Кіріспе

Arctium – гүлді өсімдіктер туысы, әдетте астра тұқымдасына жататын, бадақ деп аталады. Еуропа мен Азияға тән, бірнеше түрі бүкіл әлемге кеңінен таратылған. Бадақтың жабысу қасиеттері тұқымдарды таратудың тиімді механизмін қамтамасыз етумен қатар, таспалы-ілмекті бекіткіштің (hook and loop fastener) ойлап табылуына себеп болды.

Этимология

16 ғасыр шамасында, bur + dock, екіншісі Rumex туысына жататын қышқыл шөпті білдіреді.

Экология

Бүркенің тамырын, басқа өсімдіктермен қатар, көлеңке шыбынның (Hepialus humuli) дернәсілі жейді. Бұл өсімдік қоңыр құйрықты, Coleophora paripennella, Coleophora peribenanderi, готика, лимонды дақты молық және жиекті жаңғақтың ішіндегі басқа да Lepidoptera түрлері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады. Бұл өсімдіктердің тікенді қыналары (бұрлар) жүнді және киімге оңай жабысатынымен ерекшеленеді. Англиядағы құстарды бақылаушылардың кейбіреулері құстардың бұрларға ілігіп, өзін босата алмағандықтан баяу өліп қалғанын хабарлаған.

Уыттылық

Жасыл, жер үсті бөліктері аллергиясы бар адамдарда контактілі дерматит тудыруы мүмкін, себебі өсімдікте лактондар кездеседі.

Тамақ пен сусын

Жас бөріқарақат өсімдіктерінің түбірін жинап, тамырымен жеуге болады. Қазіргі еуропалық асүйлерде кеңінен танымал болмаса да, Шығыс Азияда танымал. Arctium lappa қытай тілінде (牛蒡) деп аталады, сол атау жапон тілінде (ごぼう) деп алынған, және Жапонияда, Кореяда және Тайваньда жетіледі. Корея тілінде бөріқарақат тамыры (우엉) деп аталады және (통우엉) немесе "толық бөріқарақат" деп сатылады. Өсімдіктердің нәзік тамырлары бір метрге дейін ұзындығы мен екі сантиметрге дейін ені жетеді. Бөріқарақат тамыры өте кепшiл, тәтті, жұмсақ немесе ащы дәмді, аздап сазды қаттылығы бар, оны жұқалап кесілген немесе тілімделген тамырды 5-10 минут суға салу арқылы азайтуға болады. Ресейде картоптың орнына оның тамыры қолданылған. Гүлдер ашылмастан бұрын, көктемнің соңында жас гүл сабақтарын да жинауға болады; олардың дәмi артишокқа ұқсайды, ол бөріқарақатпен туыс. Сабақтарды мұқият қабықтан айырып, шикі жеуге немесе тұзды суда қайнатуға болады. Жапонияда жапырақтары көктемде, өсімдік жас және жапырақтары жұмсақ болғанда жейді. Кейбір A. lappa сорттары осы мақсатқа арналған. Жапон асүйіндегі танымал тағамдардың бірі – (金平牛蒡), жұқалап кесілген немесе тілімделген бөріқарақат тамыры мен морковь, соя соусымен, қантпен, миринмен және/немесе сакемен, сондай-ақ кунжут майымен бірге қуырылған. Тағы бір тағам – бөріқарақат макидзуши (бөріқарақаттың тұздалған тамырымен толтырылған суши; бөріқарақат тамыры көбінесе морковьқа ұқсас болу үшін жасанды түрде қызғылт сары түске боялады). 20-шы ғасырдың екінші жартысында макробиотикалық диетаның таралуына байланысты бөріқарақаттың асханада қолданылуы халықаралық деңгейде танылды, себебі бұл диета оны тұтынуды ұсынады. Оның құрамында шамалы мөлшерде диеталық талшықтар (GDF, 100 г-ға 6 г), кальций, калий және аминқышқылы бар, сонымен қатар калориясы төмен. Оның құрамында пребиотикалық талшық – инулин бар. Оның құрамында полифенол оксидазасы бар, ол таннин темір кешендерін құрастыру арқылы оның қараюына және сазды қаттылығына себеп болады. Бөріқарақат тамырының қаттылығы мисо шорпасындағы (тонжиру) шошқа етімен және жапондық пілафпен (такикоми гохан) үйлеседі. Dandelion and burdock – Ұлыбританияда ұзақ жылдар бойы танымал болған сусын; оның тамыры орта ғасырларда жиі ішілетін шөп шарабынан шыққан. Бөріқарақаттың сүт өндіруді арттыратын қасиеті бар (галактогаг), бірақ жануарлар зерттеулерінде бөріқарақаттың құрамындағы компоненттер жатырдың қозғалуына әкелуі мүмкін болғандықтан, жүктілік кезінде оны қолданудан аулақ болу ұсынылады. Еуропада, бұрын пивоның дәмін ашыту үшін бөріқарақат тамыры қолданылған.

Дәстүрлі медицина

А. лаппаның тұқымдары дәстүрлі қытай медицинасында (; кейбір сөздіктерде қытайша жай ғана деп көрсетілген) деген атпен қолданылады. Бүркеніш – көптеген сырқаттарды емдеуге қолданылатын дәстүрлі емдік шөп. Еуропада шаштың терісін емдеу үшін қарақұмық тамырынан алынған май қолданылады.

Мәдениетте

Түрік Анатолиясында, тасбұршақ өсімдігі жаман көзден сақтайды деп сендірілген, сондықтан ол көбінесе қорғаныс үшін кілемге тоқылған сурет болып келеді. Көп гүлді болғандықтан, бұл өсімдік молшылықтың да символы саналады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде жапон сарбаздарына қара боялған қыны бар 15 1/2 дюймдік штык, яғни жукен берілді. Оларды "тасбұршақ қылы" (гобо кен) деп лақап атады. Мэри Палмердің 18 ғасырдың ортасында жазылған "Девоншир диалогы" атты еңбегінде, бұл өсімдіктің тікендері Англияның Девон аймағында "бакалаврдың түймесі" деп белгілі болғандығы айтылады.

Велькроға арналған шабыт

1940-жылдардың соңында (1948 жылы) швейцариялық ойлап табушы Джордж де Местраль итті серуендетіп келген соң, оның киімдеріне және иттің жүніне жабысқан қызылша тұқымдарына қызығушылық танытты. Микроскоп арқылы ол тұқымдардың қалыңдағы жануарларға жабысып, тұқымды таратуға көмектесетін ілмектей жүйесін жақыннан қарады және басқа да заттарды біріктіру үшін осы әдісті пайдалануға болатынын түсінді. Оның жұмысы бастапқыда Velcro таңбасымен сатылатын ілмек және тістік бекіткішін жасауға әкелді. Серб-хорват тілінде "чичак" сөзі қызылша мен Velcro үшін қолданылады; түрік тілінде де "питрак" атауымен бірдей, ал поляк тілінде "жеп" сөзі "қызылша" және "Velcro" мағынасын береді. Немец тілінде қызылша "Klette" деп аталады, ал Velcro – "Klettverschluss" ("қызылша бекіткіші"). Норвег тілінде қызылша – "borre", ал Velcro – "borrelås", яғни "қызылша құлып".