Кіріспе

Джон Уильям Коленсо (24 қаңтар 1814 – 20 маусым 1883) – Корнуоллдық дін қызметкері және математик, зулу халқының қорғаушысы, Киелі кітапты зерттеуші және Наталь епископының алғашқы лауазымын атқарған тұлға. Ол зулу тілін жақсы білген ғалым еді. Англиялық теолог ретінде Коленсо Киелі кітапқа қатысты пікірлерімен қызу пікірталас тудырған.

Ерте өмір және білім

Коленсо 1814 жылғы 24 қаңтарда Корнуолл штатының Сент-Остелл қаласында Джон Уильям Коленсо мен Мэри Энн Блэкмордың ұлы болып дүниеге келді. Оның тегі корнуоллдық және, мүмкін, Сент-Хилари шіркеуінен, Пензансқа жақын, Батыс Корнуоллдағы Colenso ауылынан шыққан. Бұл жер аты корн тілінен келген, «қара шұбарлар» деген мағынаны білдіреді. Оның әкесі (Джон Уильям Коленсо) өзінің капиталын Корнуоллдағы Пентеван қаласындағы минералды кен орындарына салды, бірақ теңіз су тасқынынан кейін инвестиция жоғалғанда бұл жоба қирады. Оның туысы Уильям Коленсо Жаңа Зеландияда миссионер болып жұмыс істеген. Отбасының қаржылық қиындықтары Коленсоны университетке түсуге мүмкіндік берместен бұрын жеке мектепте үй күзетуші болып жұмыс істеуге мәжбүр етті. Осы табысымен және туыстарының көмегімен жиналған 30 фунт стерлинг несиесімен ол Кембридж қаласындағы Сент-Джонс колледжінің бірінші курсына оқуға түсті, онда ол сизар болды. Сара Фрэнсис Буньонның білімді әйелінің ықпалымен Коленсо Фредерик Денисон Мориске қолдау білдірген теологтардың санатында болды. Морис юниттариан болып өскен, бірақ Англия шіркеуіне қосылып, «ұлттың санасын тазарту және көтеруге» көмектесуді мақсат еткен. Миссионерлік мансабына дейін Коленсо Мориске арналған уағыздар жинағын жариялады, ол кейіннен Киелі кітапты түсіндіруге және Оңтүстік Африкадағы колониялық кеңеюдің африкалықтарға тигізетін зиянды әсеріне қатысты сын көзқарасын көрсетті. Коленсо 1855 жылы «Көп әйелділікке қатысты ескертулер» жариялаған кезде алғаш рет дау тудырды, бұл көп әйелділікке төзімділікпен қарауға қатысты христиандық негізделген аргументтердің бірі болды. Оңтүстік Африка шіркеуіндегі Натальдың бірінші епискобы Джон Уильям Коленсоның салдарынан туған жікке тікелей жауап ретінде Самуэл Стоун әндер жазды. Епископтың ілімі үшін қызметтен шеттетілгеннен кейін, ол Англиядағы жоғары діни билік органдарына жүгінді. Содан кейін Сэмюэл Стоун да пікір таласқа қатысты. Бұл оны «Лира Фиделиум» атты әнұрандар жинағын жазуға шабыстандырды: «Елшілердің сенімінің он екі бабы туралы он екі әнұран» (1866). Сондай-ақ Стоун 1860 жылдары Сэмюэл Джон Стоун жазған «Шіркеудің бір негізі» атты әнінің авторы болды. Коленсоның Натальдағы тәжірибесі оның діни ойшыл ретінде дамуына әсер етті. Римдегі христиан шіркеуінің бар екендігіне күмән келтіріп, ол былай деді: «Осы уақытта яһуди қауымынан ерекшеленген және анықталған христиан шіркеуі болды ма? Ондай шіркеу болмаған сияқты». Миссионер ретінде Коленсо жаңадан христиандыққа өткен африкалықтардың ата-бабалары мәңгілік құрып кетеді деп уағыз айтпады. Миссионерлік станциясында студенттердің ойландыратын сұрақтары оны Пентатеух пен Ешуа кітабының мазмұнын қайта қарауға және осы кітаптардың кейбір бөлімдерін сөзбе-сөз немесе тарихи тұрғысынан дәл деп түсіну керек пе деген сұраққа шақырды. Оның оң және теріс тұжырымдары 1862 жылдан 1879 жылға дейін Пентатеух пен Ешуа кітабы туралы бірнеше трактаттарда жарияланды. Бұл томдардың жариялануы Англияда дау тудырды және Киелі кітаптың қателіктерге ұшырауы мүмкін екенін мойындаудан бас тартқан (әулиелер мен діндарлар) тарапынан көптеген қарсылықтарға себеп болды. Коленсоның еңбегі құрлықтағы Абрахам Куэнен сияқты библиялық ғалымдардың назарын аударды және Ұлыбританияда Ескі Келісімді сынға алудың дамуында маңызды рөл атқарды. Коленсоның Киелі кітапты сынға алуы және африкалық тумаларға қатысты жоғары көзқарасы Оңтүстік Африка мен Англиядағы Жоғары шіркеу партиясының үрейін және қарсылығын тудырды. Англияда дау-дамайлар қызу болып жатқан кезде, оңтүстік африкалық епископтар епископ Роберт Грейдің басшылығымен 1863 жылдың желтоқсан айында Коленсоның қызметтен шеттетілуін жариялады. Коленсо бұл трибуналға өкілдік протест жіберу арқылы (оның досы Вильгельм Блик ұсынған) басқа жолмен келуден бас тартты және Лондондағы Тайна кеңесінің Сот комитетіне шағымданды. Ақырында, Тайна кеңесінің шешімімен Кейптаун епископының мәжбүрлеуге құқығы жоқ және Наталь епископының ісіне араласуға билігі жоқ екені анықталды. Осы ultra vires тұжырымдамасы ескеріле отырып, Коленсоға қарсы ересье туралы айыптаулар туралы пікір берілмеді. Бірінші Ламбет конференциясы 1867 жылы Коленсоның пайдасына Тайна кеңесінің шешімінен туындаған мәселелерді шешу үшін шақырылды. Оның қарсыластары оны епископтық қызметінен ала алмаса да, Натальда да, Англияда да уағыздау қабілетін шектеуге қол жеткізді. Епископ Грей оны тек қана қауымнан шығарып тастаған жоқ, сонымен қатар «Марицбург епискобы» атағын алған бәсекелес епископты (Уильям Макрори) тағайындады (соңғысы Питермарицбургтің жалпы атауы). Миссионерлік қоғамдардың үлесі алынып тасталды, бірақ оның епископтық табысын және Питермарицбургтегі Сент-Питер соборының басқаруын алуға жасалған әрекет басқа сот шешімімен сәтсіз аяқталды. Коленсо Англияда көптеген дін қызметкерлері жазылған және қолдау білдірген үлкен мақтау қағазымен қайтадан өзінің діни округіне оралды. Бәсекелес собор салынды, бірақ ол көп бұрын сатылып, басқа жерге көшірілді. Жаңа Табиғат соборы Сент-Питер соборының жанында орналасқан және екі епископтың есімдерін атап көрсететін залдары бар.

Африканың жергілікті себептерін қорғау

Коленсо өмірінің соңғы жылдарында Киелі кітапқа түсіндірме беру және Натал мен Зулустандағы отаршылдық режимнің әділетсіздігіне ұшыраған африкалықтардың құқығын қорғаумен айналысты. 1874 жылы ол Лангалибалеле және Хлуби мен Нгве тайпаларының мәселесін көтеріп, Отаршылдық хатшы лорд Карнарвонға жүгінді. Лангалибалеле 1873 жылы көтеріліс ұйымдастырды деген жалған айыппен сотталды, кінәлі деп танылып, Роббен аралына қамалды. Наталдағы отаршылдық режимге және Түпкілікті істер жөніндегі хатшы Теофилус Шепстонға қарсы Лангалибалеленің жағын алып, Коленсо Наталдағы отаршылдық қоғамнан одан да шеттеді. Шепстон мен Натал губернаторы Лондонға берген бұрмаланған ақпараттарына алаңдаған Коленсо өмірінің соңғы кезеңін бурлардың басқыншылығы мен ресми шаруаға қол сұғушылығына қарсы зулулардың мүддесін қорғауға арнады. Ол сэр Бартл Фрердің зулу патшалығын Наталға қауіп ретінде көрсету әрекетіне белсенді қарсылық танытты. Англо-зулу соғысы аяқталғаннан кейін ол британ үкіметі алдында Цетшвайоның мәселесін көтеріп, оны Роббен аралынан босатуға және Зулустанда қайта оралуына қол жеткізді. Наталдағы африкалықтар оны Собанту (халықтың әкесі) деп құрметпен атады және зулу королінің отбасымен жақын қарым-қатынаста болды; олардың бірі, Мханго (Мпанде ұлы), оның Бишопстоудағы мектебінде білім алды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның әйелі мен қыздары зулулардың мүддесін қолдау және ұйымдық жұмысты жалғастырды.

Колензоның Пятикнижәне қарастырған көзқарасына қарсы жазылған кітаптар

О'Мэлли, Джозеф (1871), Нұхтың кемесінің дұрыстығы дәлелденді және түсіндірілді: Доктор Коленсоның тудырған қиындықтарына жауап, Мельбурн: Томас Верга.