Кіріспе

Неміс солдаты және жазушысы Эрнст Юнгер (29 наурыз 1895 – 17 ақпан 1998) – неміс жазушысы, көптеген наградалармен марапатталған солдат, философ және энтомолог, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы "Болат дауыл" атты мемуарларымен көпшілікке танымал болды. Сәтті кәсіпкер және химиктің ұлы Юнгер мол өмірге қарсы шығып, Германияда заңсыз болған француз шетелдік легионында қысқа ғана қызмет ету үшін қашып, алдымен Wandervogel неміс жастар қозғалысында батыл әрекеттер іздеді. Бірақ әкесінің араласуы арқасында соттан құтылып, 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда неміс армиясына қабылдануға үлкерді. 1918 жылы сәтсіз шабуыл кезінде Юнгер ауыр жарақат алды және "Pour le Mérite" орденімен марапатталды, бұл оның шені үшін сирек кездесетін награда еді. 1918 жылғы қарашада Пруссия монархиясының құлауымен әскери ордендер беру тоқтатылғандықтан, 1998 жылы қайтыс болған Юнгер әскери орденнің соңғы иегері болды. Ол либералдық құндылықтарға, демократияға және Веймар Республикасына қарсы жазды, бірақ билікке келе жатқан нацистердің ұсыныстарын қабылдамады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Юнгер оккупацияланған Парижде армия капитаны болып қызмет етті, бірақ 1943 жылға қарай нацистік тоталитаризмге қарсы тұруын күшейтті, бұл өзгеріс "Der Friede" ("Тыныштық") атты еңбегінде көрінді. 1944 жылы Юнгер Гитлерді өлтіруге қастандық жасаған офицерлермен байланысы болды деген күдік туып, әскерден шығарылды. Бірнеше айдан кейін оның ұлы саяси себептермен жазалау батальонына жіберілгеннен кейін Италиядағы шайқаста қаза тапты.

Ерте өмір

Эрнст Юнгер Хайдельбергте химиялық инженер Эрнст Георг Юнгердің (1868–1943) және Каролин Лэмпльдің (1873–1950) алты баласының ең үлкені ретінде дүниеге келді. Оның екі бауыры нәресте кезінде қайтыс болды. Әкесі калий кенінен байлық жинады. Ол 1901–1905 жылдары Ганноверде оқыды, ал 1905–1907 жылдары Ганновер мен Брунсвик қалаларындағы пансиондарда білім алды. 1907 жылы ол Рехбургте отбасына қайтып қосылды және 1907–1912 жылдары бауырларымен бірге Уунсторф мектебіне барды. Осы кезеңде ол оқиғалы романдар мен энтомологияға деген құмарлығын дамытты. 1909 жылдың қыркүйегінде Франциядағы Сент-Квентин қаласындағы Буйронфосседе алмасу студенті ретінде біраз уақыт өткізді. 1911 жылы кіші әйелі Фридрих Георг Юнгермен бірге «Wandervogel» қозғалысына қосылды. Оның алғашқы өлеңі 1911 жылдың қараша айында «Gaublatt für Hannoverland» басылымында жарияланды. Осы кезде Юнгер жас богемиялық ақын ретінде танымал болды. 1913 жылы Юнгер Хамелин гимназиясының студенті болды. Қарашада Верденге сапар шегіп, француз Шетелдік легионына бес жылға қатысты, бірақ Солтүстік Африкаға жетуді мақсат еткен. Алжирдегі Сиди-Бел-Аббес жаттығу лагерінде ол Мароккоға қашып кетті, бірақ ұсталды және лагерге қайтарылды. Алты аптадан кейін Германия Сыртқы істер министрлігінің араласуымен легионнан босатылды және қудалаудан құтылды. Қайтып келе жатқан жолда әкесі оған билік органдарына жасалған өтініштердің құны зор сомаға жететінін айтты. Юнгер Ганновердегі пансионға жіберілді, онда болашақ коммунистік лидер Вернер Шолем (1895–1940) оның құрбыларының бірі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1 тамыз 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай, Юнгер бір жылдық ерікті ретінде 19-шы дивизияның 73-ші Ганноверлік фузилер полкіне қосылды. 1915 жылдың сәуір айында алғаш рет жарақаттанды. Санаторияда болғанда, әкесі ұйымдастырған офицерлік курста (Фахненюнкер) оқыды. Юнгер 1915 жылдың 27 қарашасында лейтенант (2-ші лейтенант) болып тағайындалды. Взвод командирі ретінде ол жауынгерлік қабілеттерімен және шабуылдық патрульдеу мен барлаудағы белсенділігімен танымал болды. Сомма шайқасы кезінде Гиллемон ауылының қираған қалдықтарының жанында взводы алдыңғы қатардағы позицияны басып алды, ол бұрынғылардың шіріген мәйіттерімен шашылған, жай ғана ойыс болған. Ол былай деп жазды: Взводтан босатылды, бірақ Юнгер Комбльдің демалыс аймағында оқ сынықтарынан жарақат алды және ауруханаға түсті; оның взводы Гиллемон шайқасының қарсаңында позицияны қайта басып алды және британдық шабуылда жойылды. 1916 жылдың қарашасында үшінші рет жарақаттанды, ал 1917 жылдың қаңтарында Бірінші дәрежелі Темір крестімен марапатталды. 1917 жылдың көктемінде ол 7-ші ротаның командирі болып Камбрейге тағайындалды. Шілдеде Лангемаркқа ауыстырылған Юнгердің алға жылжыған британдық әскерге қарсы әрекеттеріне, кері шегінген сарбаздарды қару қолданып қарсылыққа қосу кірді. Ол жараланған ағасы Фридрих Георгты эвакуациялауды ұйымдастырды. Камбрей шайқасында (1917) Юнгер екі рет жарақаттанды: бірі – басқағынан өткен оқтан, екіншісі – маңдайына тиген снаряд сынығынан. Ол Хогенцоллерн орденімен марапатталды. 1918 жылдың 19 наурызында Людендорфтың Майкл операциясы алдында позицияны басып алуға жылжу кезінде Юнгер бағытты жоғалтқан жетекшілердің қателігінен тоқтауға мәжбүр болды, сол кезде ротасының жартысы артиллериядан тікелей соққыға ұшырады. Юнгер аман қалды және аман қалғандарды сәтті шабуылдың бөлігі ретінде жетектеді, бірақ шайқастың соңында екі рет жарақаттанды: кеудесіне оқ тиді және басы жеңіл жарақат алды. Санаториядан кейін маусым айында полкіне оралды, Германияға қарсы жағдайдың өзгергенін және жеңіске жету мүмкін емес екенін сезінді. 25 тамызда Фаврейльдің жанында жетінші және соңғы рет жарақаттанды, ротасын алға жылжыту кезінде өкпесіне оқ тиді, британдық қарсы шабуылға ұшырады. Жараланған күйде жатқан орны британдықтардың қолына тиесілі боларына көз жеткізген Юнгер орнынан тұрды, кеудесінен аққан сұйықтық өкпесін тазалап, қашуға мүмкіндік берді. Ол автоматтық мылтықпен қоршалған постқа жетті, онда дәрігер оған дереу жатуды бұйырды. Оны көтеріп әкелгендер атысқа түсті, дәрігер қаза тапты. Юнгерді иығына көтеріп алып жүруге тырысқан солдат бірнеше метрден кейін қаза тапты, бірақ тағы бір солдат оны көтеріп алып жүрді. Юнгер Бірінші дәрежелі Жарақат белгісін алды. Ганновердегі ауруханада емделіп жатқанда, 22 қыркүйекте дивизия командирі Йоханнес фон Буссе ұсынған Pour le Mérite орденін алғаны туралы хабарлама алды. Германия империясының ең жоғары әскери марапаты Pour le Mérite соғыс кезінде шамамен 700 рет берілді, бірақ көбінесе жоғары шенді офицерлерге (және жетпіс рет әуе шабуылшыларына) берілді. Юнгер орден алған он бір жаяу әскер ротасының командирінің бірі болды. Соғыс кезінде Юнгер күнделік жазып, 1920 жылы оның негізінде «Стальной дауыл» (Storm of Steel) атты шығармасын жазды. Бос уақытын Ницше, Шопенгауэр, Ариосто және Кубиннің еңбектерін оқып, үйден келген энтомологиялық журналдарды қарап өткізді. 1917 жылы ол окоптарда және патрульдеу кезінде 149 даналық қоңыздар жинады, оларды «Фауна колеоптерологика духенсис» («Духи аймағының қоңыздар фаунасы») деп атады. «Стальной дауылда» (немісше атауы: In Stahlgewittern) сипатталған соғыс тәжірибесі Юнгердің 1920 жылы өзі жариялағаннан кейін оны біртіндеп танымал етті. 1925 жылы Грета фон Жейсенге (1906–1960) үйленді. Олардың екі баласы болды: Эрнст-кіші (1926–1944) және Александр (1934–1993). Веймар Республикасының нашар және тұрақсыз демократиясын сынап, «демократияны обадай жек көретінімді» айтты. «Стальной дауылда» айтылғандардан гөрі ашығырақ, соғысты өмірдің мәнін ашатын мистикалық тәжірибе ретінде бейнеледі. Юнгердің пікірінше, қазіргі заманның мәні әскери тиімділік үшін толық жұмылдыруда, ол адам сезімінің қабілетін сынады. 1932 жылы ол «Жұмысшы» (Der Arbeiter) атты еңбегін жариялады, онда жауынгер жұмысшы ғалымдар басқаратын белсенді қоғам құруға шақырды. 1934 жылы жазылған және жарық көрген «Азап туралы» эссесінде Юнгер бостандық, қауіпсіздік, жеңілдік және жайлылық сияқты либералдық құндылықтарды жобап, азапты және құрбандықты көтеру қабілетінде адамның өлшемін іздейді. Осы кезеңде оның жазбаларында «Мені өлтірмеген нәрсе мені күшейтеді; ал мені өлтірген нәрсе мені керемет күшті етеді» деген афоризм жиі кездеседі.

Үшінші рейх

Атақты соғыс батыры және Веймар республикасының көрнекті ұлтшыл сыншысы ретінде, өркендеген нацистік партия (НСДАП) Юнгерді табиғи одақтас ретінде іздеді, бірақ Юнгер мұндай ұсыныстарды қабылдамады. 1927 жылы Юнгер Берлинге көшіп келгенде, ол Рейхстагтағы орындықтан бас тартты. 1930 жылы ол Гитлердің Ауылдық халық қозғалысын басып-жаншуын ашық түрде айыптады. 1932 жылғы 22 қазандағы «Völkischer Beobachter» (ресми нацистік газет) басылымында жарияланған «Das endlose dialektische Gespräch» («соңсыз диалектикалық пікірталас») атты мақала Юнгерді «қан мен топырақ» доктринасын қабылдамағаны үшін сынап, оны «интеллектуал» және либерал деп айыптады. 1933 жылғы қаңтарда нацистік партия билікке келгеннен кейін Юнгер Рейхстагтағы орыннан және Неміс әдебиет академиясын (Die deutsche Akademie der Dichtung) басқару ұсынысынан бас тартты. 1934 жылғы 14 маусымда Юнгер «Völkischer Beobachter» газетіне «бас тарту хатын» жазып, онда өзінің ешбір туындысын жарияламауды сұрады. «Мармаралық жартастарда» (1939, неміс тілінде: Auf den Marmorklippen) атты қысқа повесть, астарлы әңгіме түрінде, Гитлер Германиясындағы жағдайға қатысты Юнгердің теріс көзқарастарын метафора арқылы бейнелейді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста әскери капитан болып қызмет етті. 1939 жылы Батыс майданында ол жараланған сарбазды құтқарып, екінші дәрежелі Темір крестімен марапатталды. Парижде барлау қызметкері және пошта цензурасы ретінде әкімшілік лауазымға тағайындалған ол сол кездегі Пикассо және Жан Кокто сияқты көрнекті суретшілермен (көбінесе Жорж V қонақ үйінде немесе Максімде) араласты. Сондай-ақ, ол Мари Луиза Буске және Флоренс Гулдтың салондына барды. Ол жерде Жан Полхан, Генри де Монтерлан, Марсель Жуандо және Луи Фердинанд Селинмен танысты. Юнгер 1941 жылғы 7 желтоқсанда Неміс институтында соңғысымен кездесті. Ол өзінің париждік күнделігінде (Strahlungen) Селиннің сол кезде «біз, сарбаздар еврейлерді атып өлтірмегенімізге, асып өлтірмегенімізге таңырқап, қатты таңғалып тұрғанын» жазды. Ол алдағы көліктер туралы ақпаратты «қауіпсіз деңгейде» жеткізіп, еврейлердің өмірін сақтап қалды. Оның кеңсесі «Мажестик» қонақ үйінде, ал ол «Рафаэль» қонақ үйінде тұрды. Юнгер өз елшілерінің француз еврейлеріне қатысты кемсітушілікке жол беруін қабылдамайтын. Париждік күнделігінде жазушы 1942 жылғы 7 маусымда алғаш рет үш қыздың өтіп бара жатқанда киген сары жұлдызын көргенін және сол күнді жеке тарихында маңызды деп санайтынын жазды, себебі ол сол сәтте неміс офицерінің формасын кигеніне ұялғандығын айтады. Юнгер Штауфенбергтің бомбалық қастандығына байланысты маргиналды түрде қатысты. Ол Германия армиясындағы нацизмге қарсы консерваторларға нағыз шабыт берді, ал Парижде ол Гитлерге қарсы қастандық жасауға тырысқан ескі, көбінесе пруссиялық офицерлермен жақын болды. 1944 жылғы 6 маусымда Юнгер Роммельдің Ла-Рош-Гюйондағы штабына барды, Мантестегі көпір құлағандықтан сағат 21:00 шамасында кешігіп келді. Кездесуге Роммель штабының бастығы Ханс Шпейдель, генерал Вагенер, полковник Линстоу, елшілік кеңесшісі Питер Пфайффер, тілші майор Вильгельм фон Шрамм және Шпейдельдің күйеу інісі Макс Хорст (Роммель Германияда болды) қатысты. Сағат 21:30-да олар Шпейдельдің пәтеріне «Der Friede» («Бейбітшілік») тақырыбын талқылауға барды. Юнгер 1943 жылы жазған 30 беттік бейбітшілік ұсынысын Гитлердің құлатылуынан немесе биліктен алынуынан кейін одақтастарға беруді жоспарлаған. Біртұтас Еуропа құру туралы да ұсыныс жасалды. Ол түн ортасында қайтып келді. Келесі күні Париж штабында Юнгер Нормандияға қону туралы жаңалықты естіп, қатты таң қалды. Алайда, Юнгер оқиғаларға тек шеттен қатысты, содан кейін 1944 жылдың тамызында өлім жазасынан құтылып, әскерден шығарылды. Ол соғыстың соңғы айларындағы хаостан құтқарылды, сонымен қатар әрқашан «өте сақ» болды, 1933 жылдан бастап сезімтал мәселелер туралы жазбаларды өртеп жіберді. Бір дереккөз (Фридрих Хильшер) Гитлердің «Юнгерге ештеңе болмайды» дегенін мәлімдеді. Оның үлкен ұлы Эрнст-младший, сол кезде он сегіз жастағы теңізші (Кригсмарин) курсанты, сол жылы Вильгельмшафендегі теңіз академиясында «төңкерушіл пікірталасқа» қатысқаны үшін түрмеге жабылды (қылмыстық құқық бұзушылық). Ата-анасы төраға адмирал Эрнст Шюрленмен сөйлескеннен кейін, ол 999-шы жазалау бөліміне Frontbewährung ретінде ауыстырылды, ол 1944 жылғы 29 қарашада Италияның Карарра маңында қаза тапты (бірақ Юнгер оны жау не СС атып өлтіргеніне сенімді емес).

Соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейін Юнгер ұлтшылдық көзқарастары үшін күдік тудырды және нацистік тазарту рәсімдеріне бағынбағандықтан британдық оккупациялық әскерлер оның Германияда төрт жыл бойы жариялануына тыйым салды. 1943 жылы жазылған және 1948 жылы шетелде жарық көрген «Бейбітшілік» (немісше атауы: Der Friede) атты еңбегі саясаттан қол үзгенін білдірді. 1945 жылы неміс коммунистері оның қауіпсіздігіне қатер төндіргенде, Бертольт Брехт оларға «Юнгерді жалғыз қалдырыңыздар» деп бұйрық берді. 1950 жылдары оның беделі қайта жаңғырды және ол Батыс Германия әдебиетінің көрнекті тұлғасы ретінде танылды. Батыс Германиядағы «Клет» баспасы 1965 жылы оның он томдық жинағын (Werke) шығарды, кейін 1978–1983 жылдары 18 томдыққа дейін толықтырылды. Осылайша Юнгер өмірінде жинағының екі басылымын көрген төрт неміс авторының бірі болды – Гёте, Клопсток және Виландпен бірге. 1939–1949 жылдар аралығындағы күнделіктері «Strahlungen» (1948, Reflections) деген атпен жарық көрді. 1950-ші және 1960-шы жылдары Юнгер көп саяхаттады. 1960 жылы оның бірінші әйелі Грета қайтыс болды, ал 1962 жылы Лизелотте Лохерге үйленді. Ол өмірінің соңына дейін жазумен айналысып, 50-ден астам кітап жариялады. Мартин Хайдеггер Юнгердің «Жұмысшы» еңбегінен үлкен әсер алды, бірақ оны философ деп санамады. Хайдеггердің Юнгердің шығармаларын талдауы «Zu Ernst Jünger» деген атпен шыққан толық жинағының 90-шы томында жинақталған. Юнгер магикалық реализмнің алғашқы өкілдерінің бірі болды. Оның «Шілікті аралар» (1957, немісше атауы: Gläserne Bienen) романындағы болашақ, онда автоматтандырылған машиналар әлемі жеке тұлғаға қауіп төндіреді, ғылыми фантастика жанрының туындысы ретінде қарастырылуы мүмкін. Ботаника мен зоология саласында білімі бар, сонымен қатар әскери қызметін өтеген сезімтал ақын Юнгердің шығармалары табиғат әлемінің егжей-тегжейлі сипаттамаларымен толы. Өмірі бойы эфир, кокаин, гашиш сияқты есірткілерді қолданды, ал кейін мескалин мен ЛСД-ні пайдаланды. Осы тәжірибелер «Annäherungen» (1970, Approaches) атты еңбегінде толыққанды жазылған. «Годенхольмға сапар» (1952, Besuch auf Godenholm) романы мескалин мен ЛСД-мен алғашқы тәжірибелерінің әсерінен жазылғандығы анық көрінеді. Ол ЛСД-ні ойлап тапқан Альберт Хофманмен кездесіп, бірнеше рет бірге ЛСД қолданды. Хофманның «ЛСД, менің проблемалық балам» атты естеліктерінде осы кездесулердің кейбірі суреттелген.

Өлім

Юнгер аралас христиан протестант және агностик отбасынан шыққан, ешқандай нақты діни сенімі болмаған. Бірақ, өмірінің соңына таяп, Рим католиктігіне көшті. Өліміне бір жыл қалғанда Юнгер католик шіркеуіне қабылданды және қасиетті дастарқандарды қабылдай бастады. Юнгер 1998 жылдың 17 ақпанында 102 жасында Жоғарғы Швабиядағы Ридлинген қаласында қайтыс болды. Ол "Pour le Mérite" орденінің әскери үлгісінің соңғы тірі иесі еді. Юнгердің Вильфлингендегі соңғы үйі, Юнгер Хаус Вильфлинген, қазір музей ретінде қызмет етеді.

Фотография

Эрнст Юнгердің фотокітаптары оның технология және қазіргі заман туралы жазбаларына визуалды қосымша болып табылады. 1928-1934 жылдар аралығында Юнгер жариялаған жеті фотосурет кітабы оның жазуындағы ең милитаристік және радикалды оңшыл кезеңін көрсетеді. Юнгердің алғашқы фотокітаптары – «Die Unvergessenen» («Естен кетпегендер», 1929) және «Der Kampf um das Reich» («Рейх үшін күрес», 1929) – Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан сарбаздардың және соғыс майданының фотосуреттерінің жинағы, олардың көпшілігін өзі түсірген. Ол сонымен қатар «Das Antlitz des Weltkrieges: Fronterlebnisse deutscher Soldaten» («Дүниежүзілік соғыстың бейнесі: неміс сарбаздарының майдандық тәжірибесі», 1930) атты соғыс суреттерінің фотокітабында соғыс пен фотография арасындағы қарым-қатынас туралы алты эссе жазды және «Hier spricht der Feind: Kriegserlebnisse unserer Gegner» («Дұшпан сөйлейді: біздің қарсыластарымыздың соғыс тәжірибесі», 1931) атты бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты фотосуреттер жинағын редакциялады. Юнгер «Krieg und Krieger» («Соғыс және жауынгерлер», 1930, 1933) атты эсселер жинағын да редакциялады және «Luftfahrt ist Not!» («Әуе көлігі – қажеттілік!», 1928) атты ұшақтар мен әуеге қатысты фотоантологияға алғысөз жазды.

Жинақталған шығармалары

Юнгердің шығармалары 1960–1965 жылдары Штутгарттағы Ernst Klett Verlag баспасында он томдық, ал 1978–1983 жылдары Штутгарттағы Klett-Cotta баспасында 18 томдық болып жарық көрді. Соңынан 1999–2003 жылдары төрт қосымша том жарық көрді. Sämtliche Werke жинағының бір бөлігі қазір қолжетімсіз (2015 жылғы мәлімет бойынша: 6, 7, 10, 15–18 томдары), және 2015 жылы қағаздық және epub (ISBN epub: 978 3 608 10923 8) форматтарында қайта басылды. Толық жинақталған шығармалардың таңдаулысы 1995 жылы бес томдық болып жарық көрді (4-ші басылымы 2012 ж.). Төменде Юнгердің кітап түріндегі түпнұсқа басылымдарының тізімі келтірілген (журналдық мақалалар мен хат алмасудан басқа).