Кіріспе
Грекиялық теолог және ғалым (1403–1472)
Бессарион (Βησσαρίων; 2 қаңтар 1403 – 18 қараша 1472) – Византиялық грек Ренессанс дәуірінің гуманисі, теолог, католик кардиналы және 15 ғасырдағы әріптердің қайта жаңғыруына үлес қосқан белгілі грек ғалымдарының бірі. Ол Гемист Плетодан неоплатондық философияны оқып, кейін Константинопольдің титулды латын патриархы қызметін атқарды. Ақырында кардинал атағын алды және екі рет папалық таққа үміткер ретінде қарастырылды. Оның крещениедегі есімі Василий (грекше Βασίλειος, Basileios немесе Basilios) болған. Бессарион есімін ол монастырға кірген кезде қабылдады. Грегори III Маммастың қате түсіндіруі салдарынан кейде Иоганн Бессарион деп жаңылыс жазылған.
Өмірбаян
Бессарион Солтүстік-Шығыс Анатолиядағы Қара теңіз порты Трапезондта дүниеге келді. Византия және Осман империялары дәуірінде Понт гректерінің мәдениеті мен өркениетінің ортасы осы қала болды. Оның туған жылы 1389, 1395 немесе 1403 жылдары деп көрсетілген.
Бессарионның неоплатонизмі
Бессарион Константинопольде білім алған, содан кейін 1423 жылы Гемист Плетоның басшылығымен неоплатонизмді зерттеу үшін Пелопоннеске, Мистрасқа барған. Плетоның басшылығымен ол философияны физикаға, космологияға және астрологияға байланыстыратын математикаға ерекше назар аударған, астрономия мен географияны зерттей отырып, либералды өнер оқу бағдарламасын аяқтады. Плетоның математикасына Пифагорлық сандар мистикасы, Платонның космологиялық геометриясы және материялық әлемді Платонның идеялар әлемімен байланыстыратын неоплатондық арифметика кірді. Бұл астрологияны да қамтыған болуы мүмкін. Вудхаус сондай-ақ Бессарионның мистикалық бейімі болғанын, неоплатондық терминологияны, математиканы және платондық теологияны жақсы меңгергенін айтады. Оның өмірінің ең таңғажайып жағы, неоплатонист католик шіркеуінде, болмаса қысқа ғана уақытқа, маңызды рөл атқара алғаны болды. Бірақ, оның көзқарастары үшін қаза болғаннан кейін көп ұзамай католик ғалымдары тарапынан сынға ұшырады.
Феррарадағы кеңестегі рөлі
Ол монахқа тонып, Мысырлық Бессарион есімін қабылдады, оның тарихын баяндады. 1436 жылы Константинопольдегі монастырьдың аббаты болды, ал 1437 жылы Византия императоры Иоанн VIII Палеолог оны Никея митрополиті етті, ол Шығыс (Православ) және Батыс (Католик) шіркеулерінің қайта бірігуіне қол жеткізу үшін Италияға ертіп барды. Император шіркеулерді қайта біріктіру мүмкіндігін пайдаланып, Осман империясына қарсы Батыс Еуропадан көмек алуды үміттенеді. Бессарион Феррара-Флоренция кеңесіне византиялық делегацияда бірігуді жақтаушылардың ең көрнекті өкілі ретінде қатысты, бірақ бастапқыда бірігуге қарсы партияға жатқан еді. 1439 жылдың 6 шілдесінде Флоренция соборында Папа Евгений IV және император Иоанн VIII Палеологтың қатысуымен грек шіркеулерінің қауымдастығының декларациясын оқыды. Кейбір тарихшылар Бессарионның бірігуге адалдығына күмән келтіреді. Алайда Гилл, кеңесте талқыланған мәселелерде римдіктердің ұстанымының дұрыстығына Бессарионның шын көзқарасын қорғайды, епископтың өзінің «Орация догматикасынан» мынадай сөздер келтіреді: «Егер біз латындықтардың ілімінде қателік немесе олардың сенімінде бұрмалауды анықтағанда, тіпті мен де сіздерге олармен бірігуге және келісімге келуге кеңес бермес едім, себебі сіздер рухани құндылықтарға қарағанда қазіргі заманның құндылықтарын, жанның жақсаруына қарағанда дененің бостандығын артық көруіңіз керек, бірақ мен өзім ең жаман нәрселерді бастан кешірдім және сіздерді соған ұшыраттым, сіздерді олармен біріктіруге шақырудан және мұндай әрекетті ұсынудан бұрын». Шығысқа оралғаннан кейін ол екі шіркеуді татуластыруда қиындық көрмейтін азшылық партияға деген сүйіспеншілігі үшін қатты ренжіді. Папа Евгений IV 1439 жылдың 18 желтоқсанында өткен консисторияда оған кардинал дәрежесін берді. Сол кезден бастап Бессарион Италияда тұрақты түрде тұрып, жаңа білімді кеңінен тарату үшін көп іс жасады (білімді адамдарға демеу беру арқылы, кітаптар мен қолжазбалар жинау арқылы және өзінің жазбалары арқылы). Римдегі оның сарайы жаңа гуманистік білімді зерттеуге арналған академия, грек қолжазбаларының көшірмелерін тапсыру және латын тіліне аудару арқылы қолдаған гректер мен грек босқындары үшін орталық болды. Ол Региомонтанды осылай қолдап, Николай Кузанскийді қорғады. Ол тарихқа грек елдеріне жер аударылғандардың (ғалымдар мен дипломаттардың) алғашқы демеушісі ретінде белгілі, оның ішінде Теодор Газа, Георгий Трапезундский, Иоанн Аргиропулос және Янус Ласкарис. Ол Сипонто архиепископтығын және Сабина мен Фраскатидің субурбикарийлік орындықтарын кезекпен иеленді. 1455 жылы арагондық кандидатты, Альфонс де Борьяны Калликст III ретінде сайлаған папалық конклавта кардинал Бессарион римдік фракциялар арасындағы бәсекеге қызығушылық танытпағаны үшін ерте кандидат болды. Гректік тегі үшін француз кардиналы Ален де Коэтиви оған қарсы болды. Бес жыл бойы (1450-1455) ол Болоньяда легат болды және көптеген шетелдік ханзадаларға елшілікпен айналысты, оның ішінде 1471 жылы Франция королі Людовик XI-ге. Басқа миссиялар Германияға батыстық әміршілерді шығыстағы христиандарға көмектесуге шақыру үшін жіберілді. Осы күш-жігері үшін оның гуманистік әріптесі Эней Сильвий Пиколомини, содан кейін Пий II, оған 1463 жылы Константинопольдің латын патриархы деген таза рәсімдік атақ берді. Пермь кардиналы (сәуір 1463 жылдан бастап) – кардиналдардың қасиетті колледжінің деканы деген атақ әлі қолданыста болған жоқ – кардинал Бессарион 1464 және 1471 жылдардағы папалық конклавтың төрағасы болды. Ол 1472 жылдың 18 қарашасында Равеннада қайтыс болды. Ол Римдегі Санти Апостоли базиликасында жерленген.
But if we had discerned error in the doctrine of the Latins or distortion in their faith, not even I would have counseled you to embrace union and agreement with them in that case, that for fear of bodily ills you should prefer the values of the present world to spiritual values, the freedom of the body to the betterment of the soul, but I myself would have undergone all that is worst and I would have exposed you to it before I would have urged you to union with them and have recommended such action. Upon his return to the East, he found himself bitterly resented for his attachment to the minority party that saw no difficulty in a reconciliation of the two churches. Pope Eugene IV invested him with the rank of cardinal at a consistory of 18 December 1439. From that time, Bessarion resided permanently in Italy, doing much (by his patronage of learned men, by his collection of books and manuscripts, and by his own writings) to spread abroad the New Learning. His palazzo in Rome was a virtual academy for the studies of new humanistic learning, a center for learned Greeks and Greek refugees, whom he supported by commissioning transcripts of Greek manuscripts and translations into Latin that made Greek scholarship available to Western Europeans. He supported Regiomontanus in this fashion and defended Nicholas of Cusa. He is known in history as the original patron of the Greek exiles (scholars and diplomats) including Theodore Gaza, George of Trebizond, John Argyropoulos, and Janus Lascaris. He held in succession the archbishopric of Siponto and the suburbicarian sees of Sabina and Frascati. At the papal conclave of 1455 which elected the Aragonese candidate, Alfons de Borja, as Callixtus III, Cardinal Bessarion was an early candidate for his disinterest in the competition between Roman factions that pressed candidates of the Orsini and Colonna factions. He was opposed for his Greek background by the French Cardinal Alain de Coëtivy. For five years (1450–1455), he was legate at Bologna, and he was engaged on embassies to many foreign princes, among others to Louis XI of France in 1471. Other missions were to Germany to encourage Western princes to help their fellow Christians in the East. For these efforts, his fellow humanist Aeneas Silvius Piccolomini, then Pius II, gave him the purely ceremonial title of Latin Patriarch of Constantinople in 1463. As primus Cardinalium (from April 1463) – the title Dean of the Sacred College of Cardinals was not yet in use – Cardinal Bessarion presided over the Papal conclave, 1464 and Papal conclave, 1471. He died on 18 November 1472 at Ravenna. He is buried in the basilica of Santi Apostoli, Rome.
Шығармалары
Бессарион өз заманының ең білімді ғалымдарының бірі болды. Аристотельдің "Метафизикасы" мен Ксенофонттың "Соғдалар" еңбектерін аударудан басқа, оның ең маңызды еңбегі - Платонға қарсы жазған Георгий Трапезундскийге қарсы жолданған трактат, ол "Платонды жамандағанға қарсы" ("In Calumniatorem Platonis") деп аталады. Георгий Трапезундский – Платонға қарсы poleмика жазған, ынталы Аристотельшіл болған. Бессарион Платоншыл болғанымен, Гемист Плетон сияқты оған толыққанды құрметпен қараған жоқ, керісінше, екі философияны келістіруге тырысты. Оның еңбегі Платонизмнің діннің негізгі мәселелерімен байланысын ашып көрсету арқылы теология саласындағы теориялық ой-пікірдің кеңеюіне үлкен үлес қосты. Грек мифологиясының маңызды жинағы – "Библиотека" осы күнге дейін сақталып қалғаны оның арқасы. Оның грек қолжазбаларының өте кең жинағын қамтитын кітапханасы 1468 жылы Венеция Республикасының Сенатына сыйға тартылды және Санкт-Марк кітапханасының, яғни Biblioteca Marciana-ның ядросын құрады. Онда 482 грек және 264 латын қолжазбасы болды. Бессарионның көптеген еңбектері Migne, Patrologia Graeca, 161-ші томда жарияланған.