Уильям де Сент-Кале: Дурхам епископы және Нормандия саяхаты

Кіріспе

11 ғасырдағы Нормандық Дарем епископы, Англия

Уильям де Сент-Кала (өлген 2 қаңтар 1096) – ортағасырлық нормандық монах, Мэндегі Ле-Ман қаласындағы Сент-Винсент аббаттығының иесі, 1080 жылы Англия королі I Уильям оны Дарем епископы етіп тағайындады. Епископтық қызметін атқару кезінде Сент-Кала собор канониктерін монахтармен алмастырды және Дарем соборын салуды бастады. Діни міндеттерімен қатар, ол 1086 жылғы «Соңғы сот кітабының» (Domesday Book) комиссары болып жұмыс істеді. I Уильям корольі мен оның ұлы II Уильям, сондай-ақ Уильям Руфус патшаның кеңесшісі және көмекшісі болды. 1087 жылы Уильям Руфус таққа отырғаннан кейін, ғалымдар Сент-Каланың жаңа корольдің бас кеңесшісі болғанын айтады. 1088 жылы корольдің інісі Одо Байо корольге қарсы бүлік көтергенде, Сент-Кала осы көтеріліске қатысқан деп айыпталды. Уильям Руфус епископтың Даремдегі бекінісінде Сент-Каланы қоршап алды, кейіннен оны мемлекетке опасыздық жасады деп сотқа берді. Осы сот процесі туралы заманауи жазба – «De Iniusta Vexacione Willelmi Episcopi Primi» – ағылшын мемлекеттік сотының ең ертедегі толыққанды есебі. Ұзаққа соқпай түрмеге қамалған Сент-Калаға, оның Даремдегі қамалы корольге тапсырылғаннан кейін жер аударуға рұқсат берілді. Ол Нормандияға барып, Уильям Руфустың ағасы Нормандия герцогы Роберт Куртоздың жетекші кеңесшісі болды. 1091 жылы Сент-Кала Англияға оралып, корольдің құрметіне ие болды. Англияда Сент-Кала қайтадан корольдің басты кеңесшісі болды. 1093 жылы ол Ансельммен, Бек аббатымен, Ансельмнің Кантербери архиепископы болуы туралы келіссөздер жүргізді; ал 1095 жылы Ансельм архиепископ болғаннан кейін, оған қарсы патшалық істі қозғаған Сент-Кала болды. Епископтық қызметін атқару кезінде Сент-Кала собор кітапханасын кітаптармен, әсіресе канондық құқық мәтіндерімен толтырды. Ол сонымен қатар Шотландияның шабуылдарына қарсы Англияның солтүстігін қорғауда белсенділік танытты. Өлімі алдында ол Ансельмпен татуласып, оның өлім төсегінде оған бата берді және жұбатты.

Ерте өмір

Сент-Кале – норманд, және Байо қаласының тумасы; ол оның дін қызметкерлері әулеттерінің бірінің мүшесі болған болуы мүмкін. Оның анасының аты, Аскелина немесе Ансельма, Дарем жазбаларында көрсетілген; оның аты белгісіз әкесі Мэндегі Сент-Кале монастырында монах болды, және бұрын рыцарь болған болуы мүмкін. Сент-Кале әдетте Қасиетті Кале немесе Сент-Кале деп аталғанымен, оның өмірі туралы негізгі мәліметтер көзі – Дурхемдік Симеонның монастырь жылнамасы оны осылай атамайды. Сент-Кале Ододан, Байо епископынан, сол кезде Нормандия герцогы болған болашақ Англияның Вильгельм I-нің жартылай інісінен білім алды. Осы шамада Байода білім алған басқа епископтардың ішінде Йорк архиепискобы Томас және Ворстер епискобы Самсон болды. Симеон Дурхэмдік Сент-Калені классикалық әдебиет пен кітаптарды жақсы білетін деп есептеді; бір кезде Сент-Кале канондық құқық туралы да білім алды. Вильгельм Жеңімпаз оны 1080 жылдың 9 қарашасында Дурхам епископы қызметіне тағайындады, және ол 1080 жылдың 27 желтоқсанында немесе 1081 жылдың 3 қаңтарында мінездемеге ие болды. Оның жоғарылауы Францияда патшаға көрсеткен дипломатиялық қызметтерінің сыйақысы болған болуы мүмкін, немесе бұрынғы епископ Вальчердің өлімінен кейін туған дау-жанжалдардан епископтық орнын қорғау үшін болған. Дегенмен, бұл оның басқару қабілетін мойындаумен байланысты болды. Симеон Дурхэмдік Сент-Калені осы себеппен епископ етіп сайлағанын айтты, оны «қасиетті және дүниелік білімге өте жақсы үйренген, діни және дүниелік мәселелерде өте адал, сондай-ақ жақсы мінез-құлқымен ерекшеленген, замандастарының арасында теңдесі жоқ» деп сипаттады.

Ертедегі шіркеу істері

Даремдік шежіреші Симеон Йорк архиепископы Томас Сент-Калесты епископқа кіргізген кезде, ол архиепископқа бағынуға мәжбүр болудан жалтарды, егер бұл рас болса, онда Сент-Калес өзінің епархиясына араласудан құтылар еді. Тағайындалғаннан кейін Сент-Калес өзінің соборындағы дін қызметкерлерінің тарауын монахтармен алмастыруға шешім қабылдады және Рим папасы Григорий VII-ден рұқсат алу үшін Римге аттанмас бұрын корольмен және Кентербери архиепископы Ланфранкпен кеңесті. Осы кеңестер мен оның епархиясындағы жағдайлар Сент-Калестың Даремге келгеніне кедергі келтірген болуы мүмкін. 1083 жылы ол үйленген дін қызметкерлерін собордан қуды және жаңа тарау құру үшін Бедтің ескі монастырынан Дархемге монахтардың шағын тобын көшірді. Бұл қауымды Джаррода Рейнфрид, Эвешем аббаттығының бұрынғы норман рыцары және монахы, және Винчкомб аббаттығының ағылшын монахы Эдвин құрды. Қоғам Дурхемде орналасқаннан кейін Сент-Калес Эдвинді приор етіп тағайындады және монахтарды қолдау үшін жер бөлуді ұйғарды. Ескі саксон шіркеуін бұзғаннан кейін, ол және Дархем приоры Тургот 1093 жылғы 11 тамызда кейіннен Дархем соборы болатын ғимараттың негізін қалады. Сент-Калес собор тарауына Ланфранк Кентерберидегі үкіміне негізделген конституциялар жиынтығын да сыйлады. Симеон Дурхэмдік епископтың өзінің тарауындағы монахтарға «мейірімді әке» ретінде қарағанын және монахтар осы сезімге толыққанды жауап бергенін айтты. Сент-Калес соборға монахтарды қайта орнатудан бұрын собордың нормандық жаулауға дейінгі әдет-ғұрыптарын жан-жақты зерттегендігі айтылады. Ол қауымға ескі Регулярис Конкордияның орнына Ланфранк монастырь конституцияларын енгізді.

Жеңімпаз Вильгельмнің жұмысына

Вильгельм Жеңімпаздың тұсында Сент-Кала шарттарда жиі куә болды. Шарттың куәгерлер тізімінде кімнің ең маңызды деп саналатынын анықтау қиын болғанымен, тізімнің басына жақын орналасу, әдетте, қол қоюшының маңызды тұлға екенін көрсетеді. Жеңімпаздың билігі кезінде Сент-Кала әдетте патшалық отбасы мен архиепископтардан кейін тізімде келтіріледі. Патша Одо Байоны түрмеге қамағаннан кейін, папа Григорий VII оған шағымданды. Папа корольдің Англия епископтарына паптық хаттарды рұқсатсыз жеткізуге тыйым салғанына да алаңдады. Папаны жұбатқан үшін, король Сент-Калани Римге, мүмкін Ланфранкпен бірге, Одоны түрмеге қамау себептерін түсіндіру үшін жіберді. Сент-Кала Англияның оңтүстік-батыс бөлігінде «Соңғы Сурет» кітабы үшін комиссар ретінде де қызмет етті, кітаптың мақсаты – бүкіл Англияны зерделеу және жерлердің иелерін анықтау болды. Кейбір тарихшылар, оның ішінде Дэвид Бейтс, Сент-Каланың «Соңғы Сурет» зерттеуін ұйымдастырудың басты күші болғанын айтады, бірақ басқа үміткерлер де бар, олардың ішінде Ворстер епискобы Самсон, епископ болардан бұрын ұсынылған. Пьер Шапле, зерттеудің негізгі ұйымдастырушысы Сент-Кала екенін дәлелдейді, епископтың 1088 жылы жер аударылуы зерттеудің толықтырылмаған кіші бөлігі – «Кіші Соңғы Сурет» кітабының жұмысын тоқтатты деп санайды.

Көтеріліс

Вильгельм Руф таққа отырғанынан кейін көп ұзамай Сент-Кала корольдің ең сенімді лейтенанттарының біріне айналды, сонымен қатар жақында босатылған Байоның Одосымен бірге. Кейінгі жылнамашылар жиі Сент-Каланың қызметін justiciar деп атады, бірақ ресми лауазым әлі құрылмаған еді. 1088 жылғы Пасхаға таяу Одо Байо және көптеген дворяндар корольге қарсы көтеріліп, корольдің үлкен ағасы Нормандия герцогі Роберт Куртосты таққа отырғызуға тырысты. Король Сент-Каламен және бір топ әскермен Кентке Одоға қарсы аттанғаннан кейін, Сент-Кала кенеттен дезертирлік жасап, Дурхам қамалында жасырынып қалды. Ол Одомен ешқашан жақын болған емес, және Сент-Каланың білімі Байода болғанына қарамастан, Одо Сент-Каланың мансабына көмектескенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Бірақ Сент-Кала Дурхамда бекініп, бастапқыда ол ешқашан көтеріліс жасаған жоқ деп мәлімдеді. Корольдің әскері келгенде, Сент-Кала сыртқа шығуға келісті, бірақ оның адамдары қамалды ұстап тұрғанда сотқа қатысуға мүмкіндік беретін қауіпсіз өтуді алғаннан кейін ғана. Сент-Каланың іс-әрекеттері оның көтеріліс жасағанын көрсетеді, оның кінәсіздігі туралы мәлімдемелеріне және солтүстік жылнамаларындағы растауларына қарамастан. Осыған дейін король оның жерін тартып алды. Сотта Сент-Кала епископ ретінде зайырлы сотта сотталуға болмайтынын айтты және айыптауларға жауап беруден бас тартты. Ланфран корольдің ісін қорғап, тартып алынған жерлер феод ретінде ұсталғанын және осылайша Сент-Кала епископ емес, вассал ретінде сотталуы мүмкін екенін мәлімдеді. Сент-Кала қарсылық білдіріп, айыптауларға жауап беруден жалға берді. Көптеген кеңесулер мен талқылаулардан кейін сот Сент-Кала феодтық сотта вассал ретінде сотталуы мүмкін деп шешті. Сент-Кала содан кейін Римге шағымдануға рұқсат сұрады, бірақ король мен судьялар оны қабылдамады. Сотталушылар шешім шығарды: Сент-Кала ресми айыптауларға жауап бермегендіктен және Римге шағымдануы себепті, оның феоды, яғни жері тәркіленді. Сент-Кала дін қызметкерлерінің діни сотта сотталу және Римге шағымдану құқығын қорғап отырмын деп мәлімдегенімен, оның әріптес епископтары басқаша ойлады. Томас Бекеттің кейінірек болған ісінен айырмашылығы, Сент-Кала өз әріптес епископтарынан аз ғана қолдау алды. Бұл істі қараған епископтар мен барондардың көпшілігі Римге шағымдану Сент-Каланың шындық екенін білетін айыптауға жауап беруден қашу үшін жасалғанын сезінген сияқты. Соңғы үкім король ашуланып: «Маған сеніңіз, епископ, сіз Дурхамға қайта бармайсыз, сіздің адамдарыңыз Дурхамда қалмайды және сіз қамалды босатқанша бос жүре алмайсыз» деп айқайлағаннан кейін ғана шығарылды. «Вильгельм Епископи Примидің Әділетсіз Қуғын-сүргіні туралы» немесе епископ Вильгельм I-нің әділетсіз қуғын-сүргіні туралы» деген кітапта король алдында Сент-Каланың соты туралы толыққанды мәлімет берілген.

Soon after the accession of William Rufus, St Calais became one of the king's most trusted lieutenants, along with the recently released Odo of Bayeux. Later chroniclers often referred to the position that St Calais held as justiciar, although the formal office did not yet exist. Around Easter 1088, Odo of Bayeux and many of the nobles revolted against the king and tried to place the king's elder brother Robert Curthose, Duke of Normandy, on the throne. After the king had set off with St Calais and some troops to counter Odo in Kent, St Calais suddenly deserted, shutting himself in Durham Castle. He and Odo had never been close, and despite the fact that St Calais was educated at Bayeux, there is no evidence that Odo helped St Calais' career. but St Calais continued to hold out in Durham, at first claiming he had never actually rebelled. When the king's army arrived, St Calais agreed to come out, but only after receiving a safe conduct that would allow him to attend a trial while his men continued to hold the castle. St Calais's actions suggest that he did rebel, whatever his claims to the contrary and affirmations of his innocence in northern chronicles. before which the king seized his lands. At the trial, St Calais held that as a bishop he could not be tried in a secular court, and refused to answer the accusations. Lanfranc presented the king's case, declaring that the confiscated lands had been held as fiefs, and thus St Calais could be tried as a vassal, not as a bishop. St Calais objected, and continued to refuse to answer the allegations. After numerous conferences and discussions, the court held that St Calais could be tried as a vassal in a feudal court. St Calais then asked for an appeal to Rome, which was rejected by the king and the judges. Those judging the case held that because St Calais never answered the formal accusation, and because he appealed to Rome, his fief, or lands, was forfeit. Although St Calais claimed to be defending the rights of clergy to be tried in clerical courts and to appeal to Rome, his fellow bishops believed otherwise. Unlike the later case of Thomas Becket, St Calais received little sympathy from his fellow bishops. Most of the bishops and barons that judged the case seem to have felt that the appeal to Rome was made to avoid having to answer an accusation that St Calais knew was true. The final judgement was only reached after the king lost his temper and exclaimed: "Believe me, bishop, you're not going back to Durham, and your men aren't going to stay at Durham, and you're not going to go free, until you release the castle." The extant De Iniusta Vexacione Willelmi Episcopi Primi, or Of the Unjust Persecution of the Bishop William I, details the trial of St Calais before the king.

Жақсылыққа қайта оралу

Сот отырысы аяқталғаннан кейін, Сент-Калас Дархемдегі ізбасарлары қаланы босатқанға дейін Уилтон аббаттығында тұтқын ретінде ұсталды. Папа Урбан II 1089 жылы корольге Сент-Каласты орындығына қайтаруды сұрап хат жазды, бірақ бұл сұраныс орындалмады. Нормандияда Сент-Калас герцог Роберттің басты кеңесшілерінің бірі және оның бас әкімшісі болды. 1091 жылдың 14 қарашасында ол Вильгельм Руфтың құрметін қайта алды және орындығына қайта оралды. Герцог Роберт корольді епископ Вильгельмнің оралуына рұқсат беруге көндірді. Сент-Калас 1091 жылдың 11 қыркүйегінде шіркеуі үшін көп ақша және сыйлықтармен бірге Дархемге оралды. Одан кейін ол корольдің құрметіне бөленді. Шындығында, 1093 жылы оның жерлері феодалдық міндеттерді орындау қажеттілігі болмай, қайтадан берілді. 1093 жылы Сент-Калас, Мелан графы Робертпен бірге, Бек аббаты Ансельммен Кантербери архиепископы болып сайлануға келісу үшін шарттарды талқылады. Сент-Калас 1095 жылы Рокингемде Ансельмнің папа Урбан II-ден паллийін алуға бару ниеті болғанда, Ансельмге қарсы корольдың ісін басқарды. Сол кезде Сент-Калас Ансельмнің Римге шағымдану әрекетіне қарсы шықты және Ансельмге қарсы корольдың позициясын тұрақты түрде сақтады. Кейінірек, король Альбаноның Вальтерімен келіссөздер жүргізген кезде, Урбанның Ансельмге паллийді жеткізу және корольдың Урбанды папа ретінде мойындауын қамтамасыз ету үшін жіберген папалық легаты Альбаноның Вальтерімен келіссөздер жүргізді. Осы дауларда Ансельмді қолдаған дін реформаторлары, соның ішінде Эдмер, кейіннен Ансельм қызметтен алынса, Сент-Калас оны архиепископ ретінде алмастыруды қалағандықтан корольді қолдады деп мәлімдеді, бірақ Сент-Калас Ансельмнің қызметтен алынатынына шынымен сенбеді. Сент-Калас өз қызметі үшін корольден үкімдіктер алды.

Епархиялық істер

Даремнің солтүстікте орналасуы оны осал қалдырды, себебі Шотландия королі Малкольм Канмор Англияның солтүстігіне бірнеше рет шабуыл жасап, басып кірді. Малкольм Дурхам орналасқан Нортумбрияны өз мемлекетінің бір бөлігі деп мәлімдеді. Сент-Кала Малкольммен достық қарым-қатынас орнатып, оның Даремнің қасиеттісі Сент-Кутбертке қолдау көрсетуін қамтамасыз етті. Қасиеттіге деген құрмет Малкольмның солтүстікке шабуыл жасауды толығымен тоқтатуын білдірмеді; ол 1093 жылы Нортумбрияға тағы бір шабуыл жасағанда қаза тапты. Англия королі де, Сент-Кала да Малкольмның Англияда білім алған ұлдарын Шотландия тағына отыруға қолдау көрсету үшін бар күштерін жұмсады. Малкольмның өлімі мен Моубрейдің тұтқындалуы солтүстіктің қауіпсіздігін арттырды. Сент-Кала сонымен қатар Альдхун салған ескі соборды жаңа, үлкен собор салу үшін бұйрық берді. Жаңа собордың құрылысы 29 шілде 1093 жылы Сент-Кала соборлық бөлімінің қатысуымен бағыштау рәсімімен басталды. Бірінші тастар одан аз уақыт өткен соң, 1093 жылдың 11 тамызында қаланды. Алайда, соттан кейін Сент-Каланың жер аударылуы және патшалық қызметте жұмыс істеуі оның епископтығынан жиі айырылуына себеп болды. Бұл, мүмкін, ортағасырлық жылнамашы Симеон Дурхемнің Сент-Калаға өз еңбектерінде салыстырмалы бейтараптықпен қарауының себебі болды. Сент-Каланың дін қызметкерлерін немесе шіркеулерді қасиеттеу сияқты, әдеттегі епископтық функцияларды атқарғанына ешқандай дәлел жоқ.

Өлім және мұра

1095 жылы Рождествоға дейін аз қалғанда, Сент-Калаистің рыцарі Босо ауырып, арман көрді. Арманында ол өмірден өткеннен кейін темір қақпалы зәулім үйді тапты. Кенеттен қақпадан Сент-Кала шығып, рыцарьден бір қызметшісінің қайда екенін сұрады. Босоның арманындағы жетекші оған Сент-Каланың жақын арада қайтыс болатынын ескертті. Босо жазылып, Сент-Калаиға арманын айтты. 1096 жылғы 16 қаңтарда ол Дурхемдегі шіркеу үйінің ішінде жерленді. Патша Сент-Калаисты Рождествоға дейін белгісіз айыптау бойынша шақыртқан еді, және бұл жағдайдың тудырған стресі оның өліміне себеп болуы мүмкін. 1796 жылы Дурхэм соборындағы шіркеу үйін бұзу кезінде Сент-Каланың қабірі табылған. Қабірден бір жұп сандал және алтынмен кестеленген халаттың фрагменттері табылды. Епископтық қызметін атқару кезінде Сент-Кала өзінің собор кітапханасына «Жалған Декреталдардың» көшірмесін сыйлады. Бұл қолжазба Ланфранк жинаған немесе Кентербери тарауының пайдалануы үшін дайындаған нұсқа болатын. Сент-Кала осы көшірмені сот процесінде қолданған болуы мүмкін. Оның Римге шағымдану туралы өтініші, осы қолжазбаға негізделгенімен, немесе осыған тікелей қатысы болмағанмен, «Жалған Декреталдарға» негізделген еді. Қолжазба қазір Питерхаус кітапханасында сақталуда. Сент-Кала соборлық тарауына Беданың «Англия халқының шіркеу тарихы» (Historia ecclesiastica gentis Anglorum) еңбегінің көшірмесін де сыйлады, ол бүгінге дейін сақталған. Сент-Кала замандастарының пікірінше, зиялы және қабілетті адам болған. Оның есі шағылысы өте жақсы болған. Оның ең танымал мұрасы – Дурхэм соборының құрылысы, алайда собордың негізгі бөлігі 1130 жылға дейін аяқталмаған. Бұрынғы шіркеулерге қарағанда биік болуға мүмкіндік берген алты бұрышты күмбезді орнату үшін өткір арканы басқа қабырғамен біріктіретін құрылыс техникасы қолданылды. Бұл үлкен терезелерді жасауға және ғимаратқа көбірек жарық түсіруге мүмкіндік берді. Алты бұрышты күмбез техникасы Кандағы Сент-Этьенге тарады, ол Париж маңындағы ерте готикалық сәулеттің дамуына ықпал етті. Хордағы қабырғалық күмбездер жүйесі – Еуропада осы техниканың алғашқы қолданылуы болды. Тарихшы Франк Барлоу бұл соборды «батыс христиан әлемінің сәулеттік қазыналарының бірі» деп атады.

Shortly before Christmas 1095, one of St Calais' knights, Boso, fell ill and dreamed he was transported to the afterlife, where he found a large house with gates made of iron. Suddenly, St Calais emerged from the gates, asking the knight the whereabouts of one of his servants. Boso's guide in the dream then informed Boso that this was a warning that St Calais would soon die. Boso recovered and warned St Calais of the dream. He was buried on 16 January 1096 in the chapter house at Durham. The king had summoned St Calais shortly before Christmas to answer an unknown charge, and it is possible that the stress of this threat caused his death. In 1796 St Calais' grave was supposedly found during the demolition of the chapter house at Durham Cathedral. Found in the grave were a pair of sandals, which still survive, and fragments of a gold embroidered robe. While in office as bishop, St Calais gave a copy of the False Decretals to his cathedral library. The manuscript was an edition that had been collected or prepared by Lanfranc for the use of the chapter of Canterbury. St Calais may have used this copy in his trial. His plea for an appeal to Rome was grounded in the False Decretals, whether or not it was based on this particular manuscript. The manuscript itself is now in the Peterhouse Library. St Calais also gave a copy of Bede's Historia ecclesiastica gentis Anglorum to his cathedral chapter; this copy still survives. St Calais was known to his contemporaries as an intelligent and able man. He had an excellent memory. His best known legacy is the construction of Durham Cathedral, although the nave was not finished until 1130. The construction technique of combining a pointed arch with another rib allowed a six pointed vault, which enabled the building to attain a greater height than earlier churches. This permitted larger clerestory windows, and let more light into the building. The technique of the six pointed vault spread to Saint Etienne in Caen from which it influenced the development of early Gothic architecture near Paris. The system of rib vaulting in the choir was the earliest use of that technique in Europe. The historian Frank Barlow called the cathedral "one of the architectural jewels of western Christendom".