Кіріспе

Джон Дукас (немесе Дукас) (, Иоаннес Дукас) (қайтыс болды 1088) - Болгарияның (Моэзия) темасы губернаторы ретінде қызмет еткен пафлагондық грек дворяны Андроник Дукастың ұлы және император Константин X Дукастың кіші інісі. Иоанн Дукас - император Алексий I Комненнің әйелі Ирена Дукаинаның аталық атасы. Ол Codex Parisinus graecus 2009 түпнұсқасының иесі болды, яғни император Константин VII Порфирогенитінің De administrando imperio-ның ең көне белгілі және сақталған қолжазбасы, оны Дукастың жазушыларының бірі көшірді, бұл 10-ғасырдағы шет елдер туралы әйгілі энциклопедиялық Византиялық дереккөз.

Цезарь қызметі

Жохан Дукас ағасы Константин X-тен Цезарь деген мәртебеге ие болды. Ол ағасының өлімінен бастап Алексий I Комненнің өліміне дейін сарай аристократиясының ең ықпалды мүшелерінің бірі болды. Ол Тракия мен Вифиниядағы жерлерден байлық жинаған, әрі Михаил Пселос деген тарихшымен жақын дос болған. Ол әдетте сот мүшесі ретінде дереккөздермен құжатталса да, өзінің мансабын генерал ретінде бастаған. 1067 жылы ағасы қайтыс болғаннан кейін, Джон өзінің немере інісі Михаил VII Дукастың құқықтарын қорғаушы ретінде алдыңғы қатарға шықты. Оның Цезарь лауазымы мен оның отбасының Сенаттағы ықпалы оның император анасы Евдокия Макремболитиссаға және оның Романос IV Диогенге үйленуіне қарсылық білдірген сарай қызметкерлерінің артында болғанын білдірді. Келесі үш жыл ішінде ол императордың ең қатал жауына айналды, бірақ оның интригасы Рим императорының билігінің көп бөлігін Вифиниядағы меншіктерінде зейнетке шықты. Бұл жерде ол өзінің ұлы Андроник Дукастың 1071 жылы Манзикерт шайқасымен аяқталатын апатты науқанда императорға қосылып, одан кейін қашып кеткенін білді. Романның тұтқындауы Иоаннға Евдокия Макремболитиссаның өтініші бойынша сарайға қайта оралуға мүмкіндік берді. Михаил Пселлоспен күш біріктіріп, Цезарь императрицаны билікті ұлымен бөлістіріп, содан кейін оны 1071 жылдың қазан айында монах болуға және сарай істерінен зейнетке шығуға мәжбүр етті. Көп ұзамай ол Михаил VII атынан үкімет басшысы болды, империяға Романосты император ретінде мойындамауға бұйрық берді, Романостың Михаил үшін әрекет ету үшін таққа көтерілгенін мәлімдеді, ол енді империяны басқаруға қабілетті болды. Цезарь ұлдары Андроник пен Константинді Рим патшасы Романос IV-ті тұтқындауға жіберді, ол тұтқыннан босатылып, өзінің немере інісі Михаил VII-нің жалғыз билігін қамтамасыз етті. Джон Дукас бастапқыда Романосқа қызғылт түсті тастап, монастырға кетуге рұқсат беруге келісті. Бірақ Романосты жек көруі соншалық, ол келісімнен бас тартып, Романосты соқыр етуге бұйырды, оған күлдіріп, көзін жоғалтып алуына құттықтап, жұқтырған жарақаттан өліп жатқанда сәлем жолдады. Романостың жойылуымен, Иоанн мен Михаил Пселлос соттың билік иелері болды. Алайда Цезарьды оның бір құлы, евнук Никефоритз құлатты. 1073 жылы евнух Михаил VII-нің сенімін иеленді, оны өзінің ағасына қарсы айналдырды. Цезарь өзінің үлкен иеліктеріне кетуге мәжбүр болды, ол Босфор жағалауындағы ормандарда аң аулаумен көңіл көтерді.

1074 жылғы көтеріліс

Сол арада түрік әскерінің алға басуы Византия үкіметін іс-қимылға шақырып, Исаак Комненнің қолбасшылығымен жалдамалы әскер жинады. Руссель де Байльль бастаған норман жалдамалылары Византияға қарсы көтеріліп, императорлық әскерді талқандап, Анатолияда тәуелсіз патшалық құруға тырысты. Кіші Азиядағы жағдай қазір соншалықты ауыр болды, 1074 жылы Михаил өзінің ағасына императорлық әскерге қолбасшылықты алып, норман жалдамалыларын жеңуге бұйрық беруге мәжбүр болды. Оның штабын Дорилеумда орнатып, екі әскер Константинополь мен Кіші Азияның орталық провинциялары арасындағы үлкен байланыс желілерінің бірі - Зомпи өзенінің үстіндегі көпірдің жанында кездесті. Франк жалдамалы әскерлері мен болашақ император Никефор III Ботанейаттың қолбасшылығындағы Азия резервтерінің ұятты шегінуі арқылы сатқындыққа ұшыраған Иоанн жеңіліп, ұлы Андроникпен бірге тұтқындалды. Жеңімпаз жалдамалылар Босфор жағалауына қарай алға жылды. Жоханның кіші ұлы Константиннің қолбасшысы кенеттен қайтыс болған кезде, оның қолбасшысы ыдырап кетті. Руссель өзінің жалдамалы әскері Константинополде императорды құлатуға болатынына сенімді емес, ол өз императорының бас генералы ретінде әрекет етуді шешті. Ол Иоанн Дукасты император деп жариялады, ол тұтқынға атақты қабылдауға және оның алғысты білмейтін немере інісін тақтан түсіруге оңай көндірді, олар Константинополға қарай жолдарын жалғастырды. Михаил VII мен Никефоритз өздерінің қауіпсіздігіне қатты алаңдаушылық білдірді. Олар Румның Сәлжұқ сұлтаны Сүлеймен ибн Қутұлмишпен одақ құрып, Византия мен түрік арасындағы ресми келісім жасады. Осы келісім бойынша Михаил Сүллейменге Сәлжұқ түріктері ие болған провинцияларды басқаруды тапсырды. Түрік әскері Михаилдың атынан соғысу үшін әскер беруге келісті, бұл әскер Джон Дукас пен Русель қоныстанған Софон тауына тез қозғалды. Жалдамалылар қоршауға түсіп, Руссель қашып құтылуға үлгерсе де, Джон тұтқындалып, көтеріліске аяқ қойды. Селджук әулеті тұтқында болғаннан кейін, Джонды немере інісі құтқарып алды. Михаил оған өзінің көзін сақтауға рұқсат берді, бірақ ол барлық императорлық амбициялардан бас тартты және монах болудың қосымша шараларын қабылдады.

Саясатка оралу

Таңбаланған Цезарь саяси оқиғаларға әсерін тигізді. Михаил VII билігінің соңында императорлық биліктің құлдырауымен, ол өзінің немере інісіне 1078 жылы Никефор III Ботаниаттың Константинополға қастандық жасағанын естігенде, биліктен бас тартып, монах болуға кеңес берді. 1081 жылы ол Константинополдан Алексий Комненге қосылып, оны Ботаниатқа қарсы көтеріліс жасауға және таққа талап қоюға көндіру үшін қашып кетті. Сондай-ақ, Джон Дукас өзінің немересі Ирен Дукайнаның Алексиос Комненге анасы Анна Далассеннің қарсылығына қарамастан үйленуін ұйымдастырды. Осы жағдайдың өзгеруіне байланысты ол монастырь әдетінен бас тартты және Алексий оған өзінің бұрынғы орнын қайтарып алуға рұқсат берді. Ол 1088 жылы қайтыс болғанға дейін императорға кеңес беруді жалғастырды.