Кіріспе

Американдық автомобиль (1908–1927)

Ford Model T 1999 жылғы «Car of the Century» байқауында BMC Mini, Citroën DS және Volkswagen Beetle-ден бұрын 20 ғасырдың ең ықпалды автокөлігі деп танылды. Фордтың T моделінің табысы оның тек қана үлкен көлемде қолжетімді бағада көлікпен қамтамасыз етуімен ғана емес, сонымен қатар автомобиль өсіп келе жатқан орта тап үшін жаңашылдықтың символы болды және Америка Құрама Штаттарының жаңару дәуірінің қуатты белгісіне айналды. 1972 жылы Volkswagen Beetle оны басып өткенге дейін ол тарихтағы ең көп сатылған автомобиль болып саналды.

Кіріспе

1880-жылдардан бастап шығарылған алғашқы автомобильдер көбінесе сирек, қымбат және көбінесе сенімсіз болды. Модель Т – алғашқы сенімді, оңай күтілетін, көпшілік нарығына арналған моторизацияланған көлік болғандықтан, үлкен жетістікке жетті: шығарылғаннан кейін бірнеше күн ішінде 15 000 тапсырыс түсті. Бірінші өндіріс Model T 1908 жылдың 12 тамызында құрастырылып, 1908 жылдың 27 қыркүйегінде Мичиган штатының Детройт қаласындағы Форд Пикетт-авеню зауытынан шықты. 1927 жылдың 26 мамырында Генри Форд Мичиган штатының Хайленд-Парк қаласындағы зауытында 15 миллионшы Model T Ford көлігінің құрастыру желісінен түсетінін көрді. Генри Форд 1903 жылы компанияны құрғаннан бастап Model T-ді енгізуге дейін бірнеше автомобильдерді жобалады. Форд өзінің алғашқы көлігін Model A деп атады және әліпби бойынша Model T-ға дейін өтті. Барлығы жиырма модель болды, олардың барлығы өндіріске жіберілген жоқ. Model T-ден бірден бұрын шығарылған модель Model S болды, ол компанияның сол кезге дейінгі ең үлкен жетістігі – Model N-нің жаңартылған нұсқасы еді. Model T-нің жалғасы Model U емес, тағы да Ford Model A болды. Компания жариялаған мәлімдемеде бұл жаңа көлік ескісінен мүлдем өзгеше болғандықтан, Форд "А" әріпінен бастауды қалағандығы айтылды. Model T – Ford компаниясының орта тапқа бағытталған, толықтай алмастырылатын бөлшектері бар жылжымалы құрастыру желілерінде жаппай өндірілген алғашқы автомобильдері болды. Генри Форд бұл көлік туралы былай деді:
Мен көпшілік үшін автокөлік жасаймын. Ол отбасы үшін жеткілікті үлкен, бірақ жеке адамның жүргізіп, күтіп-бағуға қолайлы болуы үшін жеткілікті кішкентай болады. Ол ең жақсы материалдардан, ең жақсы білікті жұмысшылармен, қазіргі заманғы инженерияның ең қарапайым жобалары бойынша жасалады. Бірақ оның бағасы соншалықты төмен болады, жақсы жалақы алатын әр адам оны сатып ала алады – және отбасымен бірге Құдайдың ұлы кеңістігінде сағаттап ләззат ала алады. Құрастыру желісін дамытуға еңбек еткені үшін алғашқы жаппай өндіріс 1901 жылы басталған Oldsmobile Curved Dash автокөлігімен Ransom E. Olds құрметі тиесілі болғанымен, Model T өміріндегі жүйенің тиімділігінің айтарлықтай артуының барлық құрметі дерлік Форд пен оның инженерлеріне тиесілі.

Сипаттамалары

Model T-ді Childe Harold Wills, сондай-ақ венгр иммигранттары Joseph A. Galamb (бас инженер) және Eugene Farkas жобалады. Генри Лав, C. J. Smith, Гас Дегнер және Питер Э. Мартин де команда құрамына кірді, ал Галамбтың елдестері – венгр иммигранттары Гюла Хартенбергер мен Кароли Балог та осы топта болды. Бүгінде коллекционерлер Model T-ді жасалған жылдары бойынша жіктеп, оларды "модельдік жылдар" деп атайды, соның салдарынан алғашқы Model T-лерді 1909 жылғы модельдер деп таниды. Бұл – өткенге қарай жасалған жіктеу жүйесі, өйткені қазіргі түсінік бойынша модельдік жылдар сол кезде болған жоқ. Автомобильдің өндірілген екі онжылдық ішінде дизайн өзгерістері болғанымен, компания қайта қарастырылған ешбір дизайнға арнайы атау бермеді; олардың барлығы қарапайым "T моделі" деп аталды.

Қозғалтқыш

Model T алдыңғы жағында тік орналасқан төрт цилиндрлі қозғалтқышы бар, ол ең жоғары жылдамдық үшін шамамен 64 км/сағ жылдамдыққа жетеді. Ford Motor Company мәліметінше, Model T отынды 16-20 км/литр мөлшерінде үнемді пайдаланған. Қозғалтқыш бензин, керосин немесе этанолмен жұмыс істей алады, бірақ бензин бағасының төмендеуі және кейіннен спирттік ішімдіктерге тыйым салу этанолды көптеген пайдаланушылар үшін тиімсіз отынға айналдырды. Алғашқы 2447 дананың қозғалтқыштары су сорғыларымен салқындатылды; 2448-ші данадан бастап, 2500 данаға дейінгі кейбір ерекшеліктерді ескере отырып, термосифондық әрекет арқылы салқындатылды. Model T-де қолданылған тұтану жүйесі ерекше болды, ол маховикке енгізілген төмен вольттық магниттен тұрды, ол тербелгіш катушкаларға айнымалы токпен қуат беріп, тұтану шамдарын қозғады. Бұл кейбір басқа автомобильдерде қолданылатын қымбат жоғары вольттық тұтану магниттеріне қарағанда стационарлық газ қозғалтқыштарында қолданылатын жүйеге жақын болды. Бұл тұтану жүйесі Model T-ні отынның сапасы мен түріне қатысты икемдірек етті. Жүйеге бастапқыш аккумулятор қажет болмады, өйткені дұрыс қолмен айналдыру іске қосу үшін жеткілікті ток тудырады. 1915 жылы магнитпен жұмыс істейтін электр шамдары қолданысқа енгізіліп, ацетилен газ шамдарын және май шамдарын алмастырды, бірақ электрлік іске қосу 1919 жылға дейін ұсынылмады. Model T қозғалтқышы 1941 жылға дейін, Model T өндірісі тоқтағаннан кейін де, ауыстыру қажеттіліктері үшін, сондай-ақ стационарлық және теңіздік қолданысқа арналған қозғалтқыш ретінде шығарылды. Fordson Model F трактор қозғалтқышы, шамамен он жылдан кейін жасалған, Model T қозғалтқышына өте ұқсас, бірақ одан ірілеу болды.

Берілім және қозғалтқыш

Model T – артқы дөңгелекті жетектегі көлік. Оның берілісі планеталық типті, сол кезде "үш жылдамдықты" деп аталған. Бүгінгі күні ол екі жылдамдықты деп есептеледі, себебі үш жылдамдықтың бірі кері бағытқа арналған. Model T-нің берілісі үш еденге орнатылған педальмен және жүргізуші отырғызылған орынға бекітілген рычагпен басқарылады – сол заманға революциялық жаңалық. Газды басқару рульдегі рычаг арқылы жүзеге асырылады. Сол жақ педаль берілісті қосу үшін қолданылады. Едендегі рычаг ортаңғы немесе толық алға қарай жылжытылып, педаль алға басылып тұрғанда көлік төменгі беріліске енеді. Рычаг аралық жағдайда ұсталса, көлік нейтральдік күйге көшеді. Егер сол жақ педаль босатылса, Model T жоғары беріліске ауысады, бірақ тек рычаг толық алға жылжытылғанда ғана – басқа жағдайларда педаль орталық нейтральдік күйге дейін ғана көтеріледі. Бұл көлікті нейтральдік күйде ұстап тұрып, жүргізушіге қозғалтқышты қолмен айналдыруға мүмкіндік береді. Осылайша, көлік педальдерге баспай-ақ жүре алады. Алғашқы 800 данада кері бағыт рычагпен қосылады; ал одан кейінгі барлық модельдерде орталық педаль қолданылады, ол көлік нейтральдік күйде болғанда кері бағытты қосу үшін пайдаланылады. Мақта – Ford компаниясы бастапқыда мақтадан тоқылған қаптамаларды орнатып, оларды стандартты деп белгілеген. Жалпы, мақта қаптама барабан бетіне "жағымды" келеді, барабанға зақым тек оны бекітетін қақпақтардың барабан бетін сызып тастауынан ғана туындайды. Бұл өзінен-өзі проблема тудырмаса да, дұрыс реттелмегендіктен туындаған сүйрелу жолағы беріліс пен қозғалтқыштың қызуына, қуатының төмендеуіне және – мақта қаптамалардың жағдайында – жолақтың тез тозуына әкелді. Ағаш – Ағаш қаптамалар Model T өмірі бойында "ұзақ қызмет ететін" қосымша бөлшек ретінде ұсынылды. Олар бір бөліктен жасалған, бумен иілген ағаштан және металл сымнан тұрады, әдеттегі Model T беріліс жолағына орнатылады. Бұл жолақтар педальдерге өте ерекше сезім береді, күштірек "ұстау" сезімімен. Бұл барабанды анық "қамтитын" сезімді тудырады және, әсіресе тежегіш барабанында, сезімді айтарлықтай күшейтеді.

Түстер

1918 жылға қарай АҚШ-тағы барлық автомобильдердің жартысы Model T болды. Форд өзінің өмірбаяндық еңбегінде 1909 жылы басқарушы командасына: «Кез келген клиент қалаған түспен боялған автомобильге ие бола алады, егер ол қара болса» дегенін айтқан. Дегенмен, 1908 жылдан 1913 жылға дейінгі өндірістің алғашқы жылдарында Model T қара түсте емес, тек сұр, жасыл, көк және қызыл түстерде қол жетімді болды. Жасыл түс тур автомобильдері, қалалық автомобильдер, купелер және ландолеттер үшін қолданылды. Сұр түс тек қалалық автомобильдерге, ал қызыл түс тек тур автомобильдеріне арналған. 1912 жылға қарай барлық автомобильдер түн ортасы көгілдір түске боялып, қара қанаттарымен жабдықталды. Тек 1914 жылы «қара болса, кез келген түс» саясаты толыққанды жүзеге асырылды. Фордтың 1914-1925 жылдары қара бояуды қолдануды ұсынғаны, сол дәуірде қара бояудың төмен құнымен, беріктігімен және тез кебу уақытымен байланысты екені жиі айтылады. Аталған кезеңде қара бояу басқа қара лактарға қарағанда тез кепті деген дәлел жоқ, бірақ көміртекті қара пигменті шынымен ең арзан (немесе ең арзан болмаса) пигмент болып саналды, ал гильсониттің қара түсі, битумның бір түрі, сол кездегі арзан металл бояуларын берік етуге мүмкіндік берді, соның салдарынан түс таңдаулары қара, көк, жасыл немесе қызыл түстермен шектелді. Сол кезде Форд екі ұқсас типтегі «жапондық қара» бояуын қолданды, біреуі металға тікелей жағылатын негізгі қабат ретінде, ал екіншісі – соңғы жабын ретінде. Америкалық автомобиль өнеркәсібіндегі бояу таңдаулары, сондай-ақ басқа салаларда (локомотивтер, жиһаз, велосипедтер және электр құралдарының қарқынды дамитын саласы) химия өнеркәсібінің дамуымен қалыптасты. Мұның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бояу көздерінің тоқырауы және 1920 жылдардың ортасында жаңа нитроцеллюлозалық лактардың пайда болуы бар еді. Бұл лактар тез кептірілетін, сызатқа төзімді және бірнеше қабат бояу қажеттілігін жойды. Model T дәуірінде және одан кейінгі жылдардағы бояу таңдауларын түсіну үшін сол кездегі химия өнеркәсібін түсіну қажет. Осы кезеңде автомобильдердің көп бөлігі (мыңдаған Model T-лерді қоса алғанда) иелері тарапынан бөлшектелді және үйде жасалған тракторлар мен мұз аралар сияқты нақты мақсатқа арналған арнайы машиналарға қайта құрастырылды. T-ны машинадан тракторға айналдыруды жеңілдету үшін ондаған компаниялар дайын жиынтықтарды сатты. Model T, Fordson тракторы қолжетімді болғанға дейін (1917-18) он жыл бойы қолданыста болды, соның салдарынан көптеген T-лер далалық пайдалану үшін түрлендірілді. (Мысалы, кейіннен өзінің тіркегіштерімен және тракторларымен танымал болған Гарри Фергюсон, Фордсон және басқалармен жұмыс істемес бұрын Eros Model T тракторларын қайта құрумен айналысты.) Келесі он жылдықтарда T-модельді тракторларды қайта өңдеу жиынтықтарын сату қиындады, өйткені Fordson және содан кейін Farmall (1924), сондай-ақ басқа да жеңіл және қолжетімді тракторлар шаруашылық нарығына қызмет етті. Бірақ Ұлы депрессия кезінде (1930-шы жылдар) Model T тракторларын қайта құру жиынтықтарына деген сұраныс қайта жанданды, өйткені сол кезде қолданылған Model T-лер мен олардың бөлшектері көп және арзан болды. Сол дәуірдегі көптеген танымал автомобиль қозғалтқыштары сияқты, Model T қозғалтқышы үйде жасалған ұшақтарда (мысалы, Pietenpol Sky Scout) және моторлы қайықтарда да қолданылды. 1920 жылы Польшадағы соғыс кезінде сұраныстың жоғары болуына байланысты бронекарттың нұсқасы ("FT B" деп аталды) әзірленді. Көптеген Model T-лер артқы дөңгелектеріндегі жиынтықтармен (кейде артқы дөңгелектеріндегі қосымша екі дөңгелекпен және енді жұптасқан артқы дөңгелектерге орнатылатын екі қатар үздіксіз тізбекпен) қатты қарда жүруге болатын көліктерге айналдырылды, бұл оларды жартылай гусеницалық машинаға айналдырды, ал алдыңғы дөңгелектері шаңғылармен ауыстырылды. Бір кезде олар ауылдық поштаны жеткізу үшін танымал болды. Бұл машиналар мен шағын жүк көліктерінің жалпы атауы "қар ұшқыштары" болды. Бұл көліктер Канаданың солтүстік аймақтарында өте танымал болды, онда оларды өндіру үшін зауыттар құрылды. Бірнеше компания Model T негізінде вагондар жасады. Пол Теру өзінің «Ұлы теміржол базары» еңбегінде Үндістандағы осындай вагондармен теміржол сапары туралы айтады. Жаңа Зеландия теміржол департаментінің RM класына бірнеше вагондар кірді. Америкалық LaFrance компаниясы 900-ден астам Model T-ны өрт сөндіруге арнап, резервуарлар, шлангтар, құралдар және қоңырау қосты. Model T өрт сөндіру машиналары Солтүстік Америкада, Еуропада және Австралияда қолданылды.

Бірінші әлемдік автомобиль

Форд Т моделі бірнеше елде бір уақытта құрастырылған алғашқы автомобиль болды, себебі олар 1911 жылдан бастап Канаданың Уокервилл қаласында және Англияның Үлкен Манчестердегі Траффорд Паркінде өндірілді. Кейін Германияда, Аргентинада, Францияда, Испанияда, Данияда, Норвегияда, Бельгияда, Бразилияда, Мексикада, Австралияда және Жапонияда, сондай-ақ АҚШ-тың көптеген аймақтарында жиналды. Форд компания өзінің алғашқы жылдарынан бастап-ақ "жинақталған жиынтық" (knock down kit) тұжырымдамасын пайдаланды, өйткені Детройттен тасымалдау және өндіріс шығындары Фордты АҚШ-тың ірі қалаларында көлік құрастыруға итермеледі. Aeroford – 1920-1925 жылдары Лондондағы Бейсуотерде жасалған ағылшын машинасы. Бұл T моделі ерекше капот пен радиатор торымен жабдықталған, осылайша ол мүлдем басқаша дизайнға ие болған, кейіннен "брендтік инженерия" деп аталған. Aeroford 1920 жылы 288 фунт стерлингке сатылды, ал 1925 жылы бағасы 168-214 фунтқа дейін төмендеді. Ол екі орынды, төрт орынды немесе купе нұсқаларында қол жетімді болды.

Жарнама және маркетинг

Форд Детройтте үлкен жарнама машинасы құрып, әрбір газетте жаңа өнім туралы мақалалар мен жарнамалар жарияланды. Фордтың жергілікті дилерлер желісі Солтүстік Американың дерлік барлық қаласында көлікті кеңінен таратты. Фордтың T моделінің үлкен табысының басты себебі – автомобильді сатып алуды жеңілдететін үлкен сату орталықтары желісін енгізген инновациялық стратегиясы болды. Тәуелсіз дилерлер ретінде франшиза иелері байып, Фордты ғана емес, автомобильді пайдаланудың өзін де жариялады; жаңа жүргізушілерге көмектесу және елді аралау үшін жергілікті автоклубтар құрылды. Форд әрқашан фермерлерге сатуға құштар болды, олар көлікті өз бизнесіне көмектесетін пайдалы құрал ретінде қарады. Сату көтеріліп, бірнеше жыл бойы алдыңғы жылмен салыстырғанда 100 пайызға жуық өсім тіркелді.

Ле-Манның 24 сағаты

Париждік Форд дилері Чарльз Монтье және оның жеңістігі Альберт Оурио Model T-нің ("Монтье арнайы") күшті түрлендірілген нұсқасын Ле-Манның алғашқы үш 24 сағаттық жарысына қатыстырды. Олар 1923 жылғы тұңғыш жарыста 14-орынды жеңіп алды.

Автомобиль клубтары

Бүгінде осы автомобильдерді сақтау және қалпына келтіруді қолдау үшін төрт негізгі клуб жұмыс істейді: Model T Ford Club International, Model T Ford Club of America және Австралияның біріктірілген клубтары. Әлемнің көптеген аймақтарындағы филиалдармен Викторияның Model T Ford клубында ерекше австралиялық автомобильдердің көп саны тіркелген. (Австралия өздерінің кузовтарын жасағандықтан, австралиялық туристер мен АҚШ/Канададағы автомобильдер арасында көптеген айырмашылықтар болған.) Ұлыбританияда Model T Ford Register of Great Britain 2010 жылы 50 жылдығын тойлады. Көптеген Model T-нің болаттан жасалған бөлшектері әлі де өндірілуде, тіпті олардың ерекше кузовтарының шыны талшықтан жасалған көшірмелері де шығарылады, олар T-бөшке стиліндегі «hot rod» машиналарын жасау үшін танымал (бұл стиль Jan and Dean-нің серф музыкасындағы «Bucket T» әнінде бейнеленген, кейіннен The Who тобы да осы әнді орындаған). 1949 жылы, өндіріс тоқтағаннан кейін жиырма жылдан астам уақыт өткен соң, АҚШ-та 200 000 Model T тіркелген. 2008 жылы шамамен 50 000-60 000 Ford Model T автомобильдерінің жолға жарамды екені есептелді.