Кіріспе

Апулия мен Калабрия герцогы (1015–1085), Роберт "Гискард" де Готевиль, кейде Роберт "Гискард" (/ɡ//iː/'/s//k//ɑːr/ gheeSKAR, қазіргі ɡiskaʁ; шамамен 1015 – 17 шілде 1085), 11 ғасырда Оңтүстік Италия мен Сицилияны бағындырған нормандық әскербасы. Роберт Нормандиядағы Готевиль отбасында дүниеге келді, Танкред де Готевиль мен оның әйелі Фрессенданың алтыншы ұлы болды. Анасы арқылы ол Қорқытпас Ричардтың немересі болуы мүмкін. 1057 жылы Апулия мен Калабрия графтығын мұраға алды, ал 1059 жылы Папа Николай II оны Апулия мен Калабрия герцогы және Сицилияның лорды етіп тағайындады. Роберт сондай-ақ қысқа мерзімге Беневентоның князі болды (1078–1081), бірақ бұл атақты Папалыққа қайтарды. Роберттің латынша Viscardus және көне французша Viscart деген есімдері көбінесе "Тапқыр", "Ақылды", "Жақсылықты", "Түлкі" немесе "Жануар" деп аударылады. Италиялық дереккөздерде ол көбінесе Роберто Иль Гискардо немесе Роберто д'Альтавилла (Роберт де Готевиль деген мағынада) деп аталады, ал ортағасырлық араб дереккөздерінде оны жай ғана Абарт әл-Дука (Герцог Роберт) деп еске алады.

Тарихи негіздер

999–1042 жылдар аралығында нормандықтар Италияға көшіп келе бастады, онда олар негізінен жалдамалы әскер ретінде жұмыс істеді, түрлі уақытта Византия және Ломбард ақсүйектеріне қызмет етті. Тәуелсіз нормандық феодалдардың біріншісі Рейнулф Дренгот болды, ол Аверса бекінісінде бекініп, Аверса графы және Гаета герцогы атанды. 1038 жылы Вильгельм Темір Жұдырық және Дрого, Танкред Хаутвильдің (Нормандияның Котентин аймағындағы Готвиль-ла-Гюшар иесі) үлкен ұлдары, Роберт Гискардың ағалары Италияға келді. Екеуі де Апулиядағы Византия үстемдігіне қарсы Ломбардтардың көтерілісіне қосылды. 1040 жылға қарай византиялықтар осы провинцияның көп бөлігін жоғалтты. 1042 жылы Мельфи нормандықтардың астанасы ретінде таңдалды, ал сол жылдың қыркүйек айында нормандықтар Вильгельм Темір Жұдырықты өз графтары етіп сайлады, одан кейін оның ағалары Дрого, *comes Normannorum totius Apuliæ e Calabriæ* ("Апулия және Калабриядағы барлық нормандықтардың графы") және шамамен 1044 жылы келген Хумфри онымен алмастырды.

Алғашқы жылдары және Италияға келу

Роберт Гвискар – Танкредтің екінші әйелі Фрессендадан туған ұлы және Танкредтің он екі ұлының алтыншысы. Византия тарихшысы Анна Комнинаның айтуынша, ол Нормандиядан бес атты және отыз жаяу әскермен ғана шығып кеткен. 1047 жылы Лангобардияға келгеннен кейін ол қарақшылардың тобының басшысы болды. Анна Комнина сондай-ақ Гвискардың дене бітімін сипаттайды: «Бұл Роберт тумысынан норман, тегі белгісіз, үстем мінезді және толығымен зұлым ниетті болған. Ол батыл жауынгер, көрнекті адамдардың байлығы мен билігіне шабуыл жасауда өте шебер болған; мақсаттарына жетуде толыққанды талапкер, күшті аргументтермен сынды жоққа шығарған. Ол тіпті ең ірі адамдардан да биік, қызғылт терілі, сары шашты, кең иықты, көздері от сияқты жарқылдаған. Жақсы дене бітімінде кеңдік пен жіңдік ізделеді, ал оның денесі керемет пропорционалды және әдемі болған. Гомер Ахиллдің дауысы көпшілікке дүрбелең тудырғанын айтқан, бірақ Роберттің айғайы, олардың айтуынша, он мыңдаған адамды қорқытып қашырған. Гвискар көп ұзамай Капуа князі Пандульф IV-тің Салерно князі Гуаймар IV-ке қарсы үздіксіз соғысына қосылды (1048). Бірақ келесі жылы Гвискар Монтекассинолық Аматтың айтуынша, Пандульф қамал және қызының қолы туралы уәдесін орындамағандықтан Пандульфтан кетіп қалды. Гвискар ағасы Дрогоға оралып, одан феод сұрады. Калабриядағы жорысын аяқтаған Дрого Гвискарға Скрибла бекінісін берді. Осы жағдайға қанағаттанбаған Гвискар Сан-Марко-Аргентано қамалына көшті (кейін ол бұл қамалды Сицилиядағы алғашқы норман қамалы деп атады, ол ежелгі Алунтиум орнында салынған). Калабрияда болған кезде Гвискар өзінің алғашқы әйелі Буональберголық Альбердаға үйленді. Ол Буональберголық Жирардың әкесінің әпкесі болды, ол Роберт Альбердаға үйленсе, 200 салт аттымен оған қосылатынына келісті. Гвискар тез арада көзге түсті. Ломбардтар бұрынғы одақтастарына қарсы шықты, ал папа Лев IX нормандықтарды қууға бел буды. Бірақ оның әскері 1053 жылы Хамфри басқаратын нормандықтармен болған Civitate sul Fortore шайқасында жеңілді. Хамфри папаның шваб әскерлеріне қарсы орталықты басқарды. Шабыстың басында Аверса графы Ричард оң жақтан шабуыл жасап, ломбардтарды қашып, оларды қуды, содан кейін швабтарды жеңуге көмектесу үшін қайтып келді. Гвискар сол жаққа басшылық ету үшін Калабриядан келді. Оның әскерлері резервте ұсталды, бірақ Хамфридің әскерлері папаның орталығына тиімсіз шабуыл жасағанын көргенде, ол қайын атасының күштерін шақырып, шайқасқа қосылды, тіпті өзін ерекше көзге түсірді, тіпті үш рет жылқыдан құлап, қайтадан мініп, Уильям Апулияның айтуынша. Civitate шайқасындағы іс-әрекеттері үшін құрметке ие болған Гвискар 1057 жылы Хамфриден кейін Апулия графы болды, тіпті одан үлкен ағасы Джеффриден бұрын. Кіші інісі Роджермен бірге Гвискар Апулия мен Калабрияны жаулап алды, ал Ричард Капуа княздығын жаулап алды.

Таққа отырғызу және Мелфи келісім-шарты

Оның мұрагерлігінен кейін көп ұзамай, шамамен 1058 жылы, Гискардтың Альбердамен жасаған некесі қандастық байланыс себепті болып жойылды. Бұл – некеге осы себеппен алғаш рет тыйым салынған жағдай еді. Альбердадан ажырасқан соң Роберт Салерноның Гисулф II-нің қарындасы Сичелгейтаға, және Гуаймар IV-нің қызына үйленді. Өзінің қарындасын бергені үшін Гисулф Гискардтан ағасы Вильгельмге тиесілі екі қамалдың қиратылуын талап етті, себебі олар Гисулфтың территориясына еніп кеткен еді. Бұл Ломбардтар мен Нормандықтардың одақтасуын қамтамасыз етті және Гаутвиль әулетіне аристократияның жолын ашты. Реформашыл Папалық, Киелі Рим императорымен (Инвеституралық дауға байланысты) және римдік ақсүйектермен келіспеушілікте болғандықтан, Нормандықтарды мойындап, оларды одақтас етуді көздеді. Осылайша, 23 тамыз 1059 жылы Мельфи шартында Папа Николай II Гискардты Апулия, Калабрия және Сицилия герцогы етіп бекітті. Гискард, енді "Құдайдың және Әулие Петрдің құрметімен Апулия және Калабрия герцогы, ал егер маған көмектессе, Сицилияның болашақ билеушісі", өзінің титулдары мен жерлерін Киелі Тақтың жылдық жалдамасымен ұстауға және оның мүддесін қорғауға келісті. Келесі жиырма жылда ол бірқатар жаулаулар жасап, Сицилия герцогтігін бағындырды.

Калабрияны бағындыру

Мельфи келісімінен кейінгі 20 жыл ішінде Роберт Италияның оңтүстігінде, негізінен Калабрияда және ағасы Роджер I көмегімен Сицилияда үлкен бірқатар жеңістерге қол жеткізді. Мельфиттік кеңес маусым айында ашылған кезде Гискард Калабрияда әскер басқарып тұрды. Бұл Вильгельм Темір Жұдырық пен Гуаймар IV жорықтарынан бері византиялықтардың билігінде қалған провинцияны бағындыруға жасалған алғашқы күшті әрекет болды. Инвеститура рәсіміне қатысқаннан кейін, Гискард Калабрияға қайтып оралды, онда оның әскері Кариатиді қоршауға алған еді. Оның келгенімен Кариати бағынды, ал қыс бітуге үлкермес бұрын Россано мен Гераче да түсті. Гискард Апулияға оралғанда византиялықтардың қолында тек Реджио ғана қалды. Апулияда ол Таранто мен Бриндизидегі византиялық гарнизондарын жоюмен айналысты, содан кейін, жоспарланған Сицилия экспедициясына дайындалу мақсатында, Роджер қоршау машиналарын күтіп тұрған Калабрияға қайта оралды. Ұзақ және қиын қоршаудан кейін Реджионың құлауы және одан кейін Регги гарнизоны қашқан арал бекінісі Сцилланың тапсыруы Сицилияға жол ашты.

Сицилиялық науқандар

Роджер бастапқыда Мессинаға шабуыл жасау үшін шағын күштерді жетектеді, бірақ сарацин гарнизоны оны оңай кері қайтарды. Күтілгендей үлкен шабуыл күші іске аспады, себебі Гуискар император Константин X жіберген жаңа византиялық армияның шақыруымен қайтарылды, ол Апулияны қиратты. 1061 жылдың қаңтар айында Мelfi қоршауға алынды, Роджер де қайта шақырылды, бірақ Гуискар армиясының күші византиялықтарды шегінуге мәжбүр етті. Мамыр айында Апулияда тыныш жағдай орнады. Мессина 1061 жылы салыстырмалы түрде оңай бағындырылды, себебі олар түнде, қала тастап кетілген кезде, көрінбей жағаға түсіп, сарацин армиясын тосыннан шабуылдады. Бұл жеңіс оларға Мессина бұғазын бақылауға мүмкіндік берді. Бағындырғаннан кейін Гуискар дереу қаланы нығайтты және Сиракуза әмірі Ибн әл-Тимнамен одақтасып, Эна әмірі Ибн әл-Хавасқа (сол кезде Кастрогиованни деп аталған) қарсы тұрды. Роберт, Роджер және олардың мұсылман одақтастары ал-Тимнаға адал болған Римта арқылы Сицилияның орталық бөлігіне кірді. Олар Фраццано және Маниаче жазығынан өтті, онда Джордж Маниакес және алғашқы Гаутвильдер 21 жыл бұрын өзгелерден ерекшеленген еді. Гуискар Сентурипе қаласына шабуыл жасады, бірақ олардың қарсылығы күшті болғандықтан ол әрі жылжуға мәжбүр болды. Патерно құлап, Гуискар армиясын Энаға, мықты бекініске жеткізді. Сарациндер шабуылға шығып, жеңілді, бірақ Энаның өзі бағындырылмады. Содан кейін Гуискар Сан-Марко-д'Алунциодағы бекініске қайтып келді, оны Калабриядағы алғашқы бекінісінің құрметіне атады. Ол Сичелгейтамен бірге Рождествоға Апулияға оралды. 1064 жылы ол Сицилияға қайта оралды, бірақ Энаны айналып өтіп, тікелей Палермоға бет бұрды. Алайда, оның лагері тарантулаларға толы болғандықтан, оны тастап кетуге мәжбүр болды. 1071 жылы Гуискардың інісі Роджер Сицилияның ұлы графы атанды, ал бір жылдан кейін Палермо, келесі науқаннан кейін, ақыры бағындырылды. Сицилияның қалған бөлігі біртіндеп бағындырылды. Соңғы қарсылық 1086 жылы Сиракуза шайқасында жеңілген әмір Бенаверт жасады. Сицилиядағы соңғы мұсылман бекінісі Ното 1091 жылы құлап, жайланды. Сицилиядағы жорысының нәтижесінде Гуискарды «Қара көйлекті Роберт» деп атады, себебі ол наурыз бойы импортталған бояулармен боялған сәнді киімдерді киді, олар араласып қара түс берді.

Бари, Салерно және Беневентоны жаулап алу

Палермоны бағындыру алдында Роберт өзінің иеліктерінің орталығы – Апулиядағы византиялық әскерлермен күресуге мәжбүр болды. Олар Гискардтың немере інісі Абелард де Отвильдің өтініші бойынша Бариді басып алды, ол өзінің ағасының тағына талап қойған болатын. Роберт қаланы төрт жыл бойы құрлықтан да, теңізден де қоршады, содан кейін халық қарсылық танысуды тоқтатты. Бірақ ол қоршау салдарынан келтірілген зиянды өтеді. 1071 жылы Бари түскен соң, гректер оңтүстік Италиядан қуылып шығарылды, ал Роберт территорияның маңызды бөлігін бақылап тұрған түрлі тәуелсіз Ломбард княздықтарына назар аударды. Алғашқы мақсат – Салерно княздігі болды. Салерно қоршауға алынып, 1076 жылдың желтоқсанында түсті, бірақ Гискульф II (Гискардтың күйеу інісі) өзінің сарайымен бірге тек 1077 жылдың мамырында ғана қамалдан шықты. Осы кезде Гискардтың бақылауында болмаған жалғыз аймақтар – Дренгот әулетінің иелігіндегі Капуа княздігі, Неаполь герцогтығы және Беневенто княздігі еді. Роберт 1078 жылы Беневентоға шабуыл жасап, оны басып алуға шешім қабылдады, ал Папа Григорий VII алаңдады, себебі бұл Киелі Тақтың феодалдық дауы есебінде қарастырылды. Дегенмен, папа нормандармен қақтығысқа түсуге құштар емес еді, өйткені ол инвеституралық дау мәселесіне байланысты император Генрих IV-пен айналысып жатқан. Ол Робертті 1080 жылдың маусымында Чепраноға шақырды және оңтүстік Абруцци, Фермо маркасы, Салерно және Амальфидегі оның құқықтарын растады. Ол тіпті 500 жылдан астам уақыт бойы тәуелсіз болған Беневентоны иелену құқығын да растады. Алайда, Беневенто 1081 жылы Папалыққа қайтарылды.

Византиялықтарға қарсы

Соңғы кәсібінде Гискард Византия империясына шабуыл жасап, 1078 жылы тақтан түсірілген Михаил VII болып көрсеткен монах Райктордың ісін қолға алды. Роберт империяны билеуге өзінің құқығы бар деп сенді, себебі Михаил VII-нің ұлы Константин оның қызы Олимпиаға үйленуге ұсынылған еді. Кейін Райктордың шын мәнінде Михаил емес екені белгілі болды, бірақ бұл Гискардқа қарсы тұра алмайтын мүмкіндік болды. Ол 16 000 сарбазбен, оның ішінде 1300 норман рыцарымен 1081 жылдың мамыр айында империяға қарсы жорыққа шықты. 1081 жылдың қазан айында Диррахиум шайқасында император I Алексий Комненді жеңіп, 1082 жылдың ақпанына қарай Корфу мен Дураццоны басып алды. Бірақ 1083 жылдың маусымында Генрих IV-тің Кастель Сант-Анджелода қоршауында қалған VII Григорийге көмекке шақырылды. Сондай-ақ 1083 жылы Гискард Канна қаласын қиратты, собор мен епископтың резиденциясын ғана қалдырды. Гискард Дукля патшалығының және Константин Бодиннің одақтасы болды. 1081 жылы ол өз вассалы Жакинта Баридің қызы Константинге үйленді. 1084 жылдың мамырында Гискард 36 000 сарбазымен солтүстікке қарай жорық жасап, Римге кірді және Генрихті шегінуге мәжбүр етті. Азаматтардың көтерілісі үш күндік қаланы тонауға әкеп соқты, содан кейін Гискард папаны Римге сүйемелдеді. Гискардтың ұлы Боэмунд, бір кезде Фессалияның иесі болған, енді Византиядан басып алған жерлерін жоғалтты. Гискард 150 кемемен оралып, оларды қайтаруға тырысты, сондай-ақ Рагуза мен Далмация қалаларының (Хорватияның Димитрий Звонимир билігінде болған) көмегімен Корфу мен Кефалонияны басып алды. 1085 жылдың 17 шілдесінде Гискард Ликсуридің солтүстігіндегі Атераста, Кефалонияда қызбадан қайтыс болды, оныңмен бірге 500 норман рыцары да көз жұмды. Ол Венесадағы Сантиссима Тринита аббаттығының Гаутвиль отбасының мавзолейінде жерленді. Кефалониядағы Фискардо қаласы оның құрметіне аталған. Оның қабірінде төрт латын тіліндегі өлең бар, соңғысы "Hic terror mundi Guiscardus" деп жазылған, яғни "Бұл жерде әлемнің қорқынышы Гискард жатыр" деп аударылады. Өлген кезде Гискард Апулия мен Калабрияның герцогы және Сицилияның лорды болды. Оның табыстары оның ұлы қасиеттеріне ғана емес, сонымен қатар Папалық тақпен жасаған "келісіміне" байланысты болды. Ол күшті герцогтік билікті құрып, нығайтты, бірақ көптеген барондық көтерілістерге тап болды, соның ішінде 1078 жылы, ол Апулиялық вассалдарынан қызының некесіне "көмек" сұрады. Осындай кең аумақтарды басып алғандықтан, оларды ішкі тұрғыдан ұйымдастыруға уақыты жетпеді. Италияның Норман патшалығы тарихында Гискард негізінен батыр және негізін қалаушы болып саналады, бірақ оның мансабы "соқпаққа түскендей" аяқталды, ал оның жүрегі туысы Роджер II мемлекет қайраткері және ұйымдастырушы болды.

Мұрагерлік

Апулия мен Калабрия герцогы ретінде Роберт Гискардтың орнын Сичелгейтадан туған ұлы Роджер Борса басты, себебі Роберт пен Альберданың некесі жойылғаннан кейін Буональберго Альбердадан туған ұлы Богемунд мұрагерлікке құқығын жойды. Богемунд Роберттің Балқандағы жерлерін мұраға алуға тиіс еді, бірақ олар Византиялықтар тарапынан қайта басып алынғандықтан бұл орындалмады. Оның орнына ол Таранто қаласының төңірегіндегі жерлерді алды. Сицилия лорды атағы жойылды, бірақ Роберттің інісі Роджер I Сицилияда Ұлы граф ретінде билік етуін жалғастырды. Оның ұрпақтары кейін Сицилия патшалары болды. Гвискардың кіші ұлдары Гай мен Роберт Скалио ешқашан ешқандай лауазымға таласпады.

Дін

Калабрия мен Сицилияны бағындырғандықтан, Гискард тарихи түрде Византия обрядын ұстанған аймаққа латын христиандығын әкелуде маңызды рөл атқарды. Гискард Салерно соборының және Калабриядағы Сант-Евфемия Ламезиядағы нормандық монастырьдің негізін қалады. Хормен атақты болған бұл монастырь Нормандиядағы Сен-Эврольден келген он бір монахтан құралған қауым ретінде басталып, аббат Роберт де Гранмесниль басшылығында құрылды. Папамен қарым-қатынасы шиеленіскенмен, Гискард папамен жақсы қарым-қатынаста болуға ұмтылды және шіркеу заңдарына бағынып, бірінші әйелінен бас тартты. Папалар оның күшейіп келе жатқан билігінен көбінесе қорқыса да, Византиялық гректердің билігіне қарағанда, католик норманның күшті және тәуелсіз қолына артық сенім артатын. Гискард Сицилия үшін инвестициясын Папа Николай II-ден алды, ол Пап реформаларына Киелі Рим императорының қарсылығынан көбірек қорқыды. Гискард реформаларды қолдап, Папалық мемлекеттердің аумағына қол сұққандығы үшін бір кезде анафемаға ұшыраған Папа Григорий VII-ді қоршаудан құтқарды. 1054 жылғы Ұлы ажылымнан кейін діни ахуалдың қарама-қайшылығы Гискардтың папалық күштермен одағын нығайтып, Шығыс империясына қарсы күшті папалық норман оппозициясын құруға әкелді.

Суреттер

"Илаһи комедияда" Данте Марс аспанында Гискардтың рухын және батылдық қасиетін көрсететін басқа да "сенімнің жауынгерлерін" көреді. "Тозақта" Данте Гискардтың жауларын көкжиекке дейін созылған, мүжілген көлеңкелерден тұратын дала ретінде сипаттайды. Гискар – Клейсттің аяқталмаған өлең драмасы "Роберт Гискардың" (автордың 1811 жылы қайтысынан кейін) басты кейіпкері. Династияның алғашқы жылдарын, ағайындылардың Италияға келуінен бастап Сицилияны бағындыруына дейінгі оқиғаларды қамтитын тарихи романдар Джек Ладлоудың "Жемқорлар, жауынгерлер және жаулап алу" трилогиясында келтірілген. Гискар – Альфред Дагганның "Граф Богемонд" романының кейіпкері.