Италиядағы Фалерий Нови қаласының археологиялық қазбалары

Кіріспе

Италияның Витербо провинциясындағы археологиялық орын: Фальери Нови

Фальери – Италияның Витербо провинциясындағы Фабрика ди Рома коммунасына қарасты ауыл. Оның аты екі жақын орналасқан ежелгі қаламен – Фалерий Ветерес (Ескі Фальери) және Фальери Нови (Жаңа Фальери) – байланысты көбірек танымал. Фалерий Ветерес, қазіргі Чивита Кастеллана, ежелгі Этрурияның он екі халықтарының (duodecim populi) маңызды қалаларының бірі болған. Орын Виа Фламиниа жолынан батысқа қарай шамамен 2 км, Римнен солтүстікке қарай 50 км қашықтықта орналасқан. Бұл қала фалиск халқының орталығы болды, олардың тілі фалиск тілі және ол Латино-Фалиск тілдер тобына жатқан. Агер Фалискус (Фалиск аймағы) Капена, Непет және Сутриум қалаларын қамтыды және Монти-Чимини тауына жақын орналасқан.

Орналасқан жері

Алғашқы Фалэрийдің орны – шамамен 1100 × 400 метрлік үстірт, айналағы жерден (140 м) биік емес, бірақ 60 метрден астам тереңдіктегі шатқалдармен бөлінген. Ол тек батыс жағынан ғана айналамен байланысқан, ол жерге қорған мен бекініс орғы салынған. Қаланың қалған бөлігі тікбұрышты туф тас блоктарынан тұрғызылған қабырғалармен қоршалған, олардың кейбір қалдықтары бүгінге дейін сақталған.

Негізін қалау

Аңыз бойынша, Фальерий Ветерс Аргивтен шыққан. Страбонның халық, фалискилер, этрусқтардан өзге нәсілге жататындығы туралы пікірін мұнда табылған жазулар растайды. Олар латын диалектісінде жазылған. Сақталған жазулардың көп бөлігі б.з.д. IV ғасырдың екінші жартысы мен III ғасырдың бірінші жартысына дейін сақталып қалған. Фалиск тілі "қоршаған этрусқ мәдениетінің үстемдігінен, сондай-ақ римдіктердің ұзақ жылдар бойы кеңеюінен" аман қалды.

Б. з. б. V ғасыр

Фаллерий Римге салыстырмалы түрде жақын болғандықтан, фалискандар римдіктерді өз қауіпсіздігіне қауіп төндіретін күш ретінде қарастырды. Осы себепті, олар бірінші ғасырда Риммен болған қақтығыстарда этрусктердің Веи және Фидена қалаларын (Веиге жақын, өзеннің қарсы жағалауында) қолдады. Ливий былай деп жазды: «Осы екі мемлекет [Фаллерий және жақын орналасқан Капена] қашықтық тұрғысынан ең жақын болғандықтан, Веи құласа, Рим соғыс ашатын келесі орын олар болады деп ойлады». Рим мен Веи арасында үнемі, тоқтаусыз қақтығыстар болып тұрды, олар көбінесе Фиденаны да қамтыды. Римдіктер Фиденада қаланы күзету үшін гарнизон орналастырды. 437 ж.б.д. Фидена көтеріліс шығарып, римдік қонысқа шабуыл жасап, Веи жағына қосылды. Фиденаға жіберілген рим елшілері Веи патшасының бұйрығымен өлтірілді. Римдіктер Фиденаға жорық жасады. Фалискандар қолдау үшін әскер жіберді. Веи және Фидена тұрғындары (вейенттер мен фиденаттар) соғысты ұзартамын деді, бірақ фалискандар шешуші шайқас қалады. Римдіктер біріккен жау әскерін жеңді. 436 ж.б.д. римдіктер Веи және Фаллерий аумағына шабуыл жасады, бірақ екі қалаға шабуыл жасамады. 435 ж.б.д. фиденаттар рим аумағына шабуыл жасап, Веи әскерін шақырды. Фаллерий соғысты жаңартқысы келмеді. 434 ж.б.д. римдіктер Фиденаны басып алды. Бұл Веи және Фаллерийді алаңдатты. Олар көмек сұрап Этрус Лигасына (он екі ірі этрус қалаларының кеңесі) елшілер жіберді, бірақ Лига Веиге көмектесуден бас тартты. 403 ж.б.д. Рим мен Веи арасында соғыс басталды. Римдіктер қамау салды, ол 396 ж.б.д. қаланы басып алып, қиратқанға дейін жалғасты. 402 ж.б.д. Фаллерий және Капена ант берісіп, Веиге әскер жіберді. Олар екі рим лагерінің кішісіне арт жағынан шабуыл жасады. Вейенттер римдік қамау құрылысына қарсы майданнан шабуыл жасады. Рим қолбасшыларының арасындағы келіспеушілік римдіктердің жеңіліске ұшуына және кіші лагерьтің тұтқындалуына әкелді. Кейбір римдіктер үлкен лагерьге қашып кетті, ал қалғандары Римге қайтты.

Falerii was relatively close to Rome, and the Faliscans viewed the Romans as a threat to their security. For this reason, they supported the Etruscan cities of Veii and Fidenae (which was near Veii, on the other bank of the river) in their conflicts with Rome in the fifth century. Livy noted that: "As these two States [Falerii and the nearby Capena] were nearest in point of distance, they believed that if Veii fell they would be the next on whom Rome would make war". There had been a history of on and off conflicts between Rome and Veii, which often involved Fidenae. The Romans had placed a colony at Fidenae to garrison the city. In 437 BC Fidenae revolted, attacked the Roman settlers and sided with Veii. Roman envoys who were sent to Fidenae were killed on the order of the king of Veii. The Romans advanced on Fidenae. The Faliscans sent troops in support. The Veientes and Fidenates (the inhabitants of Veii and Fidenae) wanted to prolong the war, but the Faliscans wanted a pitched battle. The Romans routed the combined enemy forces. In 436 BC the Romans raided the territory of Veii and Falerii, but did not attack the two cities. In 435 BC the Fidenates crossed into Roman territory to raid it and called in the army of Veii. Falerii did not want to renew the war. In 434 the Romans seized Fidenae. This alarmed Veii and Falerii. They sent envoys to the Etruscan League (a council of the twelve major Etruscan cities) for assistance, but the league refused to help Veii. In 403 BC war broke out between Rome and Veii. The Romans began a siege which lasted until 396 BC when they seized and destroyed this city. In 402 BC Falerii and Capena bound themselves by an oath and sent troops to Veii. They attacked the smaller the two Roman camps from the rear. The Veientes attacked the Roman siege works form the front. The lack of unity between the Roman commanders led to a rout of the Romans, and the capture of the smaller camp. Some Romans escaped to the larger camp and some withdrew to Rome.

Б. з. б. 4 ғасыр

400 жылы римдіктер жоғалған лагерьді қайта басып алды, Фальерий және Капена аумақтарына шабуыл жасады, бірақ екі қалаға шабуыл жасамады. 399 жылы Фальерий және Капена Вейиді босату үшін әскер жіберді. Римдіктер өз күштерін қашуға мәжбүр етті. Ұзақ өтпей Капена аумағына шабуыл жасау үшін жасақ жіберілді. Олар шайқаста аман қалғандарға шапты және оларды жойды. 398 жылы римдіктер Фальерий және Капена аумақтарына шабуыл жасап, “үлкен олжаны алып кетіп, темір мен отпен жоя алатын нәрсенің бәрін де қиратты”. Ливий 397 жылы Вейиге, Фальерийге және Капенаға қарсы римдік жорықтарын айтты, бірақ ешқандай егжей-тегжей бермеді. Ол Вейидегі шайқастың шешілмейтінін жазды. Сол жылы этрус лигасы кеңес өткізді, онда “Капенаттар мен Фалискандар Этрурияның барлық халықтары ортақ шешімге келіп, Вейиді қоршаудан босатуды жоспарлауы керек” деді. Бірақ бұл өтініш қабылданбады, себебі Вейи басқа этрус қалаларымен “осы мәселеде кеңес өткізбеген”. Сонымен қатар, “Этрурияның көп бөлігінде жаңа қоныстанған, бейтаныс халық болды, олармен бейбітшілік орнатылмаған, соғыс болатыны да белгісіз еді”. Бұл сөздер галлдарға қатысты болуы мүмкін, олар Этрурияға жақын Солтүстік Италияға басып кірген. Кеңес этрус еркектеріне соғысқа ерікті түрде қатысуға рұқсат берді, және көптеген ер адамдар осылай істеді. 396 жылы екі римдік қолбасшы Фальерий және Капенаға қарсы жорыққа шықты. Бірақ олар жақсы қолбасшылар болмады және тұзаққа түсті. Біреуі қаза тапты, екіншісі қашып кетті. Фалискандар мен Капенаттардың “Этрурияның барлық әскери күшімен” Вейиге жақындап келе жатыр деген қауесет тарады. Бұл Римде үрей тудырды. Бұл римдіктердің Вейиге шабуыл жасауына себеп болды, ол басып алынып, қиратылды. 395 жылы римдіктер Фальерий және Капенаға қарсы операциялар жүргізді. Олар қалаларға шабуыл жасамады. Олар ауылды жерді қиратты және “егіншілердің барлық мүлкін тонады, жерде бірде-бір жеміс ағашы немесе пайдалы өсімдік қалдырмады”. Капена бейбітшілік сұрады, бірақ Фальериймен соғыс жалғасты. 394 жылы Фальериймен соғыс Марк Фурий Камилге тапсырылды. Ол фалискалықтарды егістіктерді қиратып, шаруашылықтарды өртеп, қаладан қуды. Олар қаладан бір шақырымдай жерде, қауіпсіз деп ойлаған, өтуі қиын жерде лагерь құрды. Фалиска тұтқындарының көмегімен Камил лагерьге жақын жоғары жатқан жерге орналасты. Жау әскері оның жұмысына кедергі келтіруге тырысқанда жеңіліске ұшырады және фалискалықтар қалаға қайта қашты. Камил оны қоршауға алды. Қала азық-түлікпен жақсы қамтамасыз етілген, сондықтан қоршау ұзаққа созылуы мүмкін еді. Тұрғындар әдеттегі өмірін жалғастырды және балалары мектепке барды. Фалискалықтар гректердің дәстүріне сәйкес, балаларын бір ғана ұстазға тапсырды. Бұл ұстаз қалаға сатқындық жасады. Ол күнделікті балаларды қаладан алып шығып жаттықтырды. Алғашында оларды қала қабырғасына жақын ұстады. Содан кейін одан әрі қашықтады. Ақырында ол римдік бекіністеріне жетіп, балаларды жауға тапсырды. Ол Камилға Фальерийді сатып жіберу ниетін хабарлады. Камилдің бұйрығымен ұстазты жолақтап, қамшымен соғып, балалармен қалаға қайтарды. Фалискалықтар ұстаздың осылай қайтып келе жатқанын көргенде, Камилдің әділдігіне таң қалды және оған елшілерді жіберіп, “өздерінің өмірі мен байлығын оған сеніп тапсырды”. Камил оларды Римге жіберді, олар сенатқа “римдіктер жеңістен гөрі әділдікті жоғары бағалап, оларды жеңілісті еркіндіктен артық сүюге үйретті және өздерін “әдептілікпен жеңілген” деп санады” деді. Ливийдің айтуынша, олар рим билігіне адал болады деп уәде берді. Сенат бұл мәселені Камилге тапсырды, ол қаладан сол жылға римдік сарбаздарға жалақы төлеуді талап етті. Ливийдің айтуынша, ол бейбітшілік орнатты, Плутархтың айтуынша, “барлық фалискандармен достық қарым-қатынас орнатты”. Содан кейін ол Римге қайта оралды. 359 жылы Рим мен этрус қала-мемлекеті Тарквиния арасында соғыс басталды, себебі соңғысы Этруриямен шектес римдік аумақты тонады. 357 жылы Фалискалық ер адамдары Тарквиниялықтарға қосылып, Фалерийге әкелінген римдік тұтқындарды қайтарудан бас тартты. Ливий консул Гней Манлийдің аз ғана іс атқарғанын және оның Фалиска аумағындағы Сутриумда орналасқанын жазды. 356 жылы римдіктер фалискалықтар мен таркиниялықтарға қарсы соғысты. Соңғыларының дін қызметкерлері жыландар мен шамдарды көтеріп, римдіктерге қарай асықты. Бұл рим әскерлерін үрейлендірді, олар қамалға қашты. Олар өздерінің офицерлерімен мазақталды және жауға қарсы шабуыл жасап, оларды жеңіп, лагерін басып алды. Содан кейін барлық этрус Тарквиния және Фалерия бастаған ...

In 400 BC the Romans recaptured the lost camp, raided the territories of Falerii and Capena, but did not attack the two cities. In 399 BC Falerii and Capena sent troops to relieve Veii. The Romans made a sortie from their camp, put their forces to flight and pursued them killed many of their men. Soon after this a contingent was sent to raid the territory of Capena. It fell on the survivors of the battle and destroyed them. In 398 BC The Romans raided the territories of Falerii and Capena, "carried off huge spoils and left nothing untouched that iron or fire could destroy". Livy mentioned Roman campaigns against Veii, of Falerii, and of Capena in 397 BC, but did not give any details. He wrote that the campaign at Veii was indecisive. In that year the Etruscan League held a council "where the Capenates and Faliscans proposed that all the nations of Etruria should unite in a common resolution 'and design to raise the siege of Veii." However, the request was refused because Veii had not consulted the other Etruscan cities "for advice in so weighty a matter." Moreover, "[t]here was now in the greatest part of Etruria a strange race, new settlers, with whom they were neither securely at peace nor yet certain to have war." This must have been a reference to the Gauls who had invaded northern Italy, close to Etruria. The council allowed Etruscan men to volunteer to serve in the war and many men did so. In 396 BC two Roman commanders marched against Falerii and Capena. However, they were poor commanders and fell into an ambush. One of them fell and the other withdrew. There was a rumour that Faliscans and Capenates were advancing and getting close to Veii "with the whole military strength of Etruria." This caused panic in Rome. This led to a Roman push at Veii, which was captured and destroyed. In 395 BC the Romans conducted operations against Falerii and Capena. They did not attack the cities. They ravaged the countryside and "despoiled the farmers of their possessions, leaving not one fruit tree in the land nor any productive plant." Capena sued for peace, but the war with Falerii continued. In 394 BC the war with Falerii was entrusted to Marcus Furius Camillus. He forced the Faliscans to come out of their town by ravaging the fields and burning the farmhouses. They encamped only one mile from the town, on a spot which they thought was safe because it was difficult to access. Guided by Faliscan prisoners, Camillus placed himself in a superior position near the camp. Enemy forces which tried to hinder the work were routed and the Faliscans fled back to their city. Camillus proceeded to besiege it. The town had plenty of food supplies and the siege seemed a prolonged affair. The inhabitants carried on with their usual lives and their boys went to school. The Faliscans had adopted the Greek practice of entrusting their boys to one tutor. This tutor decided to betray the town. He led the boys out of the town daily to exercise them. At first he kept them close to the city walls. Then he ventured further out. Eventually he reached the Roman outposts and handed the boys to the enemy. He communicated to Camillus his intention to betray Falerii. Camillus ordered that the man be stripped, scourged, and driven back into the city by the boys. When the Faliscans saw the tutor coming back in this fashion, they admired the righteousness of Camillus and sent envoys to him, "entrusting him with their lives and fortunes". Camillus sent them to Rome and they told the senate that "the Romans, by esteeming righteousness above victory, had taught them to love defeat above freedom and considered themselves "vanquished in virtue". According to Livy they also promised fidelity to Roman rule. The senate entrusted the matter to Camillus who demanded the town to pay the wages of the Roman soldiers for that year. In Livy's account, he granted peace; in Plutarch's account, he "established friendship with all the Faliscans". He then went back to Rome. In 359 BC, war broke out between Rome and the Etruscan city state of Tarquinii because the latter plundered Roman territory adjoining Etruria. In 357 BC, Faliscan men joined the Tarquinenses and refused to hand back Roman prisoners they had taken to Falerii. Livy wrote that the consul Gnaeus Manlius accomplished very little and mentioned that he was encamped at Sutrium, in Faliscan territory. In 356 BC, the Romans engaged the Faliscans and Tarquinenses. The priests of the latter rushed towards the Romans carrying snakes and torches. This dismayed the Roman soldiers, who fled to their rampart. They were mocked by their officers and they rushed against the enemy, routed them and seized their camp. All Etruscans then rose in arms led by Tarquinii and Falerii and advanced as far as the Roman salt works at the mouth of the River Tiber. The Romans crossed the river on rafts. They caught straggling pillagers in the fields and sized the enemy camp by surprise. The enemy was driven out of Roman territory. In 365 BC, another Etruscan city, Caere, joined Tarquinii. It was defeated and granted a 100 year truce. The Faliscans were accused of participating in the war and the brunt of the war was turned against them. The Romans could not find their forces and pillaged their land. In 351 BC the Romans conducted a campaign against Tarquinii and Falerii, ravaging their fields until their resistance was broken. The two city states requested a truce and a forty year truce was granted. In 342 BC, the Roman victory over the Samnites in the First Samnite War (344 342 BC) induced Falerii to ask Rome to convert their forty years' truce into a permanent treaty of peace.

Б. з. б . 3 ғасыр

Үшінші Самниттік соғыстың алғашқы жылдарында (б.з.д. 298-290 ж.), этруск қалалары Римге қарсы көтерілгенде, фалискандар Римге адал болды. Б.з.д. 298 жылы солтүстік Этруриядағы Волатеррае қала-мемлекетімен шайқасқаннан кейін римдіктер Фалиска аумағына барып, жүктерін Фалирийде қалдырып, жау аумағын тонады. Б.з.д. 297 жылы Фалисканың Сутриум, Непете және Фалирий қалаларынан келген елшілер Римге Этрурия қалаларының бейбітшілік туралы келісімдерді талқылап жатқанын хабарлау үшін келді. Б.з.д. 295 жылы Сентинум шайқасы алдында, онда римдіктер самниттер, этрусктер, умбриялықтар және сенон галлдарының біріккен күштерімен кездесті, римдіктер Фалиска аумағында қосымша әскер орналастырды. Алайда, б.з.д. 293 жылы фалискандар этрусктермен бірігіп, Рим оларға соғыс жариялады. Олар Тройлум қаласын басып алып, содан кейін бес мықты бекіністі шабуылмен алды. Фалискандар бейбітшілік сұрады және Этрурияда науқан жүргізген консул әскерлеріне 100 000 қола тиын және бір жылдық жалақы төлегеннен кейін бір жылдық тыныс алды. Б.з.д. 241 жылы Фалирий Ветерес Рим Республикасына қарсы көтеріліс жасады. Рим консулы Тит Манлий Торкватус жіберілді, ал бірінші шайқаста римдік ауыр жаяу әскер жеңілді, бірақ фалискандық атты әскер жеңіліске ұшырады. Римдіктер екінші шайқаста жеңіске жетіп, фалискандардың қару-жарағы, атты әскері, мүлігі, құлдары және аумағының жартысы тәркіленді. Кейін қала қиратылып, одан әрі қолжетімді жерде жаңа қала салынды.

Сайт

1888 жылы ежелгі қаланың ең биік нүктесінде, Ло Скасатода ғибадатхананың қалдықтары табылды, ал тағы басқалары қала шетінде қазылып алынды. Олардың біреуін Юнона Киритиске жатқызу туралы мәлімет нақты емес. Бұл құрылыстар ағаштан салынған және түрлі-түсті терракотадан жасалған әсем әшекейлермен безендірілген. Қаланың барлық жағынан таста қашалған көптеген қабірлер көрінеді, және олардың ішінде маңызды жаңалықтар табылды; ғибадатханалар мен қабірлерден табылған көптеген заттар Римдегі Вилла Джулия мұражайында сақталуда. Осыған ұқсас табылған заттар оңтүстікке қарай он шақырым қашықтықтағы Калькатада және солтүстік-батысқа қарай шамамен он шақырымдағы Коркианода да кездесті.