Кіріспе
Италиялық дәрігер және ғалым (1578 ж. қайтыс болды) Азария бен Мұса деи Росси (івритше: עזריה מן האדומים) - итальяндық дәрігер, еврей раввині және ғалым. Ол 1511 жылы Мантуяда дүниеге келді және 1578 жылы қайтыс болды. Ол ежелгі яһуди отбасының ұрпағы еді. Дәстүр бойынша, оны Тит Иерусалимнен алып келді. Ол яһудилер арасында Азария мин Хаадумим (қызыл отбасы Азария) деп аталды, бұл оның атына ойын, сондай-ақ католикалық Италияда өмір сүргендігіне нұсқау болуы мүмкін, Рим Есаудың рухани мұрагері (Едом, еврейше ` d m, қызыл) деп саналады. Оның білімге деген құлшынысы мен ақыл-ойы ерекше болғандықтан, ол еврей, латын және итальян әдебиеттерін жақсы білетін. Ол сыншыл ой-пікірлері мен білімділігімен танымал болды. Бір мезгілде медицина, археология, тарих, грек және рим ежелгі заттары мен христиан шіркеуінің тарихын оқыды. Отыз жасында үйленіп, бір уақыт Феррарада тұрып қалды. Кейіннен ол Анконада, Болоньяда, Саббионеттада және тағы Феррарада табылды. 1570 жылы соңғы аталған қалада қатты жер сілкінісі болып, 200-ге жуық адам қаза тапты. Де Росси тұратын үй ішінара қираған, бірақ ол әйелі екеуі қыздарының бөлмесінде болған, бірақ ол зардап шекпеген. Жер сілкінісінен кейінгі тәртіпсіздіктер кезінде Деи Росси шалғайдағы ауылда өмір сүрді, онда ол христиан ғалымымен араласты, ол одан Аристос хаттарының еврейше аудармасы бар ма деп сұрады. Dei Rossi жауап қайтарып, керісінше, бірақ жиырма күн ішінде ол қажетті аударманы дайындады, оны ол Хадрат Зекеним деп атады. Ол жер сілкінісін тек табиғи құбылыс ретінде емес, Құдайдың келгені ретінде қарастырды. Dei Rossi өзінің туған қаласы Мантуяны "бақытты қала" деп атады, өйткені ол сол кезде еврейлер үшін қауіпсіз баспана немесе шығармашылық Мекка болды.
Azariah ben Moses dei Rossi (Hebrew: עזריה מן האדומים) was an Italian physician, Jewish rabbi, and scholar. He was born at Mantua in c. (circa) 1511; and died in 1578. He was descended from an old Jewish family which, according to tradition, was brought by Titus from Jerusalem. He was known among Jews as Azariah min Ha'adumim (Azariah of the Red Family), a play on his name as well as a possible allusion to the fact that he lived in Catholic Italy, Rome being regarded as a spiritual heir of Esau (Edom, from Hebrew ` d m, red). Combining an insatiable desire for learning with remarkable mental power, Dei Rossi early in life became exceptionally proficient in Hebrew, Latin, and Italian literature. He became known for his critical thinking and erudition. He studied simultaneously medicine, archeology, history, Greek and Roman antiquities, and Christian ecclesiastical history. When about the age of thirty he married and settled for a time at Ferrara. Later he was found at Ancona, Bologna, Sabbionetta, and again at Ferrara. In 1570 a terrible earthquake visited the last named city and caused the death of about 200 persons. The house in which Dei Rossi lived was partly destroyed; but it happened that at the moment he and his wife were in their daughter's room, which remained uninjured. During the disturbances consequent upon the earthquake Dei Rossi lived in an outlying village, where he was thrown into association with a Christian scholar, who asked him if there existed a Hebrew translation of the Letter of Aristeas. Dei Rossi answered in the negative, but in twenty days he prepared the desired translation, which he entitled Hadrat Zekenim. His account of the earthquake, written shortly after, is entitled Kol Elohim; he regarded the earthquake as a visitation of God, and not merely as a natural phenomenon. Dei Rossi referred to his hometown Mantua as a "happy city" as it was a safe haven or a creative mecca for Jews at the time.
Ме'ор Енайм
Ол негізінен "Мейор Энайм" (ағылшынша, "Көздің жарығы") атты кітабымен танымал, онда ол Талмудтың заңға негізделмеген және баяндамалық емес бөліктері Агаданың сөзбе-сөз шынайылығын тексеру үшін сын әдістерін қолданды. Оның көзқарасын Яһуда Лоу бен Безалел (Праганың махаралы) соңғысының "Беер ха Гола" кітабында қатты сынға алды. Оның басылуы қатты наразылық пен дау тудырды. Бұл - тарихи зерттеудің жұмысы. Жозеф Каро кітапты өртеп жіберуді талап етті. Dei Rossi-дің үлкен еңбегі, Me'or Enayim ("Көздің жарығы") (Мантуя, 1573 75; Берлин, 1794; Вена, 1829; Вильна, 1863 66), жоғарыда аталған екі шығарманы және үшіншісін қамтиды Имре Бина. Соңғысы төрт бөлімге бөлінеді; бірінші бөлімде Екінші ғибадатхана кезінде яһудилердің шолуы, Септуагинтаның шығу тегі туралы баяндалады, Талмудтанушылардың кейбір сенімдері мен ғылыми зерттеулердің дәлелденген нәтижелері арасындағы қарама-қайшылықтарға назар аударады, Александрия мен Киринеядағы яһуди колонияларының шығу тегі туралы жазбалар, Симон бар Кохбаның римдіктерге қарсы соғыстары туралы хроникалар және т.б. Dei Rossi Филонның жазбаларынан үзінді келтіреді, бірақ оның дінін дұрыс деп есептемейтінін айтады. Ол оны Киелі кітаптағы оқиғаларды алегориялағандығы үшін сынға алады және Александриялық философ Киелі кітап мәтінін дәстүрлі түрде түсіндіруді ешқашан жасамағанын айтады. (Бірақ ол Филонның мүмкіндігінше қорғалуын ұсынады және соңғы үкімді қалдырады.) Екінші бөлімде Dei Rossi Талмудшылардың бірқатар мәлімдемесін сынға алады (кейбір сын-пікірлер бұрыннан бар еді және оның көптеген сын-пікірлерін кейінгі түсіндірмешілер қайталады) және әртүрлі аггадикалық үзінділерді түсіндіреді. Үшінші бөлімде яһудилер жыл санауы мен Филон, Иосиф Флавий және басқалардың жазбаларының аудармалары қарастырылады. Филонның сын-пікірі жаңа және өз заманынан озып кеткен. Төртінші бөлім яһуди археологиясымен, діни киімдердің пішіндері мен Екінші ғибадатхананың даңқымен және Елена патшайым мен оның екі ұлының тарихымен айналысады.
Замандастарының көзқарасы
Dei Rossi өзінің жұмысында ғылыми зерттеу әдісін ұстанды және тек дәстүрге сүйенді. Алайда көпшілік қасиетті деп санайтын тақырыптарды осылай қарастыруы замандастарының көп сын-пікірін туғызды. Оның сыншыларының арасында Мантуялық Мозе Провансаль (оған Де Росси өзінің еңбегін қолжазба түрінде тапсырған), Песаролық Исаак Финци және Филонды қорғауға тырысқан Давид Провансаль болды. Dei Rossi Ме'ор Энаимнің кейбір көшірмелеріне Мұса Провансальдың сын-пікірлеріне жауап берді және "Цедэк Оламим" атты диссертация жазды, онда ол Исаак Финцидің дәлелдерін жоққа шығарды. Кейіннен ол "Мезреф ла Кесеф" атты арнайы еңбек жазды (Эдинбургте 1854 жылы Хирш Филиповски жариялады, ал Зунц оны "Ме'ор" Вильнялық басылымына енгізді), онда ол өзінің "Еме 'Оламды" сыншыларға қарсы қорғады. Де Россиге "Мен" немесе "Энаим" шығармасын еретикалық деп санайтындармен де күресуге тура келді. Жозеф Каро Елиша Галликоге барлық яһудилерге таратылатын жарлық жасауға тапсырма берді. Бірақ, Жозеф Каро қол қоюға дайын болмас бұрын қайтыс болғандықтан, жарлық жарияланбады, ал Мантуя раввиндары жиырма бес жасқа толмаған яһудилерге шығарманы оқуға тыйым салумен қанағаттанды. "Ме'ор 'Энаим" көптеген еврейшіл мәсіхшілердің назарын аударды, олар оның кейбір бөліктерін латын тіліне аударды. Dei Rossi поэмалар жинағының авторы болды (Венеция, n. d.), олардың ішінде бірнеше литургиялық сипаттағы. Джозеф Джейкобс пен Исаак Бройде, "Росс, Азария бен Мұса деи". Еврей энциклопедиясы (Фанк және Вагналс, 19011906) келесі библиографияны келтіреді: Джованни Бернардо Де Росси, Дизионарио, 280 б. Зунц, Керем Хемде, v. 131138, vii. 119 124; Рапопорт, ib. 159162; Штейншнайдер, С. Бодл. 747-полковник, Жост, Геш. "Дес Юдентумс энд Сейнер Сектен" (Иудейлер мен діни секталар) 3. 123; Гретц, Геш. 9. 405 және одан кейінгі ; Зунц, Literaturgeschichte, 417-б. Гинзбург, Levita's Massoreth ha Massoreth, 52-б.
Giovanni Bernardo De Rossi, Dizionario, p. 280;
Zunz, in Kerem Ḥemed, v. 131–138, vii. 119–124;
Rapoport, ib. v. 159–162;
Steinschneider, Cat. Bodl. col. 747;
Jost, Gesch. des Judenthums und Seiner Sekten, iii. 123;
Grätz, Gesch. ix. 405 et seq. ;
Zunz, Literaturgeschichte, p. 417;
Ginsburg, Levita's Massoreth ha Massoreth, p. 52.
Басылымдар
Азария де Росси, The Light of the Eyes Еврей тілінен аударған, кіріспе мен түсіндірмесімен Джоанна Вайнберг (Нью-Хейвен, Йель UP, 2001), 864 б. (Ялл Юдаика 31).