Яннис Ксенакис: Грек-француз композиторы, архитектор және инженер

Кіріспе

Грек-француз композиторы, сәулетші және инженер (1922–2001)

Джаннис Клеарху Ксенакис (кәсіби мақсаттарда Янис немесе Ианнис Ксенакис деп те жазылады; Γιάννης "Ιωάννης" Κλέαρχου Ξενάκης, ; 29 мамыр 1922 – 4 ақпан 2001) – Румынияда туған грек-француз авангард композиторы, музыка теоретигі, сәулетші, қойылым режиссері және инженер. 1947 жылдан кейін ол Грекиядан қашып, он сегіз жылдан соң Франция азаматы болды. Ксенакис музыкада математикалық модельдерді қолдануда, мысалы, жиын теориясы, стохастикалық процестер және ойын теориясы қолдануда алғашқы болып табылады, сонымен қатар электрондық және компьютерлік музыканың дамуына маңызды үлес қосты. Ол музыканы сәулетпен біріктірді, бұрыннан бар кеңістіктерге арналған музыка жазды және музыкалық композициялар мен қойылымдармен үйлесетін кеңістіктер жобалады. Оның ең маңызды туындыларының қатарында оркестрге арналған «Метастазис» (1953–54), онда оркестрдің әрбір музыканты үшін жеке ноталар қарастырылған; «Псаппа» (1975) және «Плеяда» (1979) сияқты перкуссиялық шығармалар; «Терретекторх» (1966) сияқты музыканттарды тыңдаушылар арасында таратып, кеңістікті пайдаланатын композициялар; Ксенакистің UPIC жүйесін қолдана отырып жасалған электрондық шығармалар; және Ксенакистің өзінің қызығушылықтары мен шеберліктерін біріктірген «политоптар» деп аталатын ірі мультимедиялық қойылымдар бар. Оның көптеген теориялық еңбектерінің ішінде «Формалдану музыкасы: композициядағы ой және математика» (французша басылымы 1963, ағылшын тіліне аудармасы 1971) кітабы ең маңызды жарияланымдарының бірі саналады. Сәулетші ретінде Ксенакис ең алдымен Ле Корбюзьемен бірлесіп жасаған ерте жұмыстарымен белгілі: екеуі бірлесіп салған Сент-Мари-де-Ла-Турет монастырі және Ксенакистің өзі жобалаған Expo 58 көрмесіндегі Филипс павильоны.

1922-1947: алғашқы жылдары

Джаннис Клеарху Ксенакис грек ата-анасының үлкен ұлы ретінде Румынияның Брэила қаласында дүниеге келді – сол кезде үлкен грек қауымы болған жер; ол Евбеядан шыққан кәсіпкер, ағылшын экспорт-импорт агенттігінің бас директоры және қаланың ең бай адамдарының бірі Клеархос Ксенакис пен Лемностан Фотини Павлудың баласы еді. Фотини Павлу пианист болған, сонымен қатар неміс және француз тілдерін білген. Кейін ол ағылшын, француз және неміс гувернанттарының тәрбиесінде болды, ал 1932 жылы Эгей теңізіндегі Спецес аралындағы Анаргирио Коргиаленио мектеп-интернатына оқуға жіберілді. Спецес мектебінде Ксенакис нотация мен сольфеджді оқыды, Людвиг ван Бетховен мен Йоханнес Брамстың музыкасымен танысты және грек халықтық және шіркеу музыкасына ғашық болды. 1940 жылы ол емтихандарды сәтті тапсырды, бірақ 28 қазанда Италияның басып кіруінен басталган Греко-Италия соғысы оқуын үзіліске ұшыратты. Грекия соғыста жеңіске жеткенімен, 1941 жылдың сәуірінде неміс әскері итальяндықтарға Грекия шайқасында қосылды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грекияның фашистік оккупациясына әкелді, ол 1944 жылдың соңына дейін жалғасты, одақтастар Еуропа бойынша шабуылдап, фашистік күштерді кері шегінуге мәжбүр еткенге дейін. Ксенакис соғыс басталғанда Ұлттық Азаттық фронтына қосылды, жаппай наразылық акциялары мен демонстрацияларға қатысты, кейін қарулы қарсылыққа қосылды – бұл соңғы қадам Ксенакис өмірінің соңына дейін талқылаудан бас тартқан ауыр тәжірибе болды. Фашистік күштер кеткеннен кейін Черчилль грек монархиясын қалпына келтіруге көмектесу үшін британдық күштерді енгізуге бұйрық берді; оларға Грекияның Демократиялық Армиясы қарсылық көрсетті, ел азамат соғысына ұшырады. 1944 жылдың желтоқсанында Черчилльдің әскери үкімшілігі кезінде Ксенакис (сол кезде ол ELAS-тың солшыл Лорд Байрон фракциясының коммунистік студенттік ұйымының мүшесі болған) британдық танктерге қарсы көшедегі шайқасқа қатысты. Танк жарылысынан келген сынықтар оның бетіне және сол көзіне тиіп, көзі соқыр болды және жараланғандықтан, Ксенакистің жарақаттан аман қалғаны керемет деп есептелді. Техникалық университет осы жылдары үздіксіз жұмыс істемеді. Осыған қарамастан, Ксенакис басқа да іс-әрекеттеріне қарамастан, 1947 жылы азаматтық инженер мамандығы бойынша бітірді. Содан кейін Ксенакис ұлттық қарулы күштерге шақырылды. 1947 жыл шамасында грек үкіметі солшыл бағыттағы бұрынғы қарсылық мүшелерін тұтқындап, түрмеге жапты. Өміріне қауіптенген Ксенакис жасырынды. Әкесі мен басқалардың көмегімен ол жалған паспортпен Италия арқылы Грекиядан қашып шықты. 1947 жылдың 11 қарашасында ол Парижге келді. Кейінгі сұхбатында Ксенакис өз елінен кетіп қалғаны үшін қатты өкініш сезінгенін мойындады, және осы өкініш оның музыкаға деген құлшынысының бір себебі болды: «Мен ұзақ жылдар бойын елді тастап кеткенім үшін өкінішпен мазаландым. Мен достарыма қызықтым – кейбіреулері түрмеде, ал кейбіреулері қайтыс болды, ал енді біреулері қашып кетті. Мен оларға қарыздар екенімді сезіндім және осы қарызымды төлеуім керек еді. Менде міндет болды. Мен өмір сүру құқығын қайтару үшін маңызды бір нәрсе жасауым керек еді. Бұл тек музыка туралы емес, бұл одан да маңызды нәрсе еді». Осы арада Грекияда оңшыл әкімшілік тарапынан ол қасында болмағанда өлім жазасына кесілді. 1951 жылы жаза он жылдық түрме жазасына ауыстырылды, және 1974 жылы грек хунтасы құлағаннан кейін ғана 23 жылдан кейін алынып тасталды. Ол сол жылы елге қайтып келді.

Giannis Klearchou Xenakis was born in Brăila, Romania—which at the time had a large Greek community, as the eldest son of Greek parents; Klearchos Xenakis, a businessman from Euboea who was managing director of an English export import agency and one of the richest men in the city, and Fotini Pavlou from Lemnos, a pianist who also spoke German and French. He was subsequently educated by a series of English, French, and German governesses, and then, in 1932, sent to Greece to study at the Anargyrio Korgialenio boarding school on the Aegean island of Spetses. It was also at the Spetses school that Xenakis studied notation and solfège, being introduced to the music of Ludwig van Beethoven and Johannes Brahms and became enamoured of Greek traditional and church music. In 1940, he successfully passed the exams, but his studies were cut short by the Greco Italian War, which began with the Italian invasion on 28 October 1940. Although Greece eventually won the war, it was not long before the German army joined the Italians in the Battle of Greece, in April 1941. This led to the Axis occupation of Greece during World War II, which lasted until late 1944, when the Allies began their drive across Europe, forcing the Axis forces to withdraw. Xenakis joined the National Liberation Front early during the war, participating in mass protests and demonstrations, and later becoming part of armed resistance — this last step was a painful experience Xenakis refused to discuss until much later in life. After the Axis forces left, Churchill ordered that British forces step in to help restore the Greek monarchy; they were opposed by the Democratic Army of Greece, and the country plunged into a civil war. In December 1944, during the period of Churchill's martial law, Xenakis (who was by then a member of the communist students' company of the left wing Lord Byron faction of ELAS) became involved in street fighting against British tanks. He was wounded and facially disfigured when shrapnel from a tank blast hit his cheek and left eye, which was blinded; the fact that Xenakis survived the injury has been described as a miracle. The Technical University operated intermittently during these years. Despite this, and Xenakis's other activities, he was able to graduate in 1947, with a degree in civil engineering. Xenakis was then conscripted into the national armed forces. Around 1947 the Greek government began arresting former resistance members that were left wing oriented and sending them to prison. Xenakis, fearing for his life, went into hiding. With the help of his father and others, he fled Greece through Italy by using a fake passport. On 11 November 1947 he arrived in Paris. In a late interview, Xenakis admitted to feeling tremendous guilt at leaving his country, and that guilt was one of the sources of his later devotion to music:
For years I was tormented by guilt at having left the country for which I'd fought. I left my friends—some were in prison, others were dead, some managed to escape. I felt I was in debt to them and that I had to repay that debt. And I felt I had a mission. I had to do something important to regain the right to live. It wasn't just a question of music—it was something much more significant. In the meantime, in Greece he was sentenced in absentia to death by the right wing administration. The sentence was commuted to ten years' imprisonment in 1951, and only lifted some 23 years later, after the fall of the Greek junta in 1974. He later returned the same year.

194759: сәулет және музыка

Ол Парижде заңсыз көшіп келгеніне қарамастан, Ксенакис Ле Корбюзьенің сәулет студиясында жұмысқа орналасты. Алдымен инженерлік көмекші болып жұмыс істеді, бірақ тез арада маңызды тапсырмаларды орындауға мүмкіндік алды, соңында Ле Корбюзьемен бірге ірі жобалар бойынша ынтымақтасты. Олардың ішінде Нант (Резе) қаласындағы пәтер үйінің шатырындағы балабақша, Нант-Резедегі Тұрғын үй бірлігі, Үндістанның Чандигарх қаласындағы мемлекеттік ғимараттардың бөліктері, Лион маңындағы аңғардағы доминикан монастыры Сент-Мари де Ла Туреттің «толқынды шыны беттері» және Экспо-58 көрмесіндегі Филипс павильоны бар. Ксенакис алған тәжірибесі оның музыкасында маңызды рөл атқарды: Metastaseis (1953–54) сияқты маңызды ерте композициялары тікелей сәулеттік тұжырымдамаларға негізделген. Сонымен қатар, ол өзінің кәсіби атынан «G» әрпін алып тастап, ең көп танылатын «Ианис» есімін алды. Ле Корбюзьемен жұмыс істеген кезеңде Ксенакис гармония мен контрапунктты оқып, композиция жазумен айналысты. Ол ұзақ және қажырлы еңбек етті, көбінесе түнгі уақытқа дейін, көптеген ұстаздардан кеңес іздеді, бірақ олардың көпшілігі оны қабылдамады. Мәселен, Надя Булангер сабақ беру үшін алғашқы адам болды. Содан кейін ол Артур Хонеггермен оқуға тырысты, бірақ оның Ксенакистің музыкасына деген реакциясы ынтасыз болды. Ксенакис 1987 жылғы сұхбатында Хонеггердің параллель квинталар мен октаваларды қамтитын шығарманы «музыка емес» деп бағалағанын айтты. Ол кезде Дебюсси, Бела Барток және Стравинскийдің музыкасымен жақсы таныс болған Ксенакис, олардың барлығы осындай тәсілдерді және одан да тәжірибелік тәсілдерді қолданғандықтан, ашуланып, Дариус Милхоудпен оқуға кетті, бірақ бұл сабақтар да сәтті болмады. Содан кейін Болангердің жақын досы Аннет Диодонне Ксенакиске Оливье Мессьенмен оқуды ұсынды. Ксенакис Мессьеннен гармония мен контрапунктты қайтадан оқуға кеңес сұрады. Мессьен кейін былай деп еске алды:
«Мен оның басқалардан ерекше екенін бірден түсіндім. [ ] Ол жоғары интеллектке ие. [ ] Мен басқа студенттермен жасамауым керек қорқынышты нәрсе жасадым, өйткені, менің ойымша, гармония мен контрапунктты оқу керек. Бірақ бұл адам тым ерекше болғандықтан, мен оған: «Жоқ, сіз отызға жуықсыз, грек болудың, сәулетші болудың және арнайы математиканы оқығанның бақытына иесіз. Осы мүмкіндіктерді пайдаланыңыз. Оларды музыкаңызбен көрсете біліңіз». Франсиско Эстевес бұл жұмысты «математикалық формулалардың әдемі, қызықты, ең бастысы, сенімді музыкаға аудармасы» деп сипаттады. Ксенакис 1951 жылдан 1953 жылға дейін Мессьеннің сабақтарына үнемі қатысты. Мессьен және оның студенттері әртүрлі жанрлар мен стильдердегі музыканы зерттеді, әсіресе ырғаққа ерекше назар аударды. Ксенакистің 1949 жылдан 1952 жылға дейінгі композициялары негізінен грек халық әуендерімен, сондай-ақ Барток, Равел және басқалармен шабыттандырылды. Мессьенмен оқығаннан кейін ол сериалдықты ашты және қазіргі заманғы музыканы терең түсінуге ие болды (Мессьеннің сол кездегі басқа да шәкірттері Карлхайнц Штокхаузен мен Жан Барраке болды). Мессиеннің модальдық сериалдығы Ксенакистің алғашқы ірі ауқымды шығармасына, Anastenaria (1953–54) әсер етті: ежелгі Дионисий ритуалының негізінде хор мен оркестр үшін триптих. Триптихтің үшінші бөлігі, Metastaseis, композитордың алғашқы жетілген шығармасы деп есептеледі; ол «ресми» Ксенакис шығармашылығының басталуын белгілеу үшін триптихтен бөлінді. 1953 жылдың 3 желтоқсанында Ксенакис 1950 жылы танысқан журналист және жазушы Франсуаза Гаргуильге үйленді. Олардың қызы Махи, кейін суретші және мүсінші болды, 1956 жылы Парижде дүниеге келді. 1954 жылдың соңында Мессиеннің қолдауымен Ксенакис Groupe de Recherches de Musique Concrète ұйымына қабылданды; бұл ұйымды Пьер Шеффер мен Пьер Генри құрған, музыкант-конкрет түрінің электронды музыкасын зерттеуге және өндіруге арналған. Содан кейін Ксенакис дирижер Герман Шерхенмен кездесті, ол Metastaseis шығармасының нотасына бірден таң қалды және қолдау білдірді. Шерхен бұл шығарманы тұсаукесерлемесе де, ол Ксенакистің кейінгі шығармаларын орындады, ал дирижер мен композитор арасындағы қарым-қатынас соңғысы үшін өте маңызды болды. 1950 жылдардың аяғында Ксенакис өнерлі ортада танымалдылыққа ие бола бастады. 1957 жылы ол өзінің алғашқы композициялық сыйлығын Еуропалық Мәдениет Қорынан алды, ал 1958 жылы алғашқы ресми тапсырыс Франция Радиосының Сервис де Решерше бөлімінен келді. Сол жылы ол Philips Pavilion үшін Concret PH атты musique concrète шығармасын жасады. 1960 жылы Ксенакис жеткілікті танымал болғандықтан, Энрико Фульчигнонидің деректі фильміне саундтрек жасау үшін ЮНЕСКО-дан тапсырыс алды.

Although he was an illegal immigrant in Paris, Xenakis was able to get a job at Le Corbusier's architectural studio. He worked as an engineering assistant at first, but quickly rose to performing more important tasks, and eventually to collaborating with Le Corbusier on major projects. These included a kindergarten on the roof of an apartment block in Nantes (Rezé), the Unité d'Habitation of Nantes Rezé, parts of government buildings in Chandigarh, India, the "undulatory glass surfaces" of Sainte Marie de La Tourette, a Dominican priory in a valley near Lyon, and the Philips Pavilion at Expo 58—the latter project was completed by Xenakis alone from a basic sketch by Le Corbusier. The experience Xenakis gained played a major role in his music: important early compositions such as Metastaseis (1953–54) were based directly on architectural concepts. At the same time, he dropped the "G" from his professional name to get the name he is most commonly known by, "Iannis". At the same time, while working for Le Corbusier, Xenakis was studying harmony and counterpoint, and composing. He worked long and hard, frequently far into the night, and sought guidance from a number of teachers, most of whom, however, ultimately rejected him. Such was the case with Nadia Boulanger, who was the first person Xenakis approached about lessons. He then tried studying with Arthur Honegger, whose reaction to Xenakis's music was unenthusiastic. As Xenakis recounted in a 1987 interview, Honegger dismissed a piece which included parallel fifths and octaves as "not music". Xenakis, who was by that time well acquainted with music of Debussy, Béla Bartók, and Stravinsky, all of whom used such devices and much more experimental ones, was furious and left to study with Darius Milhaud, but these lessons also proved fruitless. Annette Dieudonné, a close friend of Boulanger's, then recommended that Xenakis try studying with Olivier Messiaen. Xenakis approached Messiaen for advice on whether he once again start studying harmony and counterpoint. Messiaen later recalled:
I understood straight away that he was not someone like the others. [ ] He is of superior intelligence. [ ] I did something horrible which I should do with no other student, for I think one should study harmony and counterpoint. But this was a man so much out of the ordinary that I said No, you are almost thirty, you have the good fortune of being Greek, of being an architect and having studied special mathematics. Take advantage of these things. Do them in your music. Francisco Estévez has described this work as "mathematical formulas translated . into beautiful, exciting, and above all, convincing music." Xenakis regularly attended Messiaen's classes from 1951 until 1953. Messiaen and his students studied music from a wide range of genres and styles, with particular attention to rhythm. Xenakis's compositions from 1949 until 1952 were mostly inspired by Greek folk melodies, as well as Bartók, Ravel, and others; after studying with Messiaen, he discovered serialism and gained a deep understanding of contemporary music (Messiaen's other pupils at the time included Karlheinz Stockhausen and Jean Barraqué, among others). Messiaen's modal serialism was an influence on Xenakis's first large scale work, Anastenaria (1953–54): a triptych for choir and orchestra based on an ancient Dionysian ritual. The third part of the triptych, Metastaseis, is generally regarded as the composer's first mature piece; it was detached from the triptych to mark the beginning of the "official" Xenakis oeuvre. On 3 December 1953, Xenakis married the journalist and writer Françoise Gargouïl, who he met in 1950. Their daughter Mâkhi, who later became a painter and sculptor, was born in 1956 in Paris. In late 1954, with Messiaen's support, Xenakis was accepted into the Groupe de Recherches de Musique Concrète; an organization established by Pierre Schaeffer and Pierre Henry, dedicated to studying and producing electronic music of the musique concrète variety. Shortly after that Xenakis met conductor Hermann Scherchen, who was immediately impressed by the score of Metastaseis and offered his support. Although Scherchen did not premiere that particular work, he did give performances of later pieces by Xenakis, and the relationship between the conductor and the composer was of vital importance for the latter. By the late 1950s Xenakis slowly started gaining recognition in artistic circles. In 1957, he received his first composition award, from the European Cultural Foundation, and in 1958 the first official commission came through, from Service de Recherche of Radio France. In the same year, he produced a musique concrète piece, Concret PH, for the Philips Pavilion. In 1960, Xenakis was well known enough to receive a commission from UNESCO for a soundtrack for a documentary film by Enrico Fulchignoni.

Кейінгі өмірі

1959 жылы Ле Корбюзье студиясынан кеткеннен кейін Ксенакис композиция жазу және оқыту арқылы өзін асырады, алдымен өз заманының ең маңызды еуропалық композиторларының бірі ретінде танылды. 1965 жылы ол француз азаматы атанды. Ол ең алдымен компьютерлік көмекпен композиция жасау саласындағы музыкалық зерттеулерімен белгілі болды, осы мақсатта 1966 жылы Equipe de Mathématique et Automatique Musicales (EMAMu) (1972 жылдан бастап CEMAMu: Centre d’Etudes de Mathématique et Automatique Musicales) құрды. 1967 жылдан 1972 жылға дейін Индиана университетінде оқытумен айналысты (онда EMAMu сияқты студия құрды), ал 1973 жылдан 1989 жылға дейін Сорбоннада қонақ профессор болып жұмыс істеді және композициядан сабақ берді. Оның шығармалары әлемнің көптеген фестивальдерінде орындалды, соның ішінде Ирандағы Шираз өнер фестивалінде. Оның белгілі шәкірттерінің қатарында Паскаль Дусапин, Хеннинг Лохнер, Мигель Анхель Кория, Сьюзан Фрикберг, Норма Тайер, Роберт Карл және Хулио Эстрада бар. 1983 жылы ол Француз академиясының мүшесі болып сайланды. Композициямен айналысудан және оқытудан басқа, Ксенакис музыка туралы көптеген мақалалар мен эсселер жазды. Олардың ішінде «Формализацияланған музыка» (1963) ерекше танымал болды және кейін толық кітапқа айналды. Музыкадағы ықтималдық процестер, ойын теориясы және компьютерлік бағдарламалауты қолдану туралы мәтіндер жинағы, кейін қайта қаралып, кеңейтілді және Ксенакистің Индиана университетіндегі қызметі кезінде ағылшын тіліне «Формализацияланған музыка: композициядағы ой және математика» (1971) деп аударылды. Ксенакис атеист болған. Польшалық музыктанушы Збигнев Скоурон «Айс» туралы былай деп жазды: «Өз атеистік көзқарастарына сәйкес, Ксенакис өлімнің адам өмірінің соңғы оқиғасы екенін баса көрсетеді, сондықтан оның шығармаларында дауыссыз айқайлар мен зарлы еңіреулер жиі кездеседі». Ксенакис өзі былай деп жазды: «Адам – біртұтас, бөлінбес және толық. Ол ішкі сезімімен ойлайды, ал ақылымен сезінеді. Мен «музыка» терминін қамтиды деп санайтынымды ұсынуға ниеттімін: 7. Бұл – мистикалық (бірақ атеистік) аскетизм». Ксенакис өзінің соңғы шығармасын, сонатшы және камералық оркестрге арналған «О мега» шығармасын 1997 жылы аяқтады. Оның денсаулығы жылдар бойы нашарлап, 1997 жылы ол жұмыс істей алмай қалды. 1999 жылы Ксенакиске «күшті шығармалары үшін, олар сезімталдық, адалдық және құштарлықпен толы, сонымен қатар өнер музыкасы саласындағы біздің ғасырдың ең маңызды композиторларының қатарына кірді және оның әсері ерекше зор» деп Поляр музыка сыйлығы табысталды. Бірнеше жыл ауыр сырқаттан кейін, 2001 жылдың 1 ақпанында композитор комаға түсті. Ол төрт күннен кейін, 4 ақпанда Париждегі үйінде 78 жасында қайтыс болды және көп ұзамай оның күлі отбасына тапсырылды. Ол 2018 жылдың 12 ақпанында Курбевойда қайтыс болған әйелінен және қызынан кейін өмір сүрді.

After leaving Le Corbusier's studio in 1959, Xenakis supported himself by composition and teaching, and quickly became recognized as one of the most important European composers of his time. In 1965, he became a French citizen. He became especially known for his musical research in the field of computer assisted composition, for which he founded the Equipe de Mathématique et Automatique Musicales (EMAMu) in 1966 (known as CEMAMu: Centre d’Etudes de Mathématique et Automatique Musicales, since 1972). He taught at Indiana University from 1967 until 1972 (and established a studio similar to EMAMu there), and worked as visiting professor at the Sorbonne from 1973 until 1989. and teaching composition. His works were performed at numerous festivals worldwide, including the Shiraz Arts Festival in Iran. His notable students include Pascal Dusapin, Henning Lohner, Miguel Ángel Coria, Susan Frykberg, Norma Tyer, Robert Carl, and Julio Estrada. In 1983, he was elected as a member of the Académie Française. In addition to composing and teaching, Xenakis also wrote a number of articles and essays on music. Of these, Formalized Music (1963) became particularly known and was later expanded into a full book. A collection of texts on applications of stochastic processes, game theory and computer programming in music, it was later revised, expanded and translated into English as Formalized Music: Thought and Mathematics in Composition (1971) during Xenakis's tenure at Indiana University. Xenakis was an atheist. Polish musicologist Zbigniew Skowron, describing Aïs, wrote "In accordance with his atheist views, Xenakis emphasizes the finality of death as the ultimate event of human life, and this is probably why wild shrieks and moans punctuate his score". Xenakis himself wrote, "Man is one, indivisible, and total. He thinks with his belly and feels with his mind. I would like to propose what, to my mind, covers the term "music": 7. It is a mystical (but atheistic) asceticism ". Xenakis completed his last work, O mega for percussion soloist and chamber orchestra, in 1997. His health had been getting progressively worse over the years, and by 1997 he was no longer able to work. In 1999, Xenakis was awarded the Polar Music Prize "for a long succession of forceful works, charged with sensitivity, commitment and passion, through which he has come to rank among the most central composers of our century in the realm of art music, exercising within its various fields an influence which cannot be readily overstated". After several years of serious illness, on 1 February 2001 the composer lapsed into a coma. He died in his Paris home four days later, on 4 February, aged 78; and was shortly after cremated, with his ashes being given to his family. He was outlived by his wife, who died on 12 February 2018 in Courbevoie, and his daughter.

Шығармалары

Музыкалық композицияға қолданылатын математика, статистика және физиканың нақты мысалдары – Питопрактадағы газдардың статистикалық механикасын қолдану, Диаморфоздағы жазықтықтағы нүктелердің статистикалық таралуы, Ахорипсистегі минималды шектеулер, ST/10 және Атрейдегі қалыпты таралу, Аналогиктегі Марков тізбектері, Дуэльдегі ойын теориясы, Стратегия және Линая агон, Номос Альфадағы топтар теориясы (Зигфрид Палм үшін), Герма мен Эонтадағы жиынтықтар теориясы және Н'Шимадағы Браун қозғалысы. Персефасса Шираз өнер фестивалінің тапсырысымен Лес Перкуссион де Страсбург тобы орындады, оның әлемдік премьерасы 1969 жылы Персеполисте болды. Кейіннен ол тағы да Шираз өнер фестивалінің тапсырысы бойынша осы оқиғаға арналған «Персеполис» атты «политоп» шығармасын жазды. Электроакустикалық композициялар Ксенакистің шығармашылығының шағын бөлігін құраса да, олар 20-ғасырдың соңындағы музыкалық ойлау үшін маңызды. Бұл саладагы маңызды туындыларға Concret PH (1958), Analogique B (1958–59), Bohor (1962), La légende d'Eer (1977), Mycenae Alpha (1978), Voyage absolu des Unari vers Andromède (1989), Gendy301 (1991) және S709 (1994) жатады. 1979 жылы ол UPIC деп аталатын компьютерлік жүйені ойлап тапты, ол графикалық кескіндерді музыкалық нәтижелерге аудара алатын. «Ксенакис бастапқыда сәулетші мамандығын алғандықтан, оның «ағаш тәрізді кескіндері» деп аталатын кейбір суреттері органикалық формалармен де, сәулеттік құрылымдармен де ұқсас келеді». Осы суреттердегі әртүрлі қисықтар мен сызықтар UPIC жүйесімен дыбыс синтезі процесі үшін нақты уақыттық нұсқаулар ретінде қабылдануы мүмкін. Осылайша, сурет композицияға айналады. Mycenae Alpha – ол UPIC жүйесін жетілдіріп жатқанда жасаған алғашқы туындысы. Ксенакис сонымен қатар GENDY-де қолданылатын динамикалық стохастикалық синтез деп аталатын стохастикалық синтездеу алгоритмін жасады, онда көпбұрышты толқынның бөлікшелік шекараларының амплитудасы мен шекаралар арасындағы қашықтық кездейсоқ қозғалыс арқылы құрылып, кездейсоқ тембрлер мен музыкалық формаларды жасайды. Бастапқы толқынды функцияға қайта жіберу арқылы немесе толқын формаларын біріктіру арқылы қосымша материал жасауға болады. Кездейсоқ туындаған мәндерді естілетін жиілік диапазоны сияқты шектерден асып кетпеу үшін, толық хаостан (ақ шудан) аулақ болу үшін және тұрақтылық пен тұрақсыздық арасындағы тепе-теңдікті сақтау үшін эластикалық кедергілер немесе айналар қолданылады. Бен Уотсон «Ксенакистің» дыбыстық объективтілігінің «қорқынышты эмоционалдық әсеріне» таң қалды, оның музыкасын «шын мәнінде керемет ерекшелікке» ие деп сипаттады. «Бұл – Батыстың жүрегінде жарқырап тұрған, ғарыштан келген бір бөлшек». Том Сервис Ксенакистің музыкасын «бұзылатын сезімталдық күші» және «таза, жарқыраған физикалық күші» үшін мақтады, оның «музыкалық тарихтан гөрі бай және көне құбылыстарға: табиғи әлемнің, жұлдыздардың, газ молекулаларының физикасы мен үлгілеріне және математикалық принциптердің көбею мүмкіндіктеріне» терең, бастапқы тамырланғанын атап өтті. Сервис Ксенакисті «биіктіктер мен ырғақтар мен аспаптардың жиынтығын табиғат күшіне айналдырған, бұрынғы композиторлар тек метафоралық түрде ұсынған, бірақ ол кез келген музыкантқа қарағанда айқын, күшті және қарқынды түсінетін» композитор деп сипаттады және оның музыкасы «экспрессивті: бәлкім, дәстүрлі эмоционалдық мағынада емес, бірақ экстаздық, катартикалық күшке ие. Ксенакистің музыкасы – және оның табиғаттан тыс керемет орындаушылары – тыңдаушыларға сейсмикалық оқиғаларды жақыннан куәлік етуге, ғаламдық қарқындылықтағы музыкалық оқиғаның ортасында болуға мүмкіндік береді». Сервис: «Музыканың табиғатқа айналуы үшін Ксенакис қажет болды. Корсикадағы демалыс кезінде Ксенакис каноэсін өзі мен құралының күшіне жететін ең үлкен дауылдың тістеріне дейін айдап барады. Оның музыкасын тыңдағанда, сіз де музыкалық дауылдың көзіне түсіп, жанданып, шабыттанып, таңғаласыз. Сол жерде кездесеміз».

Specific examples of mathematics, statistics, and physics applied to music composition are the use of the statistical mechanics of gases in Pithoprakta, statistical distribution of points on a plane in Diamorphoses, minimal constraints in Achorripsis, the normal distribution in ST/10 and Atrées, Markov chains in Analogique, game theory in Duel, Stratégie, and Linaia agon, group theory in Nomos Alpha (for Siegfried Palm), set theory in Herma and Eonta, and Brownian motion in N'Shima. Persephassa, commissioned by the Shiraz Arts Festival, was performed by Les Percussions de Strasbourg, receiving its world premiere in Persepolis in 1969. Subsequently, he was once again commissioned by the Shiraz Arts Festival and composed Persepolis for the occasion, a "polytope" composed specific to the historic site. Although electroacoustic compositions represent only a small fraction of Xenakis's output, they are highly relevant to musical thinking in the late 20th century. Important works in this medium include Concret PH (1958), Analogique B (1958–59), Bohor (1962), La légende d'Eer (1977), Mycenae Alpha (1978), Voyage absolu des Unari vers Andromède (1989), Gendy301 (1991), and S709 (1994). By 1979, he had devised a computer system called UPIC, which could translate graphical images into musical results. "Xenakis had originally trained as an architect, so some of his drawings, which he called 'arborescences', resembled both organic forms and architectural structures." These drawings' various curves and lines that could be interpreted by UPIC as real time instructions for the sound synthesis process. The drawing is, thus, rendered into a composition. Mycenae Alpha was the first of these pieces he created using UPIC as it was being perfected. Xenakis also developed a stochastic synthesizer algorithm (used in GENDY), called dynamic stochastic synthesis, where a polygonal waveform's sectional borders' amplitudes and distance between borders may be generated using a form of random walk to create both aleatoric timbres and musical forms. Further material may be generated by then refeeding the original waveform back into the function or wave forms may be superimposed. Elastic barriers or mirrors are used to keep the randomly generated values within a given finite interval, so as to not exceed limits such as the audible pitch range, avoid complete chaos (white noise), and to create a balance between stability and instability (unity and variety). Ben Watson expressed admiration for the "terrifying emotional impact of [Xenakis'] sonic objectivity", describing his music as possessing "truly majestic otherness. It is an alien shard, glimmering in the heart of the West." Tom Service praised Xenakis' music for its "shattering visceral power" and "sheer, scintillating physicality", noting its "deep, primal rootedness in richer and older phenomena even than musical history: the physics and patterning of the natural world, of the stars, of gas molecules, and the proliferating possibilities of mathematical principles." Service described Xenakis as a composer "whose craggily, joyously elemental music turned collections of pitches and rhythms and instruments into a force of nature, releasing a power that previous composers had only suggested metaphorically but which he would realise with arguably greater clarity, ferocity, intensity than any musician, before or since," and suggested that his music is "expressive: not in a conventionally emotional way, perhaps, but it has an ecstatic, cathartic power. Xenakis's music – and its preternaturally brilliant performers – allows its listeners to witness seismic events close at hand, to be at the middle of a musical happening of cosmic intensity." Service concluded: "it took Xenakis for music to become nature. On holiday in Corsica, Xenakis would pilot his canoe into the teeth of the biggest storm he and his paddle could manage. When you're listening to his music, you also go out there into the eye of a musical storm that will invigorate, inspire, and awe. See you out there "

Жазбалар

Ксенакис, Янис. 2001 жыл. Формалданылған музыка: композициядағы ой және математика (Гармонология сериясы № 6). Хиллсдейл, Нью-Йорк: Пендрагон баспасы.