Кіріспе
Сармад Кашани, немесе жай ғана Сармад (шамамен б.з.б. 1590-1661 жж.) - 17 ғасырда Үндістанға барып, оны өзінің тұрақты мекені етіп алған парсы тіліндегі әрмен мистикасы мен ақыны. Ол яһуди болып шыққандықтан, дінінен бас тартып, ислам дінін қабылдаған болуы мүмкін. Алайда "оның тәңірге бет бұруы тек атымен ғана болған, өйткені ол кейін яһудилерді өздері тәңірге бет бұрмаулары керектігін ескерткен". Сармад өзінің поэзиясында өзі не яһуди, не мұсылман, не индус емес екенін айтады. Ол Мулла Садра мен Мир Финдирискиден білім алып, кейін саудагер ретінде Моғол империясына көшіп барады.
Sarmad Kashani, or simply Sarmad (ca. 1590–1661) was a Persian speaking Armenian mystic and poet who travelled to and made the Indian subcontinent his permanent home during the 17th century. Originally Jewish, he may have renounced his religion to adopt Islam. However "his conversion was probably only nominal and superficial, since he himself later warned the Jews not to convert themselves". Sarmad, in his poetry, states that he is neither Jewish, nor Muslim, nor Hindu. He studied under Mulla Sadra and Mir Findiriski before migrating to the Mughal Empire as a merchant.
Моғол империясындағы саяхаттар
Үндістанда құнды бұйымдар мен өнер туындылары қымбат бағамен сатылып жатқанын естіген Сармад өз тауарларын жинап, оларды сатуға ниеттенген Мұғұл империясына сапар шегеді. Даттада, қазіргі Синд, Пәкістан, оның жақын шәкірттерінің бірі Абхай Чанд деген индус болды. Олардың қарым-қатынасының сипаты туралы пікірталас жүрсе де, Абхай Чандтың өмірі туралы аз мәлімет бар және Сармадтың өлеңінен басқа олардың кездесуінің егжей-тегжейін растайтын тарихи жазбалар жоқ. Кейбір ғалымдар Сармад Абхай Чандты Тораны, сондай-ақ Ескі Келісім мен Жаңа Келісімді аудару үшін қолданған болса, Абхай Чанд ислам немесе иудаизм дінін қабылдауы мүмкін деп айтады. Кейінгі жылдары Сармад барлық діндерді сынға алып, рухани ұстанымға ие болғанын атап өткен жөн. Бір кезде ол байлығын тастап, шашын өсіріп, тырнақтарын кесуді тоқтатып, қала көшелерінде жүріп жүрді.
Өлім
Ағасы Дара Шикохпен болған мұрагерлік соғыстан кейін Аурангзеб (1658 - 1707) жеңіске жетіп, бұрынғы қарсыласын өлтіріп, император тағына отырды. Ол Сармадты тұтқындатып, ересектер деп айыптады. Сармад 1661 жылы бас кесу арқылы өлім жазасына кесілді. Аурангзеб өз улемаларына Сармадтан "Құдай жоқ" деген сөзді қайталап айтудың себебін сұрауға және "Алладан басқа" деген екінші бөлігін оқуға бұйрық берді. Ол: "Мен әлі де жағымсыз жағына мән беріп отырмын. Неге өтірік айтамын?" деп ойладым. Осылайша ол өлім жазасына кесілді. Аурангзебтің соттық хроникашысы Әлихан Рази өлім жазасына тартылды. Ол өлтірушілердің қазығында айтылған кейбір мистикалық тармақтарды баяндайды: "Муллалар Ахмет көкке көтерілді дейді, Сармад аспан Ахметке түсті дейді". "Біздің көздеріміз мәңгілік ұйқыдан оянып, бір шу естілді. "Біз зұлымдықтың түнін көрдік, сондықтан біз қайтадан ұйықтадық".
Сармадағы Әбу Калам Азад
Үндістанның тәуелсіздік қозғалысына қатысқан саяси қайраткерлердің бірі Абу Калам Азад өзін Сармадпен салыстырды, оның ой және пікір еркіндігі үшін. "Құқықсыз адамның романстары" кітабы, оның ішінде Саид Сармад Кашанидің өмірі, өлеңдері мен ойларын қайта оқу, 2009 жылы Абдулхамид Зиаи редакциялаған