Кіріспе
Константинопольдің 1454 – 1464 жылдардағы Экуменикалық Патриархы, 1463 жылдың сәуір айы – шамамен 1463 жылдың маусымы, 1464 жылдың тамызы – 1465 жылдың күзі. Алдыңғысы = Убл, Афанасий II, Иосаф I, Софроний I. Оның абецедерисі Ефестік Марк болды (өл. 1444). Атақты Иоанн Хортасменнің («Патриархалық мектептің дидаскалосы») қамқорлығында болғаннан кейін, Мануэль Марк оған өзінің бұрынғы ұстазы Георгий Гемист Плетоның (өл. 1452/1454) оқуын ұсынған болуы мүмкін, шамамен 1428 жылы. Дегенмен, оның Плетомен бірге оқығаны туралы болжамдар бар, және кез келген жағдайда, Мистрада Плетоның дәрістеріне қатысуы ықтимал еді. Шолариус император Иоанн VIII Палеологтың теологиялық кеңесшісі болып қызмет етуден бұрын философия пәнінің мұғалімі болған. Шындығында, 1437 жылы – Феррара-Флоренция соборына дайындық күтімінде – император Нилус Кабасиластың еңбектерін Ефестік Марк пен Геннадий Шолариуспен бірге ресми түрде зерттеді. Кереметі, үштік Джон Дунс Скоттың (өл. 1308) шығармаларын да Томистік метафизикадағы Filioque қағидасын қабылдамауы себепті, сондай-ақ Скоттың Құдайдың тұлғалары мен мәні арасындағы «формальды айырмашылық» және Құдайдың атрибуттары (немесе «энергиялары») туралы ілімі бойынша ресми түрде зерттеді. Осы себепті Шолариус Ефестік Марктың «Латынға қарсы силлогизмдік тарауларының» алғашқы он сегіз тарауына ғылыми жолмен қарсылық білдірді. Осыған байланысты Католик энциклопедиясы Шолариус бұрынғы ұстазына Тома Аквиннің пікірлері Троица туралы мәселелерде жалпы латындық көзқарас емес екенін көрсету үшін ғылыми еңбек жазған болуы мүмкін деп болжайды.
, April 1463 – c. June 1463
, August 1464 – autumn 1465
|predecessor = Ubl
| Athanasius II
| Joasaph I
| Sophronius I His abecedary was Mark of Ephesus (d. 1444). Following his tutelage under the famous John Chortasmenos ("didaskalos" of the Patriarchal School), Manuel Mark might have then recommended him to study under his own previous master, Georgios Gemistus Pletho (d. 1452/1454), c. 1428. However, his studies under Pletho are a matter of speculation and, at any rate, would have been more likely attendance at Pletho's lectures at Mistra. Scholarius had been a teacher of philosophy before entering the service of the emperor John VIII Palaeologus as a theological advisor. In fact, in 1437 – in anticipation of the Council of Ferrara Florence – the emperor formally studied Nilus Cabasilas's works along with Mark of Ephesus and Gennadius Scholarius. Curiously, the trio also formally studied the works of John Duns Scotus (d. 1308) because of his rejection of the Filioque in Thomistic metaphysics, as well as Scotus' doctrine of a "formal distinction" between the persons and essence of God, as well as God's attributes (or "energies"). It was for this reason that Scholarius wrote an academic refutation of the first eighteen of Mark of Ephesus' "Syllogistic Chapters against the Latins." From this, the Catholic Encyclopedia speculates that Scholarius was likely writing an academic exercise to inform his former master that Thomas Aquinas' opinions did not constitute a universally Latin approach to questions on the Trinity.
Флоренция кеңесі
Георгий Шоларий тарихи маңызға ие болды, өйткені Жохан VIII (1425-1448) императорымен бірге 1438-1439 жылдары Феррара мен Флоренцияда өткен Феррара-Флоренция кеңесіне қатысты. Осы әрекеттің мақсаты грек және латын шіркеулері арасында біріккендік орнату болды, ол сол кезде оны қолдады. Ол кеңесте төрт рет сөз сөйледі – барлығы да өте келісімшілдікке бағытталған. Осы кеңесте танымал платонист Гемист Плето да пайда болды, ол сол кездегі үстем аристотелизмнің ең күшті қарсыласы болды, демек Шоларийдің де қарсыласы еді. Екеуі де философияда да, дін мәселелерінде де қарама-қарсы болды – Плето христиандық пен зороастризмнің синкреттік одағы түрінде грек дінсіздігіне ішінара қайта оралуды жақтады; ал Шоларий, көбірек сақтықпен, доктриналық негізде Риммен шіркеулік біріккендіктің қажеттілігін қозғады және екі тараптың да қабылдауы мүмкін болатын, белгісіздігі мен екіұштылығы бар құжатты жасауға көмектесті. Георгий Шоларий кеңестің талқылауларына тікелей қатыса алмады, өйткені ол дін қызметкері емес, қарапайым адам болды.
Константинополға қайта оралу
Оның одақты алғаш қолдауына қарамастан (және көптеген православие епископтарын теологиялық білімсіздігі үшін сынаған), Георгий Шоларий Кеңес кезінде одаққа көңілі тоймады және 1440 жылдың маусым айының басында одан шығып кетті. Ұстазы Ефес Маркінің ықпалымен, оны латын православиесіне қарсы толығымен бұрған Георгий Шоларий өмірінің соңына дейін (Ефес Маркімен бірге) одақтың ең бейшара жауы ретінде танылды. Дәл осы кезде (1444) ол Құдайдың сипаттары (яғни, энергиялары) мен мәні арасындағы Аквиннің «ақылдың айырмашылығы» туралы күмәнді пікіріне назар аудара бастады. Біріншіден, Мартин Югидің «Opera Omnia» басылымында көрсетілгендей, Георгий Шоларий Тома Аквиннің «Болу және мән туралы» еңбегінің 94-96-тараптарын тоқтатты және Паламамен сәйкес болу үшін томистік түсіндірмені скотистік түсіндірмемен алмастырды. Алайда, ол бастапқыда Аквинге толық айып тағудан тартынды, кейінгі схоластиктердің (мысалы, Гервеус Наталис) Аквиннің тұжырымдарын православиелік рухта түсіндіретінін атап өтті. Бұл Шоларийдің Аквиннен теологиялық жағынан алшақтауының бастапқы белгісі болды, ол кейінгі еңбектерінде оны теологиялық тұрғыдан қаттырақ сынауға көшті (мысалы, Киелі Рух туралы трактаттары және грек тіліндегі «Summa Theologiae» кіріспесі). Дегенмен, бұл алшақтық шамадан тыс көрсетілуі мүмкін. Маркус Плестед Шолариостың «Томасқа деген махаббаты мен құрметі өмірі бойы сақталғанын» және «кейінгі еңбектерінде сақ болуын жиі білдіргенін» айтады. Шоларий Аквин туралы ескертулеріне қарамастан: «Біз осы құдайдан шабыттанған және дана адамды жақсы көреміз» деп жазды. Ол өзінің жаңа сенімдерін қорғау үшін көптеген еңбектер жазды, олар бұрынғы келісімдік көзқарастарынан соншалықты ерекшеленді, осыған байланысты Аллатиус бір есімді екі адам болуы керек деп ойлады. Гиббон оған: «Ренодо оның тұлғасын және мінезінің екі жақтылығын қайта жаңартып берді» деді. 1448 жылы Иоанн VIII қайтыс болғаннан кейін Георгий Константин XI (1448–1453) тұсында Константинопольдегі Пантократор монастыріне кірді және әдеттегідей жаңа есім алды: Геннадий. Қала құлағанға дейін ол одақтың ашық қарсыласы ретінде танымал болды. Ол және Ефес Маркі латынға қарсы партияның жетекшілері болды. 1444 жылы Ефес Маркі өлім төсегінде Геннадийдің латындықтар мен одаққа деген келіспеушілігін мақтады. Ашулы халық Ая Софияның үлкен шіркеуіндегі униаттық қызметтерді көргеннен кейін Геннадийге жүгірді. Ол жасырынған, бірақ ұясының есігіне мынадай хабар қалдырды: «О, бақытсыз римдіктер, неге шындықты тастап кеттіңдер? Неге итальяндықтарға емес, Құдайға сенбейсіздер? Сеніміңнен айырылсаң, қалаңнан да айырыласың».
Осман дәуірі
Константинополь құлағаннан кейін Геннадий түріктерге тұтқынға алынды. 21 жастағы жаулап алушы солтан Мехмед II жаңа жаулап алуын басқаруда грек халқының адалдығын қамтамасыз етуді және ең бастысы, оларды Рим католиктеріне азаттық үшін шақырудан аулақ ұстауды қалады, себебі бұл жаңа крест жорықтарына бастауы мүмкін. Сондықтан Мехмед түрік билігі астындағы гректердің бірігуі үшін ең католикке қарсы дін қызметкерін іздеді. 1453 жылдың 1 маусымында, қала құлағаннан кейін үш күн өткен соң, жаңа Патриархтың процессиясы көшелермен өтті, онда Мехмед Геннадийді құрметпен қарсы алып, өзі оған оның лауазымының белгілерін – дikanikion (құбыла) мен мантиені табыс етті. Бұл салтанатты табыс ету рәсімі содан кейін барлық сұлтандар мен патриархтар тарапынан қайталанды. Константинопольді жаулап алудан бұрын Шығыс және Батыс шіркеулері арасындағы бәсекелестік Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының күшін айтарлықтай әлсіретті, бұл оның дін қызметкерлері арасында ішкі бөлінулерге әкелді. Бұл дағдарысты кезең Афанасий II Константинопольден кеткеннен кейін жаңа патриархты тағайындау мүмкін болмауына себеп болды. Қала жаулап алынғаннан кейін Мехмед II гректердің тілегіне сәйкес жаңа патриархты таңдап, дәстүрлі түрде бағыштауды бұйырды, Геннадийді Константинопольдің Православ шіркеуінің Патриархы етіп тағайындады. Мехмед II жаңа Патриархқа «Миллет Басканы» (Ұлт басшысы) атағын берді, осылайша оған өз дінге жататын мәселелердің барлығын қадағалауға уәкілеттік берді. Византия императорларының дәстүрлерін еске түсіретін бұл әрекетпен Мехмед II Патриархқа оның діни билігінің символы болып табылатын құбыла мен тәжді жеке өзі сыйлады. Яничар күзетімен бірге өткен бұл табыс ету рәсімі жаңа Патриархты қала тұрғындарына таныстырып, Византия империясының салтанатты дәстүрлерінің Осман дәуірінде үздіксіз жалғасуын белгіледі. Қаланың танымал патриархтық базиликасы – Ая София жаулап алушылармен мешітке айналдырылғандықтан, Геннадий өзінің ордасын Апостолдар шіркеуінде орнатты. Үш жылдан кейін, қираған күйде болған (1461 жылы Фатих мешітіне орын ашу үшін Османдықтар бұзған) ғимаратты Патриарх тастап, қайтадан Паммакаристос шіркеуіне көшті. Османдықтар өз империясын миллеттерге немесе бағынышты халықтарға бөлді, олардың арасында гректер ең ірісі болды және «Рум Миллеті» деп аталды. Патриарх грек миллетинің ресми басшысы немесе этнорхы болып тағайындалды, ол Осман империясының императорлық әкімшілерінің көзі ретінде пайдаланылды. Геннадий Османдықтардың барлық ізбасарлары сияқты саяси және діни билікке ие болды. Патриархқа монах немесе діни ғалым тағайындалған кезде қалыпты болғандай, Геннадий тізбектеп бағышталып, алдымен диакон, содан кейін дін қызметкері, соңында епископ болып тағайындалды.
Патриарх
1454 жылдың көктемінде оны Гераклия митрополиті Перинтпен құттықтады, бірақ Агия София шіркеуі мен патриарх сарайы енді Османдықтардың қолында болғандықтан, ол қаланың екі монастырінде кезекпен орналасты. Епископтық лауазымда болған кезде Геннадий, көрінеу, Мехмед үшін христиан дінінің жариялануын немесе түсіндірмесін жасады, оны Берроя қадисі Ахмет түрік тіліне аударды (алғаш грек және латын тілдерінде А. Брассикан 1530 жылы Венада басып шығарды). Геннадий патриархтыққа наразы болды және кем дегенде екі рет лауазымынан бас тартуға тырысты; 1456 жылы ол отставкаға шықты. Бұл қадамның толық себебі әдетте солтанның христиандарға қатысты ұстанымына деген көңілінің толуымен байланысты, бірақ Мехмед оларға бұрынғыдай көтеріңкі жағдайларын сақтап қалған сияқты; кейбір авторлар басқа да жасырын себептерді айтады. Бланше осы екі қосымша талаптың болуын жоққа шығарады. Геннадий, көптеген ізбасарлары сияқты, бұрынғы патриарх және монах ретінде өмірін аяқтады. Ол Македониядағы Серра қаласының жанындағы Иоанн Баптист монастырында тұрып, 1473 жылға дейін кітаптар жазды. Геннадий Византия тарихында маңызды орынға ие. Ол соғыс жазушыларының ескі мектебінің соңғы өкілі және ең көрнектісінің бірі. Көптеген замандастарынан айырмашылығы, ол латын теологиялық әдебиеттерін, әсіресе қасиетті Тома Аквинскийді және басқа да схоластиктерді жақсы білді. Ол католик теологиясына қарсы Ефестік Марк сияқты шебер дебатшы болды, тіпті одан да білімді. Дегенмен, оның Аквинскийге қарсылығын асыра бағалауға болады. Маркус Плестедтің айтуынша, Шолариос "Томасқа деген махаббаты мен құрметі" өмірі бойы сақталған, "кейінгі еңбектерінде сақтықты күшейткенімен". Оның жазбалары оның Батыс философиясын ғана емес, сонымен қатар яһудилер мен мұсылмандармен пікір таластарын, ұлы Hesychast мәселесін (ол Барлаамға қарсы шығып, монахтарды қорғады; әрине, Барлаамдықтар "латинофрон" болды), қысқасы, оның заманындағы барлық маңызды мәселелерді зерттегенін көрсетеді. Оның тағы бір маңыздылығы – ол түріктер билігіндегі Константинопольдің алғашқы патриархы. Осы тұрғыдан алғанда, ол шіркеуі тарихындағы жаңа кезеңнің бастауында тұр; Түрік империясындағы православие христиандарының жағдайын реттейтін қағидалар Мехмед II-нің онымен жасаған келісімінің нәтижесі.
Жазбалар
Оның жазған деген 100-120-ға жуық еңбегі бар, олардың кейбіреулері жарияланбаған, ал кейбіреулерінің нақтылығы күмәнді. Қол жеткен мәліметтерге сәйкес, оның жазбаларын философиялық (Аристотель, Порфирий және басқалардың түсіндірмелері), Испаниялық Петр мен Фома Аквинскийдің аудармалары, неоплатонизмнің қайта жандануына қарсы аристотелизмді қорғау), сондай-ақ теологиялық және шіркеулік (көбінесе одақ туралы, және христиандықты мұсылмандардан, еврейлерден және бұтқа табынушылардан қорғау) деп жіктеуге болады. Бұған қоса, көптеген уағыздар, гимндер мен хаттар да бар. Геннадий өмірінің барлық кезеңінде жемісті жазушы болды. Геннадийдің толық шығармалары 1928-1936 жылдары "Jugie, Petit & Siderides" баспасынан сегіз томдық жинақ ретінде жарық көрді. (Ескерту: Осы басылым төмендегі сілтемелердің орнына қолданылады.)
Бірінші кезең (Одақ жақтасы)
Бұл кезеңнің маңызды еңбектері Флоренция кеңесінде жасалған "сөздері", сондай-ақ түрлі достарға, епископтарға және мемлекеттік қайраткерлерге жолданған көптеген хаттар, олардың көп бөлігі әлі жарияланбаған. Флоренция кеңесінің бес тарауына арналған кешірімдемесінің авторлығы күмәнді. Оның атымен жазылған Флоренция кеңесі тарихы (тек қолжазба түрінде сақталған) Сиропулдың тарихымен бірдей.
Екінші кезең (одаққа қарсы)
Бұл кезеңде латынға қарсы көптеген polemikalyқ шығармалар жазылды. "Святой Рухтың шығуы" туралы екі кітап; тағы бірі "Кредоға Филиоке енгізілуіне қарсы"; "Тазару орны" туралы екі кітап және хат; түрлі уағыздар мен сөздер; Маркус Евгеникустың мадақтауы (1447 ж.) және т.б. Әйгілі Томас Аквинскийдің еңбектерінің кейбір аудармалары, және Геннадийдің оның теологиясына қарсы polemikalyқ трактаттары әлі де редакцияланбаған, сондай-ақ оның Барлаамиттерге қарсы еңбегі де. Дегенмен, оның Аквинскийге деген қарсылығын күшейте беру мүмкін. Маркус Плестедтің айтуынша, Схолариос "Томасқа деген махаббаты мен құрметін өмірінің соңына дейін сақтап қалған", "бірақ кейінірек жазған еңбектерінде сақтық танытуын жиі көрсеткен". Оның ең маңызды еңбегі – Мехмед II-ге арналған "Жақтауы" (Ekthesis tes pisteos ton orthodoxon christianon, көбінесе Homologia tou Gennadiou деп аталады). Онда жиырма бап бар, бірақ олардың тек алғашқы он екісі ғана нақты. Ол грек тілінде жазылған, оны Берроя қадисі Ахмет түрік тіліне аударған. Бұл православиелік символикалық кітаптардың біріншісі (күні бойынша). Оны алғаш рет (грек және латын тілдерінде) Брассикан (Вена, 1530) және содан кейін Хитрэй (Франкфурт, 1582) жариялаған. Мартин Крузий оны грек, латын және түрік тілдерінде (грек және латын әрпімен) өзінің "Turco Græcia" (Базель, 1584, Patrologia Graeca, CLX 333, sqq.) кітабында басып шығарған. Риммель оны (грек және латын тілдерінде) (Monumenta fidei Eccl. Orient. (Йена, 1850), I, 1–10.) қайта басып шығарды; ал Михалческу тек грек тілінде. Осы Жақтаудың диалог түріндегі нұсқасы бар, онда Мехмед сұрақтар қояды ("Құдай деген не?" – "Неліктен оны "теос" деп атайды?" – "Қанша Құдай бар?" және т.с.с.) және Геннадий оған тиісті жауаптар береді. Бұл Геннадийдің диалогы (διάλεξις, dialexis), немесе Confessio prior, немесе De Via salutis humanæ (Peri tes hodou tes soterias anthropon) деп аталады. Риммель оны алғаш рет тек латын тілінде басып шығарды және оның Жақтаудың көзі деп санайды. Бірақ оның Жақтаудан кейін басқа біреу жасаған жинақ болуы ықтимал. Геннадийдің (жартылай платоникалық) философиясы оның Жақтауында айқын көрінеді (Құдайды түсіндіруге болмайды, "теос" сөзі "тейн" сөзінен шыққан, т.б.; Риммельге қараңыз). Осы себепті немесе мұсылмандардың сезімталдығын қоздырмау үшін ол Үштік туралы түсіндіргенде "Просопа" сөзін қолданбайды, үш Тұлғаны "біз Гипостаз деп атайтын" идиомалар деп сипаттайды.
Үшінші кезең (кетуден кейінгі)
Үшінші кезеңде, отставкаға кеткеннен қайтыс болғанға дейін (1459–1468), ол діни және poleмикалық еңбектерді жазуын жалғастырды. Оның отставкасын қорғау мақсатындағы барлық христиандарға жолданған энцикликалық хат өңделмеген күйде сақталған, сондай-ақ Мәсіхтің құдайлығы туралы екі түрікпен болған әңгімесі және Құдайға құлшылық ету туралы еңбегі де өңделмеген. Яхн (Anecdota græca) христиан мен яһуди арасындағы әңгіме мен Ескі Ғимараттан жиналған Мәсіх туралы болжамдар жинағын жариялады. "Біздің Құдай туралы" трактаты, "Атеистер мен көпқұдайшыларға қарсы" трактаты көбінесе әлемнің кездейсоқ пайда болған деген теорияға қарсы бағытталған. "Құдайдың алдын ала білуі және қамқорлығы туралы" бес кітап және "Мәсіхтің адамдығы туралы" трактат та Patrologia Graeca, CLX-та бар. Соңында Геннадийдің көптеген уағыздары бар, олардың көпшілігі тек Афон тауындағы қолжазба түрінде сақталған.
Халықтық ақпарат құралдарында
2012 жылы түсірілген "Фетих 1453" фильмінде Геннадий рөлін Аднан Куртчу ойнайды. Геннадий – Византия империясының соңғы жылы мен одақ туралы дауды қамтитын "Порфирий мен күл" тарихи романының маңызды кейіпкері. Ол Мика Валтаридің "Қараңғы періште" романында да кездеседі.