Кіріспе

Екінші итальяндық тәуелсіздік соғысының соңғы шайқасы – Солферино шайқасы (Италияда Солферино және Сан-Мартино шайқасы деп аталады) 1859 жылдың 24 маусымында Наполеон III басқаратын одақтас француз армиясы мен Виктор Эммануэль II басқаратын Пьемонт-Сардиния армиясының (бірлесе Франко-Сардиниялық одақ деп аталады) Австрия императоры Франц Иосиф I басқаратын австрия армиясына қарсы жеңіске жеткенімен аяқталды. Бұл әлем тарихындағы барлық армиялар өз монархтарының тікелей басшылығымен өткен соңғы ірі шайқас болды. Бұл маңызды шайқаста шамамен 300 000 әскер қатысты, бұл 1813 жылғы Лейпциг шайқасынан бергі ең ірі шайқас еді. Шамамен 130 000 австриялық және 140 000 француз және одақтас Пьемонт әскері болды. Шайқастан кейін Австрия императоры әскерге тікелей басшылық етуден бас тартты. Осы шайқас швейцариялық Жан Анри Дюнанды "Солферино естелігі" атты кітабын жазуға итермеледі. Ол шайқасқа куә болмаса да (оның мәлімдемесі 1939 жылғы американдық Қызыл Крест басылымдарына енген "жарияланбаған бетте" жазылған), шайқастан кейін майданды аралап, көргендеріне қатты әсер етті. Жарақат алған әскерлердің күйреуіне қатты қайғырған Дюнан Женева конвенциялары мен Халықаралық Қызыл Кресттің құрылуына әкелген процесті бастады.

Өмірбаян

22 маусымда француз (96 000 адам) және Пьемонт (37 000 адам) одақтас әскері Чизеден Минчоға қарай жылжыды. Сол қанаты төрт Пьемонт дивизиясынан, оң қанаты француздық III және IV корпустарынан, ал орталық бөлігі I және II корпустарынан тұрды, императорлық гвардия резервте сақталды. 23 маусымда Франц Йозеф өзінің 1-ші армиясын (57 000 адам) және 2-ші армиясын (45 500 адам) Минчо арқылы өткезіп, Медоле, Солферино және Сан-Мартиноға қарай жинақтады.

Шайқас

Солферино шайқасы – Екінші итальяндық тәуелсіздік соғысының шешуші кезеңі, итальяндық Рисоргиментоның маңызды қадамы болды. Соғыстың геосаяси тұрғысы – Франция, Австрия, Испания және көптеген тәуелсіз итальян мемлекеттері арасында ұзақ жылдар бойы бөлініп келген Италияны біріктіруге бағытталған ұлттық күрес еді. Шайқас Италиядағы Солферино және Сан-Мартино ауылдарының жанында, Милан мен Верона қалалары арасындағы Гарда көлінің оңтүстігінде болды. Бұл қақтығыс бір жағынан австриялықтар, екінші жағынан олардың ілгерілеуіне қарсы тұрған француз және пиемонт әскерлері арасында өтті. 23 маусым күні таңертең император Франц Иосифтің келгенінен кейін австриялық армия бағытын өзгертіп, Киезе өзені бойында қарсы шабуылға көшті. Сол сәтте Наполеон III әскерлеріне шабуылға өтуге бұйрық берді, осының нәтижесінде шайқас күтпеген жерде басталды. Пьемонт әскерлері Сан-Мартино маңында австриялықтардың оң қанатымен шайқасқанда, француз әскерлері солтүстіктегі Солферино маңында австриялықтардың негізгі корпусына қарсы күресті.

Қарсылас күштер

Австрия әскерлерін император Франц Иосиф жеке басқарды, олар Франц фон Вимпфеннің басқаруымен төрт корпустан (II, III, IX және XI) тұратын 1-ші армиядан және Франц фон Шликтің басқаруымен төрт корпустан (I, V, VII және VIII) тұратын 2-ші армиядан құралды. Австриялықтар үш сардиниялық шабуылды тойтара білді, шабуылдаушыларға ауыр шығын келтірді; күнінің соңында Бенедекке қалған австриялық армиямен шегінуге бұйрық берілді, бірақ ол бұйрықты орындамай, қарсылық көрсетуін жалғастырды. Сағат 20:00-де төртінші сардиниялық шабуыл ақыры даулы төбелерді басып алды, содан кейін Бенедек әскерін кері шегіндірді. Жалпы шайқаста сардиниялықтардың басты үлесі – Бенедек корпусын күні бойы белсенді ұстап тұру және француздардың Сольферинода шабуылдаған күштерін күшейту үшін екі бригаданы жіберуге мүмкіндік бермеу болды.

Нәтижелер

Бұл шайқас ерекше қатал болды, тоғыз сағаттан астам уақытқа созылып, нәтижесінде 2386 австриялық әскер қаза тапты, 10807-сі жарақат алды, ал 8638-і жоғалып кетті немесе тұтқынға алынды. Одақтас әскерлер де барлығы 2492 қаза тапты, 12512 жарақат алды және 2922-сі тұтқынға алынды немесе із-түзсіз жоғалды. Екі тараптан да жараланған және өліп жатқан әскерлерге оқ атып, штыкпен шабуыл жасалғаны туралы хабарлар қорқынышты күшейтті. Нәтижесінде австриялық күштер өз позицияларын тастауға мәжбүр болды, ал одақтас француз-пьемонт әскерлері тактикалық, бірақ қымбатқа түскен жеңіске жетті. Австриялықтар Төртбұрыш бекіністеріне шегінді, осымен науқан мән-жайымен аяқталды.

Салдары

Наполеон III жеңілістерге қатты назар аударды, өйткені ол 1852 жылы «Француз империясы – бейбітшілік» деген пікірін айтқан болатын. Пруссияның қаупі және римдік католиктердің ішкі наразылықтары сияқты себептерге байланысты ол 11 шілде 1859 жылы Виллафранка келісімімен соғысты аяқтауға шешім қабылдады. Пьемонттықтар Ломбардияны жеңіп алды, бірақ Венецияны ала алмады. Камилло Бенсо, граф Кавур, отставкаға кетті. 1861 жылы Италия Корольдігі жарияланды. Бұл шайқас әскери қимылдардың болашақ бағытына ұзақ мерзімді әсер етті. Жан Анри Дюнан, шайқастың салдарына куә болғаннан кейін, жау даласында қалған жаралы әскерлердің қорқынышты азаптарына орай, Женева конвенциялары мен Халықаралық Қызыл Крест ұйымын құруға әкелетін науқанды бастауға шақырылды. Ұйым 2009 жылдың 23-27 маусымы аралығында шайқастың 150 жылдығын тойлауға арналған іс-шара ұйымдастырды. Еуропалық Одақтың төрағалығы осы оқиғаға орай мәлімдеме жасап, «Бұл шайқас халықаралық мемлекеттер қауымдастығының халықаралық гуманитарлық құқық құралдарын, қарулы қақтығыс кезінде қолданылатын халықаралық құқық ережелерін, әсіресе 1949 жылғы төрт Женева конвенциясын әзірлеу мен қабылдауға негіз болды, оның 60 жылдығы осы жылы тойланады» деді. 2019 жылы бұрынғы шайқас алаңында Габсбургтер үйінің басшысы Карл фон Габсбург, Георгий орденінің өкілдері және Солферино мен Сан-Мартино қоғамының президенттерінің қатысуымен халықтардың бейбітшілігін нығайту мақсатында маңызды еске алу шарасы өтті. Зираттарға гүл шоқтары қойылып, мұражайға құрмет көрсетілді. Іс-шара барысында жүздеген еріктілер шайқасты қайта жаңғыртты.

Бүгінгі майдан

Бұл аймақта шайқастарға байланысты оқиғаларды еске түсіретін бірнеше ескерткіштер орналасқан. Аймаққа үстемдік ететін дөңгелек мұнара – Сан-Мартино-делла-Батталья мұнарасы, ол Виктор Эммануэль II-ге арналған мемориал. Оның биіктігі 70 метр және ол 1893 жылы салынған. Қала ішінде сол заманғы киім-кешектер мен қару-жарақтарды, сондай-ақ сүйекханалық шіркеуді қамтитын мұражай бар. Солферинода сол кездегі қару-жарақ пен естеліктерді көрсететін мұражай, және мыңдаған құрбандардың сүйектері сақталған сүйек сауыты бар. Жақын орналасқан Кастильоне-делле-Стивиере қаласы, шайқастан кейін көптеген жаралылардың жеткізілген жері, Халықаралық Қызыл Крест мұражайының орналасқан жері, бұл мұражай осы ұйымның құрылуына әкелген оқиғаларға бағышталған.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

Элизабет Барретт Браунингтің "Солферинодағы мәжбүрлі сарбаз" поэмасы осы шайқасты еске алады (Соңғы өлеңдер, 1862). Жозеф Роттың 1932 жылғы "Радецкий маршы" романы Солферино шайқасымен басталады. Сол жерде романның Тротта әулетінің әкесі Солфериноның Батыры ретінде мәңгі есте қалады. Солферино шайқасы 2006 жылғы "Генри Дюнан: Қызыл кресттегі қан" (ағылшынша атауы: "Henry Dunant: Red on the Cross") теледрамасында бейнеленген, ол Женева конвенцияларына қол қою және Қызыл Кресттің құрылу тарихын баяндайды.