Кіріспе

Филадельфия оркестрі – Филадельфия қаласында орналасқан американдық симфониялық оркестр. «Үлкен бес» американдық оркестрдің бірі саналатын бұл оркестр Киммель өнер орталығында орналасқан, және Verizon Hall-да жыл сайын 130-дан астам тұрақты концерттер өткізеді. Филадельфия оркестрі құрылғаннан 2001 жылға дейін концерттерін Музыка академиясында өткізген. Оркестр әлі де Академияға иелік етеді және жыл сайын бір аптаға соғып, Музыка академиясының жылдық гала-концерті мен мектеп оқушылары үшін концерттер өткізеді. Филадельфия оркестрінің жазғы резиденциясы – Манн өнер орталығы. Сонымен қатар, Саратога сахналық өнер орталығында және 2007 жылдың шілдесінен бастап Колорадо штатындағы Вейл қаласындағы «Bravo! Vail Valley» фестивалінде де жазғы резиденциясы бар. Оркестр сондай-ақ жыл сайын Карнеги залында концерттер сериясын өткізеді. Оркестр алғашқы күндерінен бастап жазу студиясында белсенді жұмыс істеп, негізінен RCA Victor және Columbia Records үшін көптеген жазбалар жасады. Яник Незет-Сегин 2012 жылдан бері оркестрдің музыкалық директоры қызметін атқарып келеді. Матиас Тарнопольский 2018 жылдың тамызында президент және бас директор болып тағайындалды.

Тарих

Оркестр 1900 жылы Фриц Шель құрды, ол сонымен қатар оның алғашқы дирижері болды. Оркестрдің бастауы пианист Ф. Крессон Шелл (1857–1942) басқарған музыканттардың шағын тобынан басталды. 1904 жылы Рихард Штраус оркестрді өзінің шығармаларының бағдарламасында дирижерлік етті, ал 1906 жылы поляк пианині Артур Рубинштейн оркестрмен Америкадағы тұңғыш өнерін көрсетті. Сонымен қатар 1906 жылы оркестр Ақ үйге арнайы концертке барды. 1907 жылдың ақпанында Леандро Кампанари қызметке кірісіп, Шельдің ауруы және қайтысы кезінде қысқа мерзімге уақытша дирижер болып жұмыс істеді. Оркестрдегі флейташы Август Родеман Кампанари келгенге дейін оның орнына тұрды. Ол өнер көрсетулерге кедергі келтіре бастады, соның салдарынан Кампанари жаман жағдайдан шығуға мәжбүр болды. 1907 жылы Карл Полиг музыкалық директор болып тағайындалды және 1912 жылға дейін қызмет етті. Оның бағдарламасына енгізген жаңа музыкасы көрермендерге ұнаған жоқ, ал хатшысымен болған заңсыз қарым-қатынасы туралы ақпарат жазабаздық тудырды. Оркестр оның келісім-шартын бұзды және оны соттан қорғау үшін 12 000 долларлық бір жылдық жалақысын (компенсация) төледі. 1912 жылы Леопольд Стоковский оркестрдің музыкалық директоры болып тағайындалды және оны ұлттық деңгейде танымал етті. Оның басшылығымен оркестр виртуоздыққа ие болды және «Филадельфия дыбысы» деп аталатын ерекше стильді қалыптастырды. Стоковский 1941 жылы оркестрден кетіп, шамамен 20 жыл бойын қонақ дирижер ретінде қайта оралған жоқ. 1936 жылы Юджин Орманди ұйымға қосылды және 1938 жылға дейін Стоковскиймен бірге бас дирижер лауазымын бөлісті, содан кейін ол толыққанды музыкалық директор атанды. Ол 1980 жылға дейін музыкалық директор болып қызмет етті, содан кейін Лауреат дирижер болды. Орманди оркестрдің ең танымал жазбаларының көп бөлігін дирижерлік етті және оркестрді 1973 жылы Қытай Халық Республикасына тарихи гастрольге алып барды, бұл елге сапар шеккен алғашқы батыс оркестрі болды. Гастроль өте сәтті аяқталды және оркестр үш қосымша сәтті гастрольмен қайта оралды. Риккардо Мути 1970-ші жылдары оркестрдің бас қонақ дирижері болды және 1980 жылы Ормандиден Музыкалық директор лауазымын қабылдап, 1992 жылға дейін қызмет етті. Оркестрмен бірге жазған шығармаларына Людвиг ван Бетховен, Иоганнес Брамс және Александр Скрябиннің симфониялары кірді. Вольфганг Саваллиш 1993 жылдан 2003 жылға дейін Мутидің орнын музыкалық директор ретінде басты. Ол EMI лейблі үшін Роберт Шуман, Рихард Штраус және Ричард Вагнердің шығармаларын, сондай-ақ басқа композиторлардың музыкасын жаздырды. Алайда, оркестр осы кезеңде EMI-мен жазбалар жасау келісімшартын жоғалтты, бұл 1996 жылы музыканттардың 64 күндік ереуіліне әкелді. Саваллиштің өкілеттігі аяқталғанда оркестр Саваллиштің дирижерлігімен Шуман симфонияларының өздігінен шығарылған жазбаларын шығарды. 2003 жылы Саваллиш Лауреат дирижер атанды және 2013 жылы қайтыс болғанға дейін осы атақты сақтап қалды. 2003 жылы Кристоф Эшенбах Саваллиштің орнын музыкалық директор ретінде басты. Бұл тағайындау даулы болды, өйткені Эшенбах төрт жылдан астам уақыт бойы оркестрді дирижерлік етпеген және тағайындалу алдында оның және музыканттардың арасында жеке қарым-қатынас болмаған. Кем дегенде бір ертедегі хабарлама бұл алаңдаушылықты азайтуға тырысты. Оркестр Эшенбахпен бірге Ondine лейблінде коммерциялық жазбалар жасауды қайта бастады. Алайда, 2006 жылдың қазанында Эшенбах және оркестр оның музыкалық директор лауазымында бес жыл қызмет еткенін, Филадельфия оркестрі тарихында Полигпен бірге ең қысқа мерзім екенін жариялады. Эшенбах кеткеннен кейін Филадельфия оркестрі төрт жыл бойы музыкалық директорсыз болды. 2007 жылдың ақпанында Шарль Дютойт төрт маусымға бас дирижер және көркемдік кеңесші болып тағайындалды, ол 2008 жылдың күзінен басталып 2011–2012 жылдар аралығында аяқталды. Бұл оркестр сегізінші музыкалық директорын іздеу кезінде «көркемдік көпір» құру мақсатымен жасалды. 2007 жылдың тамызындағы жаңалықтарға сәйкес, оркестр іздеу процесін ойлап тапты, онда оркестрдегі әр музыкант келесі Музыкалық директорды таңдауда өз пікірін білдіруге мүмкіндік алды. 2008 жылдың желтоқсанында Дютойттың шақыруымен Янник Незет Сегин оркестрмен алғашқы қонақ дирижерлік өнерін көрсетті. 2009 жылдың желтоқсанында ол екінші концерттік серияға оралды. 2010 жылдың маусымында Незет Сегин 2010–2012 жылдар аралығында осы лауазым бойынша жоспарланған мерзімге Музыкалық директор болып тағайындалды. Ақырында, 2012 жылы ол Дютойттің орнын музыкалық директор ретінде басты, ол кейіннен оркестрдің лауреат дирижері атанды. Незет Сегиннің музыкалық директор ретіндегі алғашқы келісімшарты 5 маусымға, 2012–2012 маусымында 7 апта ...

Банкрот және еңбекке қарсы іс-қимыл

2011 жылдың 16 сәуірінде Филадельфия оркестрінің директорлар кеңесі ұйымның үлкен операциялық дефицитіне байланысты 11-тарау бойынша қайта ұйымдастыруға өтініш берді. Бұл – АҚШ-тың ірі оркестрінің банкротқа өтініш беруінің алғашқы жағдайы болды. Музыканттардың наразылығы күшейген кезде, Незет Сегин 2011 жылдың тамызында 2011–2012 жылғы маусымдағы өнерлеуіне бір апта қосуға ерікті болды. 2012 жылдың 30 шілдесінде оркестр сол күні күшіне енген 11-тарау бойынша банкроттықтан ресми түрде шыққанын хабарлады. 2016 жылдың 30 қыркүйегінде оркестрдің музыканттары жоспарланған ашылу гала-концертіне бір сағат қалғанда ереуілге шықты. Музыканттар мәлімдеме жасады: «Біз төмендеу спиралінде қалып, үндемей отыра бермейміз». Олар басшылық ұсынған жылдық 1–2 проценттік жалақыны көтеруді қабылдамады. Базалық жалақы мөлшері басқа ұқсас оркестрлер ұсынатын жалақыдан төмен екені белгілі болды. Үш күннен кейін, 2016 жылдың 2 қазанында музыканттар жаңа келісімшартты мақұлдады, осымен ереуіл аяқталды. Жаңа келісімшарт бойынша базалық жалақы 137 800 долларға дейін көтеріледі және оркестрдің құрамы үш жыл ішінде 97 музыкантқа дейін ұлғаяды.

Жақында болған тарих

2018 жылдың наурыз айында оркестр Матиас Тарнопольскийді келесі президенті және бас атқарушы директоры етіп тағайындағанын жариялады. Ол 2010 жылдан 2017 жылдың желтоқсанына дейін осы қызметтерді атқарған Эллисон Вулгамордың орнына келді. 2020 жылдың желтоқсанында оркестр Натали Штуцманды келесі бас қонақ дирижері ретінде тағайындағанын жариялады, ол Филадельфия оркестрінің тарихында осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел дирижер болды. Оның 2021–2022 маусымнан басталатын 3 жылдық келісімшарты бар. 2023 жылдың ақпан айында оркестр Nézet Séguin келісімшартын 2029–2030 маусымға дейін ұзартты және оның лауазымын музыкалық және көркемдік директор деп өзгертті. 2024 жылдың қаңтарында оркестр Марин Алсопты келесі бас қонақ дирижері етіп тағайындағанын жариялады, ол 2024–2025 маусымынан бастап 3 маусымға келісімшарт жасады.

Біріншілер

Филадельфия оркестрі көптеген маңызды медиалық жаңалықтармен мақтана алады. Ол электрлік жазулар жасаған алғашқы симфониялық оркестр болды (1925 жылы). Коммерциялық демеушілікпен радио хабарларын таратуды бастаған алғашқы оркестр де осы – 1929 жылы NBC арнасында, ал 1948 жылы CBS арнасында теледидар хабарында алғашқы болып пайда болды. Филадельфия оркестрі Бетховеннің толық симфонияларын компакт-дискіге 1988 жылы цифрлық форматта жазған алғашқы американдық оркестр және 1997 жылы интернетте концерттің тікелей трансляциясын жасаған алғашқы ірі оркестр. 2006 жылы оркестр өз сайтынан музыканы дистрибьюторсыз жүктеуге мүмкіндік берген алғашқы оркестр болды. Басқа да жаңалықтардың арасында, 1999 жылы Вольфганг Савалиштің басшылығымен Вьетнамға сапар шеккен алғашқы американдық оркестр осы оркестр болды. 2006 жылы оркестр Карол Янчты 2006–2007 жылдар аралығында тубаның жетекшісі етіп тағайындады, ол оркестр тарихындағы тұңғыш әйел тубашы және толық жұмыспен қамтылған американдық оркестрдегі алғашқы мүше болды.

Рахманинов

Оркестр композитор Сергей Рахманиновпен ерекше қарым-қатынасымен белгілі болды, бұл негізінен Стоковскийдің қолдауының арқасында мүмкін болды. Бірінші маусымында, 1913 жылдың 3 қаңтарында Стоковский «Өлілер аралы» туын дирижерлік етті. Кейін, 1920 жылдың 3 ақпанында Рахманиновқа арналған концерттік бағдарламада Стоковский «Қоңыраулар» туын АҚШ-та тұңғыш рет орындады және композиторды оның 3-ші фортепиано концертінде сүйемелдеді. 1924 жылы олар 2-ші фортепиано концертінің 78 айналымдық акустикалық жазбасын жасады, ал 1929 жылы оны электрлік әдіспен қайта жазды. 1927 жылдың 18 наурызында Стоковский «Үш орыс халық әні» және 4-ші фортепиано концертінің әлемдік тұсаукесерін өткізді, сонымен қатар ол осы туынға арналған автор еді. Тағы бір әлемдік тұсаукесер 1934 жылдың 7 қарашасында өтті, онда Стоковский композиторды Паганинидің тақырыбындағы «Рапсодияны» дирижерлік етті, ал екі музыкант оның алғашқы жазбасын жасады. Рахманинов өзі де Филадельфия оркестрінің дирижері рөлін атқарды, 1929 жылы олармен «Өлілер аралы» және «Vocalise» туын жазды, содан кейін он жыл өткен соң оның 3-ші симфониясының 78 айналымдық жазбасын жасады, ал осы туын Стоковский 1936 жылдың 6 қарашасында тұсаукесер еткен болатын. Атап айтқанда, ол мен Орманди да жақын достас болды және Рахманинов Америкадағы жылдары Филадельфия оркестрінің үнімен шығарма жазғанын айтқан. Орманидің Рахманиновтың музыкасын көптеген жазбалары композитордың тілегіне ең жақын деп есептелді. Рахманиновтың Симфониялық билері, Op. 45, оның соңғы туындысы, Орманди мен Филадельфия оркестрімен 1941 жылдың 3 қаңтарында тұсаукесер етілді, ол осы оркестрге арналған.

АҚШ-Қытай қарым-қатынасындағы рөлі

Оркестр АҚШ-Қытай қарым-қатынастарында маңызды рөл атқарды. 1973 жылы Пекиннің Ұлы Халық залында және Шанхайда өнер көрсетіп, Қытай Халық Республикасына гастрольдеген алғашқы американдық оркестр ретінде дипломатиялық тарих жасады. 2023 жылдың қарашасында АҚШ Мемлекеттік департаментінің «Жаһандық музыка дипломатиясы» бағдарламасы аясында және Сан-Францискодағы АТЭС саммиті барысында Қытай президенті Си Цзиньпин мен АҚШ президенті Джо Байденнің кездесуіне дейін 14 музыкант АҚШ-Қытай қарым-қатынастарының қиын кезеңінде Қытайға концерттік турға барды. Бұл сапар оркестрдің Қытаймен мәдени алмасуының 50 жылдығын тойлауға және екіжақты қарым-қатынастарды жақсартуда музыка дипломатиясын пайдаланғаны үшін Байден мен Сидің алғысын алды. АҚШ-тың Қытайдағы елшісі Р. Николас Бернс бұл сапарды «өте маңызды» және «жетілген уақытта өткен шара» деп атады.

Жазбалар

Оркестрдің алғашқы жазбалары 1917 жылы Нью-Джерси штатының Камден қаласында «Виктор Толкинг Машин» компаниясы үшін жасалды, онда Леопольд Стоковский Брамстың екі венгр биін орындады. Тарихи алғашқы электрлік жазбалар 1925 жылдың сәуірінде Камдендегі «Виктордың» Троица шіркеу студиясында жасалды; Сен-Санстың «Danse macabre» алғаш рет жазылды. Кейін 1926 жылы «Виктор» Филадельфиядағы Музыка академиясында оркестрдің жазбаларын шығара бастады. Стоковский ансамбльді 1930 жылдардың басында «RCA Victor» және «Bell Laboratories» үшін эксперименталды ұзақ ойнату, жоғары сапалы және тіпті стереофониялық сессияларда жетектеді. 1939–1940 жылдары Стоковский мен оркестр Уолт Диснейдің «Фантазия» фильміне көп тректі стереофониялық дыбыспен саундтрек жаздырды. Артуро Тосканини 1941 және 1942 жылдары оркестрмен «RCA Victor» үшін бірнеше жазба жасады; осы жазбалардың матрицалық дискілері өңдеу кезінде зақымдалғаны айтылады, нәтижесінде ерекше жоғары шу және бұрмалау пайда болды және олар сол кезде шығарылуға бекітілмеді. 1963 жылы кең ауқымды электрондық өңдеуден кейін «RCA Victor» LP-де Шуберттің до мажорлық симфониясын шығарды. 1977 жылы барлық жазбалар ақырында 5 LP жинақта шығарылды; олар кейіннен цифрлық түрде қайта өңделіп, «RCA Victor» компаниясымен 1992 және 2006 жылдары компакт-дискіде екі рет қайта шығарылды. 1942–1944 жылдардағы AFM жазбаға тыйым салған кезде оркестрдің «RCA Victor» компаниясымен келісім-шарты аяқталды; 1944 жылдың қарашасында ереуіл шешілгеннен кейін оркестр «Columbia Records» компаниясына қосылды және Бородиннің «Игорь князі» операсынан кейбір билерді жазды. Филадельфиялықтар келесі 23 жыл бойы «Columbia» компаниясымен бірге болды. 1968 жылы Орманди мен Филадельфия оркестрі «RCA Victor» компаниясына қайта оралды және 1979 жылы осы лейбл үшін өзінің алғашқы цифрлық жазбасын – Бартоктың оркестрге арналған концертін жасады. Оркестр сонымен қатар «EMI» және «Teldec» компанияларында да жазған. 1935 жылдан 1976 жылға дейін Филадельфия оркестрі Фэрмоунт паркіндегі ашық сахнадағы Робин Гуд Деллде жазғы концерттер сериясында «Робин Гуд Делл» оркестрі ретінде өнер көрсетті. «Робин Гуд Делл» оркестрі атынан 50-ге жуық жазба шығарылды. 2005 жылдың мамыр айында Филадельфия оркестрі финляндиялық «Ondine» лейблімен үш жылдық жазба серіктестігін жариялады, бұл оркестрдің 10 жылдан бері жасаған алғашқы жазба келісім-шарты болды. Музыкалық директор ретінде Кристоф Эшенбахтың басымдықтарының бірі тұрақты жазба бағдарламасын қайта іске қосу болды. 2005 жылдың қарашасынан бері бірқатар жазбалар шығарылып, халықаралық деңгейде мойын соқты. 2006 жылдың 21 қыркүйегінде Филадельфия оркестрі өзінің орындауларын тікелей оркестрдің веб-сайтынан жүктеуге сатумен АҚШ-тың алғашқы ірі оркестрі болды. Басқа американдық оркестрлер өздерінің музыкаларын интернеттен жүктеуге мүмкіндік берсе де, Филадельфия оркестрі таратушысыз жүктеуді ұсынған алғашқы оркестр екенін мәлімдеді. Оркестр 2022 жылы Флоренс Прайстың бірінші және үшінші симфонияларын жазғаны үшін өзінің алғашқы «Grammy» сыйлығын алды.