Кіріспе

Дурхэм епискобы және корольдің ресми тұлғасы (шамамен 1060 – 1128)

Ранульф Фламбард (шамамен 1060 – 5 қыркүйек 1128) – ортағасырлық норманды Дурхэм епискобы және Англия королі Вильгельм Руфустың ықпалды үкіметтік министрі болған. Ранульф Нормандиядағы Бае қаласының дін қызметкерінің ұлы еді, ал оның лақап аты Фламбард – «от қоюшы» немесе «машақ ұстаушы» деген мағынаны білдіреді, бұл оның мінез-құлқына байланысты болуы мүмкін. Ол Англия королі Вильгельм I тұсында мансапты бастаған, мүмкін 1086 жылғы «Соңғы сот кітабын» (Domesday Book) құрастыруға қатысқан, сондай-ақ король мөрінің сақтаушысы болған. Вильгельм I қайтыс болғаннан кейін Ранульф Англияның жаңа королі Вильгельм Руфусқа қызмет етуді жөн көрді. Руфустың басшылығымен ол король мөрін сақтап, сонымен қатар корольдіктің қаржылық басқаруына қатысты. Ол жаңаша әдістерімен тез арада көзге түсті. Бір кезде ол бос қалған он алты епископтық немесе аббаттықты басқарды, бірнеше бос шіркеу лауазымдарын басқаруға тағайындалды. Оның көптеген міндеттері оны Англияның алғашқы бас судьясы деп санауға алып келді. Руфустың тұсында Ранульф Лондондағы алғашқы тас көпірдің салынуын қадағалады және Вестминстердегі король сарайының құрылысын бақылады. 1099 жылы ол Дурхэм епископтығымен марапатталды. Руфус 1100 жылы қайтыс болғаннан кейін Ранульфты Руфустың мұрагері Англия королі Генрих I Лондон мұнарасына қамады. Ранульф Руфустың қаржылық зорлық-зомбылығы үшін ыңғайлы айып тартқыш болды. Ол мұнарадан қашып шыққан алғашқы тұтқын болды және Руфустың және Генрихтің үлкен ағасы Нормандия герцогы Роберт Куртозбен бірге Нормандияға жер аударылды. Ранульф Роберттің жетекші кеңесшісі болды және Генрихті тақтан құлатуға бағытталған Англияға жасалған сәтсіз шабуылға көмектесті. Ағалар татуласты, бірақ Ранульф лауазымына қайта орналастырылғанмен, ол келесі бірнеше жылды Нормандияда өткізді, Генрих Робертті Тиншебрей шайқасында жеңгеннен кейін ғана қайтып келді. Кейін Ранульф саяси өмірден шығып, сирек ғана қоғамдық оқиғаларға қатысты. Ол шіркеу істерінде белсенді болып, кеңестерге қатысып, өзінің шіркеуінің құқықтарын қорғауға тырысты.

Ерте өмір

Ранулф норманд және Бае епархиясының приходтық діни қызметкері Тёрстиннің ұлы болды. Ранульф шамамен 1060 жылы туған болуы мүмкін, өйткені 1128 жылы қайтыс болғанда 70 жасқа жуық болған. Алғашқыда ол Одо Бае үшін жұмыс істеді, бірақ көп ұзамай Одоның жартылай бауыры, Вильгельм I патшаның кеңсесіне кірді. Ол басқа кеңсе қызметкерлерінің арасында интеллектуалдық қабілетімен және сұлу келбетімен ерекшеленді. Оның лақап аты Фламбард, яғни «от жағушы», «жалынды» немесе «жалмалайтын от» деген мағынаны білдіреді; және оның шарқынша мінезі үшін берілген болуы мүмкін. Орта ғасырлық шежіреші Ордирик Виталис Роберт Фитцтурстиннің Ранульфқа осы лақапты бергенін жазған, себебі Роберт Ранульфтың қарапайым тегіне қарамастан, ақсүйектерге бұйрық беруіне наразы болған. Кентербери архиепископы Анзельм папаға бұл лақап Ранульфтың қатыгездігінен туындағанын айтты, оны Анзельм тұтануға бейім жалынмен теңеді. Ранульф шебер қаржыгер және әкімші ретінде танылды және патшалық кірістерді арттыруға көмектесті. Ол «Соңғы сот кітабын» (Domesday Book) құрастыруда маңызды рөл атқарған болуы мүмкін, тіпті жобаның басты ұйымдастырушысы болған десе де болады. «Соңғы сот кітабында» оның кеңсе қызметкері екені және бірнеше графтықта жер иеленгені жазылған. Оның кеңседегі және әкімшілік жұмысы латын тілін білуді талап еткен. Ол Жеңімпаз Вильгельмге қызмет еткенімен, Вильгельмнің бірде-бір нақты шартын немесе жарлығын растамайды, яғни ол жетекші қызметкер болмаған. Вильгельм патша қайтыс болғаннан кейін оның жерлері үлкен ұлы Роберт Куртозға, ол Нормандияны алды, және үшінші ұлы Вильгельм Руфусқа, ол Англияны алды, бөлінді. Ранульф Руфусқа Англияда қызмет етуді жөн көрді. Ол әлі де патшаның мөрін сақтап тұрды және патшалық кеңсесін басқарған болуы мүмкін. Ол көбінесе Руфустың капелланы деп сипатталады, бірақ ол сондай-ақ қазынашы деп те аталады. Крайстчерчте Ранульф шіркеуде қызмет ететін канондар санын 25-тен 13-ке дейін азайтты, қайтыс болған кеңсе қызметкерлерін алмастырмау арқылы. Ранульф жоғалған канондарға тиесілі кірістерді сақтап, шіркеуді қайта құруға жұмсады. Кейбір орта ғасырлық дереккөздер Твинхемдегі шіркеуді қайта жарақтандырғанда, ол ауыстырған шіркеуді ғана емес, сонымен қатар жақын жердегі тоғыз шіркеуді де қиратқанын мәлімдейді. Бас қаржы әкімшісі ретінде Ранульф шежірешілердің зорлық-зомбылық жасау және патшалық кірістерді арттыруға жасаған тырысқандары үшін айыптауларына ұшырады. Кірістерді жинау тиімділігі мен салық мөлшерін арттырудан басқа, Ранульф ақша табудың жаңа әдістерін ойлап тапты. Ранульф сонымен қатар Анзельмге қарсы сот процесін белсенді түрде қозғады, тіпті Анзельмнің Кентербери архиепископы болып тағайындалған күні Анзельмге қарсы сотқа берді. Тағы бір жаңалық – шіркеу кеңсесі ауысқан кезде шіркеу жерлерінің иелерінен, вассалдар қайтыс болғанда төленетін жеңілдікке ұқсас жеңілдік жинау әрекеті болды. Бұл әрекет 1095 жылы Вустер епископы Вулфстанның қайтысымен байланысты болды, патша епископтың еркін иеленушілеріне патшаға төленетін жеңілдік мөлшерін белгілейтін жарлықтар жіберді. Алайда бұл әрекет қайталанбады. Ранульф патшаның атынан бос тұрған шіркеулік лауазымдардың көп бөлігін басқарды. Ол жеке өзі он алты аббатты немесе епископты басқарды. Ақырында ол 1099 жылдың мамыр айында Дурхамның бай епископтығын иеленді, ол 1099 жылдың 5 маусымында құлшылыққа тағайындалды. 1096 жылдың басында бұрынғы епископ қайтыс болғаннан бері ол епископтыққа қараушы болып келген. Ол құлшылыққа тағайындалған кезде, өзінің ізашары сияқты, Йорк архиепископы Томасқа бағынуға уәде беруден жалтарды. Орта ғасырлық шежіреші Вильгельм Малмсбери Ранульфты епископтық орын үшін 1000 фунт төлеген деп айыптады. Оған Карлайл және Кумбрия бойынша шіркеулік юрисдикция берілді, өйткені оның алдыңғылары Линдисфарн епископтары ретінде солай істеген, бірақ ол мұны қысқа уақытқа ғана қолданды, өйткені Генрих I билікке келгеннен кейін бұл аймақтар бойынша юрисдикция Йорк епархиясына берілді. Ранульф бүкіл Англияның алғашқы Justiciar (немесе бас justiciar) болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ ол ешқашан осы атақты алған жоқ және оның билігі келесі биліктегі Роджер Солсбери сияқты кең болмағаны белгісіз. Ол Руфус Нормандияда соғысып жатқан кезде Англияның үкіметін басқарды, ақша жинап қана қоймай, жарлықтар шығарды және сот істерін қарады. Малмсберилік Уильям Ранульфтың қаржылық әрекеттері туралы былай деді: «Ол байларды терісінен айырды, кедейлерді таптады және басқалардың мұраларын өз желісіне түсірді». Орта ғасырлардың тағы бір шежірешісі Ордирик Виталис Ранульфтың Англияны қайта қарауды жоспарлағанын айтты, әлбетте «Соңғы сот кітабын» қайта қарауды жоспарлаған, және ол осы қайта қарауды белгілі бір сомадан артық мүлікті тәркілеу үшін пайдалануды жоспарлаған. Егер бұл жоспар орындалса, ол ешқашан іске аспады. Ранульфпен бірге жұмыс істегендердің қатарында Роберт Фитцхеймо, Роджер Бигод және Эудо дапифер болды. Тарихшылар бұл адамдарды алғашқы Қазынашылардың бірі деп санайды. Ранульфтың басқару кезінде графтықтарда патша үшін соттар өткізетін тұрақты сот судьяларының болуының белгілері де бар. Корольге тиесілі істерді қарау үшін көшпелі судьялар да қолданылған болуы мүмкін. Руфус үшін Англияны басқарған кезде Ранульф құрылыс жобаларын да қадағалады. Оның басшылығымен Лондонда алғашқы тас көпір салынды. Ранульф Лондондағы Ақ мұнараның айналасына қабырға салды, ішкі ауланы қоршады. Вестминстерде жаңа зал да салынды, Вестминстер залының сыртқы қабырғалары бүгінге дейін сақталған. Ол Крайстчерчтегі Твинхемдегі шіркеуді салуды бастады, оны Руфус оған берген. Руфустың қайтысынан кейін шіркеу Ранульфтан тартып алынды және құрылыс жұмыстары тоқтатылды. Алайда, қазіргі шіркеудің крипталары мен трансепттері Ранульфтың құрылыс жұмыстарынан сақталған.

Генрих I тұсында

Генрих I патшаның таққа отырғаннан кейін, жаңа патша 1100 жылдың 15 тамызында Ранульфты жемқорлық айыбымен Лондон мұнарасына қамады. Оның қамқоршысы Уильям де Мандевилль 1101 жылдың 3 ақпанында епископқа қашып кетуіне мүмкіндік берді. Фламбард қамалдың алғашқы тұтқыны ғана емес, сонымен қатар одан қашып шыққан алғашқы адам болды. Халық арасында кең тараған аңыз бойынша, епископ өзінің камерасының терезесінен достарының шарап құмырасында жасырған арқанмен төмен түсті. Ранульф шарапты күзетшілерге берді, олар мас болып ұйықтап қалғаннан кейін, қашып құтылу үшін арқанға түсіп кетті. Достары Ранульфты, епископтың қазынасын және оның қарт анасын Нормандияға алып кету үшін кеме дайындады. Ол Генрихтің ағасы Роберт Куртозбен бірге Англия арнасынан өтіп, герцогтың басты кеңесшілерінің бірі болды. Генрих патша 1101 жылы Ранульфты Уитсан күні жерінен айырды. Кентербери архиепискобы Ансельм Фламбардты симония үшін папа сотында соттауға жағдай жасады, сондай-ақ Ранульфқа қарсы папалық жарлық шығарылды. Роберттің кеңесшісі ретінде Ранульф герцогке Генрихтің Англия тажына талап етуіне қарсы шығуға қысым жасады. Басқа тарихшылар да Ранульфтың келуі Куртоздың басып алуға қабілеттілігін арттырғанын айтады. Ол сонымен қатар Генрихтің кейбір кемелерінің дезертирлеуіне қол жеткізіп, флоттың қауіпсіз жерге қонуына мүмкіндік берді. 1101 жылдың шілдесінде Роберт Ранульфпен бірге Англияға шабуыл жасады, бірақ Роберт 1101 жылдың 2 тамызындағы Алтон шартында Англия тағына талап етуден бас тартуға келісті. Ранульф шарт бойынша кешіріліп, епископтық лауазымына қайта оралды, бірақ ол Роберттің жанында тағы бес жыл қалуды жөн көрді. Роберт Ранульфқа басып алу кезіндегі кеңесі үшін Лизио епархиясын басқаруды тапсырды. 1106 жылы Тиншебрей шайқасында Роберт Генрихтен жеңілгеннен кейін епископ Генрихпен келісіп, Дурхамға оралған алғашқылардың бірі болды. Ол саяси өмірден қол үзді. Генрих оның орнына Роджер Солсбериді тағайындады, ол елге әлдеқайда қолайлы қаржыгер еді. 1108 жылы Ранульф архиепископ Ансельм мен Йорк архиепискобының жаңадан тағайындалған Томас арасындағы даудың ортасына тартылды. Ансельм Томасқа діни уақытын мойындамайынша, діни қызметке тағайындауға қарсы болғандықтан, Томас епископтарды өзі тағайындауға мүмкіндік алмайды. Ранульф Ансельмге хат жазып, Томасқа оның өкілі ретінде әрекет етуін және Турготты Сент-Эндрю епископы етіп тағайындауын сұрады. 1108 жылдың қыркүйегінде Ансельм Ранульфқа хат жазып, Томас немесе Ансельмнің өзінен басқа ешкімге Турготты немесе басқа епископтарды тағайындауға тыйым салды. Кейіннен Ранульф Генрих патшаға Томас жағына шығуы үшін пара беруге тырысты. Тургот бұрын Дурхам соборындағы бөлімнің жетекшісі болған, бірақ ол Ранульфпен келіспеген, ол оны Сент-Эндрюге сайлауды дауды шешу үшін ұйымдастырды. 1115 жылы Йорк архиепискобы Турстанды діни қызметкер етіп тағайындаған Ранульф болды, бірақ Турстан епископ ретінде тағайындалуды тағы төрт жыл күтуге мәжбүр болды. 1119 жылы Реймс соборында болды. 1125 жылы Англияға папаның өкілі Джон Крема епископқа қарсы тағылған айыпты тексеру үшін Дурхамға келді. Орта ғасырлық жазбагерлердің айтуынша, легат Ранульфтың немере қызына қатты әуес болған, бірақ оның қызымен ұйықтағаннан кейін Ранульфқа қарсы ешқандай шара қолданбаған. Бұл оқиғаның рас болуы күмәнді.

Өлім және мұра

Ранулф Дурам қаласын қоршаған соборды Дурам қамалының төңірегіндегі қабырғамен аяқтау үшін жұмыс істеді және Хэмпширдегі Крайстчерч колледж шіркеуін мүлікпен қамтамасыз етті. Ол басқа шіркеулерді де салды немесе кеңейтті, соның ішінде Хэмпширдегі Крайстчерч шіркеуін, сондай-ақ Довердегі Сент-Мартин шіркеуін. Оның тапсыруымен 1120 жылы Даремдегі алғашқы тас көпір, Фрамвеллгейт көпірі аяқталды. Ол қамал мен собордың арасындағы Даремдегі сарай алаңын тазалап, тегістеді. Тарихшылар Ранулфты көбінесе оның әдеп-ахлағы үшін айыптаса да, оның собордағы бөлімі оны құрылыс жұмыстары мен Дурхемнің құқықтарын қорғауы үшін жоғары бағалады. Ол собор бөлімінің кірісінің бір бөлігін тартып алғанымен, осы кірістен түскен қаражат соборды қайта жаңартуды аяқтауға жұмсалды, ал кейіннен монахтарға кіріс қайтарылды және мүлік көбейтілді. Ранулф үйіне ғалымдарды шақырды және епархияны архидиакондықтарға бөліп, оның басқаруын реформалады. Оның бауырларының бірі Фулхер 1101 жылы Лизье епископы болды. Тағы бір бауыры Осберн, ол Руфтың патшалық хатшысы болды, ал үшіншісі – Джеффри. Ранулфтың Томас де Лизье есімді ұлы болды, ол да Лизье ескеру ордасын басқарды. Ранулф епископ болған кезде, ол оны Хантингтон қаласының азаматына үйлендірді, бірақ Альвевамен және оның күйеуімен жақсы қарым-қатынаста болды, Дурхемнен кеткенде олармен бірге тұратын. Альвева Маркиат Кристинаның тәтесі болды, ал 1114 жылы Кристина епископтың оны азғыру әрекеттерін қабылдамады. Альвева мен Ранулфтың ұлы Элиас Лондонда пребенд иесі болды және Генрих I тұсында патшалық хатшы қызметін атқарды. Ранулфтың ұлы Ральф Миддлхэмде пастор болды және Лондонда да пребенд иесі болды. 1138 жылдан кейін ол Кентербери архиепископы Теобальдтың үйіне мүше болды. Ранулфтың туыстарының бірі Ральф Нортумберленд архидиаконы болды және король Стефанның тұсында Дурхем епархиясын Стефанға адал ұстауға көмектесті. Басқа туыстары Осберт, ол Дурхемнің шерифі болды, сондай-ақ Роберт, Ричард және Уильям, олар феодтардың иесі болды. Ранулфтың беделі монахтардың тарихшыларының өзіне де, сондай-ақ Руфусқа да деген жаулықтарынан зардап шекті. Көптеген тарихшылар оның қаржылық қатыгездігі мен әдепсіздігін сынады. Ордерик Ранулфтың мансабын «той-томалақтарға, тойлар мен құмарлыққа берілген, қатыгез және амбициялы, өз жақтастарына жомарт, бірақ басқалардың мүлкін тартып алуда ашкөз» деп сипаттады. Уильям Малмсбери Фламбардты «байларды тонаған, кедейлерді жойған» деп атады. Виктория дәуірінің тарихшылары, соның ішінде Э. А. Фримен, Ранулфты жамандады, ал Фримен оны «жаман гений» деп есептеді. Қазіргі тарихшылар 1933 жылы Ричард Саузерн бастаған, одан бейтарап көзқараспен қарастырады.