Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Arctium – гүлді өсімдіктер туысы, әдетте астра тұқымдасына жататын, бадақ деп аталады. Еуропа мен Азияға тән, бірнеше түрі бүкіл әлемге кеңінен таратылған. Бадақтың жабысу қасиеттері тұқымдарды таратудың тиімді механизмін қамтамасыз етумен қатар, таспалы-ілмекті бекіткіштің (hook and loop fastener) ойлап табылуына себеп болды.
Genus of flowering plants
Arctium is a genus of biennial plants commonly known as burdock, family Asteraceae. Native to Europe and Asia, several species have been widely introduced worldwide. Burdock's clinging properties, in addition to providing an excellent mechanism for seed dispersal, led to the invention of the hook and loop fastener.
Этимология
16 ғасыр шамасында, bur + dock, екіншісі Rumex туысына жататын қышқыл шөпті білдіреді.
Circa 16th century, from bur + dock, the latter meaning sorrel of the genus Rumex.
Экология
Бүркенің тамырын, басқа өсімдіктермен қатар, көлеңке шыбынның (Hepialus humuli) дернәсілі жейді. Бұл өсімдік қоңыр құйрықты, Coleophora paripennella, Coleophora peribenanderi, готика, лимонды дақты молық және жиекті жаңғақтың ішіндегі басқа да Lepidoptera түрлері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады. Бұл өсімдіктердің тікенді қыналары (бұрлар) жүнді және киімге оңай жабысатынымен ерекшеленеді. Англиядағы құстарды бақылаушылардың кейбіреулері құстардың бұрларға ілігіп, өзін босата алмағандықтан баяу өліп қалғанын хабарлаған.
The roots of burdock, among other plants, are eaten by the larva of the ghost moth (Hepialus humuli). The plant is used as a food plant by other Lepidoptera including brown tail, Coleophora paripennella, Coleophora peribenanderi, the Gothic, lime speck pug and scalloped hazel. The prickly heads of these plants (burrs) are noted for easily catching on to fur and clothing. In England, some birdwatchers have reported that birds have become entangled in the burrs leading to a slow death, as they are unable to free themselves.
Уыттылық
Жасыл, жер үсті бөліктері аллергиясы бар адамдарда контактілі дерматит тудыруы мүмкін, себебі өсімдікте лактондар кездеседі.
The green, above ground portions may cause contact dermatitis in individual with allergies as the plant contains lactones.
Тамақ пен сусын
Жас бөріқарақат өсімдіктерінің түбірін жинап, тамырымен жеуге болады. Қазіргі еуропалық асүйлерде кеңінен танымал болмаса да, Шығыс Азияда танымал. Arctium lappa қытай тілінде (牛蒡) деп аталады, сол атау жапон тілінде (ごぼう) деп алынған, және Жапонияда, Кореяда және Тайваньда жетіледі. Корея тілінде бөріқарақат тамыры (우엉) деп аталады және (통우엉) немесе "толық бөріқарақат" деп сатылады. Өсімдіктердің нәзік тамырлары бір метрге дейін ұзындығы мен екі сантиметрге дейін ені жетеді. Бөріқарақат тамыры өте кепшiл, тәтті, жұмсақ немесе ащы дәмді, аздап сазды қаттылығы бар, оны жұқалап кесілген немесе тілімделген тамырды 5-10 минут суға салу арқылы азайтуға болады. Ресейде картоптың орнына оның тамыры қолданылған. Гүлдер ашылмастан бұрын, көктемнің соңында жас гүл сабақтарын да жинауға болады; олардың дәмi артишокқа ұқсайды, ол бөріқарақатпен туыс. Сабақтарды мұқият қабықтан айырып, шикі жеуге немесе тұзды суда қайнатуға болады. Жапонияда жапырақтары көктемде, өсімдік жас және жапырақтары жұмсақ болғанда жейді. Кейбір A. lappa сорттары осы мақсатқа арналған. Жапон асүйіндегі танымал тағамдардың бірі – (金平牛蒡), жұқалап кесілген немесе тілімделген бөріқарақат тамыры мен морковь, соя соусымен, қантпен, миринмен және/немесе сакемен, сондай-ақ кунжут майымен бірге қуырылған. Тағы бір тағам – бөріқарақат макидзуши (бөріқарақаттың тұздалған тамырымен толтырылған суши; бөріқарақат тамыры көбінесе морковьқа ұқсас болу үшін жасанды түрде қызғылт сары түске боялады). 20-шы ғасырдың екінші жартысында макробиотикалық диетаның таралуына байланысты бөріқарақаттың асханада қолданылуы халықаралық деңгейде танылды, себебі бұл диета оны тұтынуды ұсынады. Оның құрамында шамалы мөлшерде диеталық талшықтар (GDF, 100 г-ға 6 г), кальций, калий және аминқышқылы бар, сонымен қатар калориясы төмен. Оның құрамында пребиотикалық талшық – инулин бар. Оның құрамында полифенол оксидазасы бар, ол таннин темір кешендерін құрастыру арқылы оның қараюына және сазды қаттылығына себеп болады. Бөріқарақат тамырының қаттылығы мисо шорпасындағы (тонжиру) шошқа етімен және жапондық пілафпен (такикоми гохан) үйлеседі. Dandelion and burdock – Ұлыбританияда ұзақ жылдар бойы танымал болған сусын; оның тамыры орта ғасырларда жиі ішілетін шөп шарабынан шыққан. Бөріқарақаттың сүт өндіруді арттыратын қасиеті бар (галактогаг), бірақ жануарлар зерттеулерінде бөріқарақаттың құрамындағы компоненттер жатырдың қозғалуына әкелуі мүмкін болғандықтан, жүктілік кезінде оны қолданудан аулақ болу ұсынылады. Еуропада, бұрын пивоның дәмін ашыту үшін бөріқарақат тамыры қолданылған.
The taproot of young burdock plants can be harvested and eaten as a root vegetable. While generally out of favour in modern European cuisine, it is popular in East Asia. Arctium lappa is known as (牛蒡) in Chinese, the same name having been borrowed into Japanese as , and is eaten in Japan, Korea and Taiwan. In Korean, burdock root is called (우엉) and sold as (통우엉), or "whole burdock". Plants are cultivated for their slender roots, which can grow up to about one metre long and two centimetres across. Burdock root is very crisp and has a sweet, mild, or pungent flavour with a little muddy harshness that can be reduced by soaking julienned or shredded roots in water for five to ten minutes. The roots have been used as potato substitutes in Russia. Immature flower stalks may also be harvested in late spring, before flowers appear; their taste resembles that of artichoke, to which the burdock is related. The stalks are thoroughly peeled, and either eaten raw, or boiled in salt water. Leaves are also eaten in spring in Japan when a plant is young and leaves are soft. Some A. lappa cultivars are specialized for this purpose. A popular Japanese dish is (金平牛蒡), julienned or shredded burdock root and carrot, braised with soy sauce, sugar, mirin and/or sake, and sesame oil. Another is burdock makizushi (sushi filled with pickled burdock root; the burdock root is often artificially coloured orange to resemble a carrot). In the second half of the 20th century, burdock achieved international recognition for its culinary use due to the increasing popularity of the macrobiotic diet, which advocates its consumption. It contains a fair amount of dietary fiber (GDF, 6 g per 100 g), calcium, potassium, and amino acids, and is low in calories. It contains the prebiotic fiber inulin. It contains a polyphenol oxidase, which causes its darkened surface and muddy harshness by forming tannin iron complexes. Burdock root's harshness harmonizes well with pork in miso soup (tonjiru) and with Japanese style pilaf (takikomi gohan). Dandelion and burdock is a soft drink that has long been popular in the United Kingdom; it has its origins in hedgerow mead commonly drunk in the mediæval period. Burdock is believed to be a galactagogue, a substance that increases lactation, but it is sometimes recommended to be avoided during pregnancy based on animal studies that show components of burdock to cause uterus stimulation. In Europe, burdock root was used as a bittering agent in beer before the widespread adoption of hops for this purpose.
Дәстүрлі медицина
А. лаппаның тұқымдары дәстүрлі қытай медицинасында (; кейбір сөздіктерде қытайша жай ғана деп көрсетілген) деген атпен қолданылады. Бүркеніш – көптеген сырқаттарды емдеуге қолданылатын дәстүрлі емдік шөп. Еуропада шаштың терісін емдеу үшін қарақұмық тамырынан алынған май қолданылады.
The seeds of A. lappa are used in traditional Chinese medicine under the name (; some dictionaries list the Chinese as just ). Burdock is a traditional medicinal herb used for many ailments. Burdock root oil extract, also called bur oil, is used in Europe as a scalp treatment.
Мәдениетте
Түрік Анатолиясында, тасбұршақ өсімдігі жаман көзден сақтайды деп сендірілген, сондықтан ол көбінесе қорғаныс үшін кілемге тоқылған сурет болып келеді. Көп гүлді болғандықтан, бұл өсімдік молшылықтың да символы саналады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде жапон сарбаздарына қара боялған қыны бар 15 1/2 дюймдік штык, яғни жукен берілді. Оларды "тасбұршақ қылы" (гобо кен) деп лақап атады. Мэри Палмердің 18 ғасырдың ортасында жазылған "Девоншир диалогы" атты еңбегінде, бұл өсімдіктің тікендері Англияның Девон аймағында "бакалаврдың түймесі" деп белгілі болғандығы айтылады.
In Turkish Anatolia, the burdock plant was believed to ward off the evil eye, and as such is often a motif appearing woven into kilims for protection. With its many flowers, the plant also symbolizes abundance. Before and during World War II, Japanese soldiers were issued a 15 1/2 inch bayonet held in a black painted scabbard, the juken. Their nickname was the burdock sword (gobo ken). Mary Palmer's mid 18th century Devonshire Dialogue records the burrs of the plant being known in Devon, England, as "bachelor's buttons".
Велькроға арналған шабыт
1940-жылдардың соңында (1948 жылы) швейцариялық ойлап табушы Джордж де Местраль итті серуендетіп келген соң, оның киімдеріне және иттің жүніне жабысқан қызылша тұқымдарына қызығушылық танытты. Микроскоп арқылы ол тұқымдардың қалыңдағы жануарларға жабысып, тұқымды таратуға көмектесетін ілмектей жүйесін жақыннан қарады және басқа да заттарды біріктіру үшін осы әдісті пайдалануға болатынын түсінді. Оның жұмысы бастапқыда Velcro таңбасымен сатылатын ілмек және тістік бекіткішін жасауға әкелді. Серб-хорват тілінде "чичак" сөзі қызылша мен Velcro үшін қолданылады; түрік тілінде де "питрак" атауымен бірдей, ал поляк тілінде "жеп" сөзі "қызылша" және "Velcro" мағынасын береді. Немец тілінде қызылша "Klette" деп аталады, ал Velcro – "Klettverschluss" ("қызылша бекіткіші"). Норвег тілінде қызылша – "borre", ал Velcro – "borrelås", яғни "қызылша құлып".
After taking his dog for a walk one day in the late 1940s (1948), George de Mestral, a Swiss inventor, became curious about the seeds of the burdock plant that had attached themselves to his clothes and to the dog's fur. Under a microscope, he looked closely at the hook system that the seeds use to hitchhike on passing animals aiding seed dispersal, and he realized that the same approach could be used to join other things together. His work led to the development of the hook and loop fastener, which was initially sold under the Velcro brand name. Serbo Croatian uses the same word, čičak, for burdock and velcro; Turkish does the same with the name pitrak, while in the Polish language rzep means both "burr" and "velcro". The German word for burdock is Klette and velcro is Klettverschluss (= burdock fastener). In Norwegian burdock is borre and velcro borrelås, which translates to "burdock lock".