерге жаңа ұлттық және паспорт алуға тырысты. 1937 жылдың мамыр айында, ол және Ишервуд Люксембургте тұрғанда, Неддермейер Германияға күртен шығарылып жіберілді. Неддермейер келесі күні әскерге шақырудан жалтарғаны және өзара мастурбация жасағаны үшін гестапоға ұсталды. Неддермейер үш жарым жылға қатаң еңбек және әскери қызметке сотталды. (Нацистік сот ешкімді кінәсіз деп таба алмады.) 1938 жылы үйленді, 1940 жылы ұл дүниеге келді. Неддермейер соғыстан аман қалды және 1956 жылы Ишервудқа Шығыс Германиядан қашуға көмектесу үшін ақша сұраған хат жіберді, оны Ишервуд берді. Екі адамның арасындағы соңғы байланыс 1960 жылы Ишервудтың анасының қайтысына байланысты Неддермейердің Ишервудқа көңіл айту хаты болды. Осы кезеңде Ишервуд жиі Лондонға оралып, алғашқы киносценарийші жұмысын бастады, Веналық режиссер Бертольд Виертельмен "Кішкентай дос" (1934) фильмінде жұмыс істеді. Ол Оденмен үш пьесада жұмыс істеді – "Тірінің астындағы ит" (1935), "F6 көтерілуі" (1936) және "Шекарада" (1938) – барлығы Роберт Медли мен Руперт Дунның топтық театры қойған. Ол сондай-ақ 1920-ші жылдары мектепте және одан тыс жерде алған білімі туралы ойдан шығарылған өмірбаяны "Арыстандар мен көлеңкелер" (1938) жұмысын жасады. 1938 жылдың қаңтарында Ишервуд пен Оден Қытайға барып, Қытай-жапон қақтығысы туралы "Соғыс жолына" (1939) кітабын жазды. Олар келесі жылы жазда Америка Құрама Штаттары арқылы Англияға оралды және 1939 жылдың қаңтарында сонда көшіп кетуге шешім қабылдады.

Құрама Штаттардағы өмір

Калифорнияның Голливуд қаласында тұрған кезінде Ишервуд, Ишервудтың «Берлин әңгімелерінен» әсер алған, әсіресе Трумэн Капотемен дос болады. Капотетің әйгілі повесі «Тиффанидегі таңғы ас» романында көрініс берген «Салли Боулз» әңгімесі оған үлкен ықпал етеді. Ишервуд сондай-ақ Калифорнияға көшіп келген британдық романист және драматург Доди Смитпен дос болады, және ол өзінің аяқталмаған жұмыстарын көрсеткен санаулы адамдардың біріне айналады. 1945 жылы Ишервуд америкалық азаматтыққа өтуді ойлады, бірақ елді қорғауға қатысты ант беруге келіспейді. Келесі жылы ол азаматтыққа үміткерлік етеді және сұрақтарға адал жауап береді, соғысқа қатыспайтын жұмыстарға, мысалы, кемелерге азық-түлік тиеуге дайын екенін айтады. Оның медициналық корпуста ерікті болып қызмет еткені де маңызды рөл атқарады. Азаматтыққа қабылдау рәсімінде ол елді қорғауға ант беруге міндетті екенін біледі және бұрынғы қарсылықтарын ескеріп, ант беруге шешім қабылдайды. 1946 жылдың 8 қарашасында ол америкалық азамат атанды. Ол фотограф Уильям "Билл" Каскимен бірге тұра бастайды. 1947 жылы екеуі Оңтүстік Америкаға саяхат жасайды. Ишервуд көркем мәтін жазады, ал Каски 1949 жылы жарық көрген «Кондор мен сиырлар» атты кітабына суреттер түсіреді. 1949 жылы Гор Видальге жазған хатында Ишервуд өзіне ұқсас гомосексуалдық қарым-қатынастарды талқылайды:

Гомосексуалдық қарым-қатынастар бақытты болуы мүмкін және көбінесе бақытты болады. Көптеген ер адамдар жылдар бойы бірге өмір сүреді және гетеросексуалдар сияқты өмірлерін және еңбектерін бөліседі. Бұл шындық, тіпті «либералды» адамдар үшін де алаңдатушы және таң қалдырады, себебі ол гомосексуалдық тағдырдың романтикалық, трагикалық түсінігін жоққа шығарады.

Дон Бачардимен танысу

1953 жылы 48 жасында, Валентин күні Санта-Моника жағажайында достарымен бірге жасөспірім Дон Бакардиге кездесті. Бакардидің жасы туралы әртүрлі мәліметтер бар, бірақ кейін Бакарди өзі: "Сол кезде мен шамамен 16 жаста болдым" деді. Шындығында ол 18 жаста еді. Жас айырмашылығына қарамастан, осы кездесу Ишервудтың өмірінің соңына дейін, ішкі дау-жанжалдар мен үзілістерге қарамастан, жалғасқан серіктестіктің бастауы болды. Олардың қарым-қатынасының алғашқы айларында Ишервуд бірнеше жыл бойы жұмыс істеген "Кешкі әлем" (1954) романын аяқтады, ал Бакарди оны машинаға түсірді. Ишервуд 1950-ші және 1960-шы жылдардың басында Лос-Анджелес мемлекеттік колледжінде (қазір Калифорния мемлекеттік университеті, Лос-Анджелес) қазіргі заманғы ағылшын әдебиетінен дәріс оқыды. Ишервуд пен Бакарди арасындағы 30 жылдық айырмашылық сол кезде көпке таң қалдырды, Бакарди өзінің сөзімен айтқанда, "бір түрлі бала проституткасы" ретінде қарастырылды, бірақ екеуі Оңтүстік Калифорния қоғамында көптеген голливудтық достары бар, танымал және беделді жұпқа айналды. 1962 жылы жарық көрген "Төменде сапармен" романы оның берлиндегі әңгімелерімен байланысты төрт повестен тұрады. Көптеген сыншылардың пікірінше, Ишервудтың ең үлкен жетістігі – 1964 жылғы "Жалғыз адам" романы, онда Лос-Анджелес университетінде профессор болып жұмыс істейтін орта жастағы, гей ағылшын Джорджтың бір күні бейнеленген. Роман 2009 жылы сол атпен фильмге көшірілді. 1964 жылы Ишервуд американдық жазушы Терри Саузернмен бірлесіп Эвелин Воның американдық жанасу индустриясын сынап көрсеткен "Жақын" фильмінің Тони Ричардсонмен түсірілген сценарийін жазды.

Соңғы жылдары және өлімі

Ишервуд пен Бачарди Ишервудтың өмірінің соңына дейін Санта-Моникада бірге тұрды. 1981 жылы Ишервудқа простата қатерлі ісігі диагнозы қойылды және ол 1986 жылдың 4 қаңтарында Санта-Моникадағы үйінде 81 жасында қайтыс болды. Оның денесі UCLA медициналық ғылымға сыйға тартылды, ал оның күлі кейін теңізге шашылды. Бачарди жеке танымал, табысты суретші болды, ал Ишервудтың өлімінен кейін оның өлген Ишервудтың портреттері кеңінен танылды.

Ведантамен байланысы

Джеральд Хирд британ жазушысы Олдус Хакслиді Веданта (үнді философиясы) және медитациямен таныстырды. 1937 жылы Америкаға көшкеннен кейін Хирд пен Хаксли Ведантистерге айналды. Олар Оңтүстік Калифорниядағы Веданта қоғамының негізін қалаушысы Свами Прабхавананда басшылығымен Веданталық іс-шараларға қатысты, ол Үндістанның Рамакришна орденінің монахы еді. Екеуі де Свамидан бастама алды. Хирд пен Хаксли Ишервудты Свамидің Веданта қоғамымен таныстырды. Уақыт өте келе Ишервуд Хакслимен жақын достық қарым-қатынас орнатып, кейде онымен бірлесіп жұмыс істеді. Ишервуд өзінің Ведантист екенін жариялады және Прабхавананда оны өз гуруы ретінде қабылдады. Ведантаға бет бұру процесі соншалықты күшті болды, Ишервуд 1939-1945 жылдар аралығында тағы бір роман жаза алмады, өйткені ол Веданта жазбаларын зерттеуге берілді, тіпті біраз уақытқа қоғамда монах болып қызмет етті. Келесі 35 жыл бойы Ишервуд Свамимен Ведантаның әртүрлі кітаптарын, соның ішінде «Бхагавад Гита» – «Құдай әнін» аударумен айналысты, қоғамның журналына мақалалар жазып, Голливуд пен Санта-Барбара ғибадатханаларында лекциялар оқыды. Көп жылдар бойы ол Голливуд ғибадатханасына сәрсенбі күндері жарты сағатқа Рамакришнаның Ізгі хабарын оқуға келіп, содан кейін Свами жамағаттан сұрақтар қабылдады. 1950 жылдан 1978 жылға дейін Ишервуд Голливуд пен Санта-Барбара Веданта ғибадатханаларында 53 лекция оқыды. Ол өзінің күнделіктерінде және «Менің гуруым және оның шәкірті» кітабында уағыз айтуға өзін лайықсыз сезінетінін айтады, сондықтан оның көптеген лекциялары басқалар жазған, негізінен Свами Вивекананданың мақалаларын оқудан тұрды. «Рамакришна кім?», «Жазушы және Веданта» сияқты бірнеше түпнұсқа лекциялары болды, сондай-ақ Рамакришнаның үй шаруасымен айналысқан шәкірті Гриш Чандра Гошқа арналған лекциясы да бар еді. Ишервуд сонымен қатар Оңтүстік Калифорния Веданта қоғамының екі айда бір шығатын журналы «Веданта және Батыс» журналын шығаруға белсенді қатысты. 1943-1945 жылдары ол бас редактор, 1951-1962 жылдары Олдус Хаксли, Джеральд Хирдпен және 1951-1958 жылдары Джон ван Друтенмен бірге редакциялық кеңесші болды. 1949 жылдан 1969 жылға дейін ол журналға 40 мақала жазды.

Ишервуд және соғыс

Ишервудтың әкесі Фрэнк Брэдшоу Ишервуд британ армиясының полковнигі болды. Ол 1915 жылы 46 жасында, Бірінші дүниежүзілік соғыста, Франциядағы Ипр шайқасында қаза тапты. Ишервуд сол кезде 10 жаста еді. Әкесінің өлімі оған терең әсер етті, әкесіне деген көзқарасын, анасымен қарым-қатынасын және әскери және соғысқа деген тұрлығын өзгертті. Ишервудтың екінші романы, 1932 жылы жарық көрген "Естелік" (The Memorial), Бірінші дүниежүзілік соғыста әкесі қайтыс болғаннан кейін отбасына тигізген әсерді сипаттайды. "Естелік" романы Ишервудтың өмірлік тәжірибесін роман сюжетіне айналдыруының алғашқы үлгісі болды. Кейін Кембриджден кетуді сұрағаннан кейін ол Берлинде тұрып, фашизмнің, нацистік партияның және Гитлердің күшейіп келе жатқан күшінің куәсі болды. Ишервуд өзінің "Берлин оқиғалары" атты автобиографиялық романдарында сол кезеңді суреттейді. 1933 жылы Ишервуд досы Хайнц Неддермейермен бірге Германиядан қашып, Англияға кіруден бас тартқан Хайнц үшін пана іздеді. Ақыры 1937 жылы мамыр айында Гестапо Хайнцті әскерге шақырудан жалтарғаны және гомосексуализммен айналысқаны үшін тұтқындады. Лондонға оралғанда Ишервудтың көңілі солшылдарға жақын болды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін соғысқа қарсы қозғалыс өркендегенімен, ол қарама-қарсы идеологиялық топтарға бөлінді. Кейбіреулері Испаниядағы Азамат соғысына қатысуды қалады, ал енді біреулері соғысқа бармай, немістерді жібергісі келді, тағы біреулері зорлық-зомбылықсыз қарсылықты жақтады. Бәрі де саяси күштерін әлсіретуге себеп болды. Испаниядағы шайқас аяусыз болды, солшылдар жанжал мен күдікке тонып, өзара тілдеспейтін болды. Ардагерлер идеалдық мақсаттарды пайдаланғандарын сезінді және коммунистік күштердің көлеңкелі бақылауына ұшырағанына наразы болды. 1937 жылы екі ірі бейбітшілік тобы бірікті: "Бейбітшілік уәдесі одағы" деп аталатын "Бейбітшілік уәдесі" қозғалысы құрылды. Одақтың мүшелері келесі уәде берді: "Соғыс – адамзатқа қарсы қылмыс. Мен соғыстан бас тартамын және соған байланысты соғыстың ешқандай түрін қолдамаймын. Сондай-ақ соғыстың барлық себептерін жоюға тырысамын". Сол кездегі белгілі жазушылар мен зиялылардың кейбіреулері сөз сөйлеп, осы мақсатқа қолдау көрсетті, олардың ішінде Джеральд Хирд, Алдус Хаксли және Бертран Рассел болды. Хемингуэйдің Испаниядағы Азамат соғысы туралы баяндамаларынан шабыт алып, 1938 жылдың қаңтарында Ишервуд және оның досы В. Х. Оден Жапонияның басып алуын жариялау үшін Қытайға барып, "Соғыс жолы" (1939) атты еңбекті жазды. Ол саяси сенімін жоғалтты: "Мен соңғы бірнеше жыл бойы қайталап келген солшыл ұрандарды қайталай алмаймын". Калифорнияға көшіп келгеннен кейін Ишервуд Джеральд Хирд пен Алдус Хакслиден пацифист болу туралы кеңес алды және олар сияқты Оңтүстік Калифорнияның Веданта қоғамының басшысы Рамакришна монахы Свами Прабхавананданың шәкірті болды. Ол азаматтық алуға өтініш білдіріп, соғысқа қарсылық танытты. Пенсильванияда ол квакерлік жатақханада жұмыс істеді, нацистерден қашқан еуропалық яһудилерді қоныстандыруға көмектесті. 1944 жылы Свами мен Ишервудтың бірге жұмыс істеген индуистік кітап "Бхагавад-гита" – "Құдайдың жыры" аудармасы жарық көрді. Қосымшада Ишервудтың "Гита және соғыс" атты эссесі бар. Онда Ишервуд Ведантаның соғыс және міндет туралы көзқарасын түсіндіреді. Поэманың сюжеті бойынша бүкіл Үндістан ұлы шайқасқа тартылады. Жарыс қарсаңында Арджуна, "Махабхарата" эпосының батыр жауынгері, екі армияның арасында қалады. Екі жақта да достарын, туыстарын және лайықты адамдарды көріп, қаруын тастайды және: "Мен шайқаспаймын" дейді. Кітаптың қалған бөлігінде Арджунаның досы және кеңесшісі Кришна міндеттің мәнін түсіндіреді. Кейбір адамдар үшін, белгілі бір уақытта соғысудан бас тарту дұрыс болуы мүмкін, бірақ себеп әділ болса және жауынгер ретінде күресу сіздің міндетіңіз болса, бас тарту моральдық қауіп тудырар еді.

Мұра және танылу

Берлиндегі Шенеберг ауданындағы Ишервуд тұрған үйдің қабырғасына 1929-1933 жылдар аралығындағы тұруын еске алу үшін мемориалдық тақта орнатылған. Ишервуд Сьюзан Сонтагтың "Кэмп" туралы жазбаларында (1964) былай делінген: "Кристофер Ишервудтың "Кешкі әлем" романындағы салғыш екі беттік сипаттамадан басқа, [кэмп] жарияланған еңбектерде көріне қоймады". 2008 жылы "Крис және Дон: Махаббат тарихы" фильмі Ишервуд пен Бачардидің өмір бойына созылған қарым-қатынасын көрсетеді. "Жалғыз адам" романы 2009 жылы "Жалғыз адам" атты фильмге бейімделді. 2010 жылы Ишервудтың "Кристофер және оның сияқтылары" автобиографиясы BBC арнасымен телефильмге түсірілді, онда Ишервуд рөлін Мэтт Смит сомдады, ал режиссураны Джеффри Сэкс жасады. Бұл фильм 2011 жылдың ақпан айында Франция мен Германияда Arte арнасында, ал келесі айда Ұлыбританияда BBC 2 арнасында көрсетілді. Жыл сайынғы Лос-Анджелес Таймс – Кристофер Ишервуд сыйлығы автобиографиялық проза үшін 2016 жылы Лос-Анджелес Таймспен бірлесіп құрылды.