Кіріспе

Қазандық сейсенбі, Күл сәрсенбісінен бұрынғы сейсенбі

Шыршалы сейсенбі (кейде Қамыр сейсенбісі немесе Қамыр күні деп те аталады) – Шәуеттің соңғы күні, оразаның алдындағы кезеңнің аяқталуын білдіреді. Ораза келесі күні, Күл сәрсенбісінде басталады. Шыршалы сейсенбіде көптеген христиан елдерінде мойындау рәсіміне қатысу, өткен жылғы Қасиетті аптаның пальма жапырақтарын жағу, оразаға берілген уәдені аяқтау, сондай-ақ қамыр және басқа тәттілер жеу арқылы тойланады. Адамдар «өздерінің қандай қателіктерін мойындау керектігін, өмірінде қандай өзгерістер жасау керектігін және рухани өсудің қандай салаларында Құдайдан көмек сұрау керектігін ойластырып, өзін-өзі тексеруге» тырысады. Бұл жылжымалы мереке Пасха күніне байланысты белгіленеді. «Шыршалы сейсенбі» атауы «shrive» сөзінен шыққан, ол мойындаудан кейін кешірім беруді білдіреді. Христиандар дәстүрлі түрде Шыршалы сейсенбіде шіркеуге барып, күнәларын мойындап, жанын тазартады, осылайша ораза басталғанға дейін кешірім алады. Бұл тарихи түрде Карнавал немесе Шәует деп белгіленген христиандық діни маусымның соңғы күні болғандықтан, оразаның өкінішті кезеңінен бұрын, алдағы қырық күнге оразаға берілуі мүмкін тағамдарды жеу сияқты халықтық әдет-ғұрыптар Шыршалы сейсенбі мерекелерімен байланысты. «Марди Гра» термині француз тілінен «Қамыр сейсенбісі» деп аударылады, бұл оразаның қатаң кезеңінен бұрын, майлы тағамдарды жеудің соңғы түнін білдіреді. Көптеген христиан қауымдары осы күнді қамыр жеу арқылы немесе, нақтырақ айтқанда, қамырдан дайындалған таңғы ас беру арқылы, сондай-ақ шіркеу қоңырауларын соғу арқылы тойлайды, осылайша адамдарды ораза басталғанға дейін күнәларына өкінуге шақырады. Шыршалы сейсенбіде шіркеулер өткен жылғы Қасиетті жексенбілік қызметтерінде таратылған пальма жапырақтарын жағып, күлін келесі күні, Күл сәрсенбісіндегі қызметтерде пайдаланады. Кейбір христиан елдерінде, әсіресе бұл күн Марди Гра деп аталатын елдерде, бұл карнавал күні, ораза уақытынан бұрын «майлы тағамдарды жеудің» немесе «тойымға батудың» соңғы күні. Орта ғасырдың соңына қарай Шәует мерекесі ораза басталғанға дейін жалғасты. Оразаның діни маусымында сенушілер тарихи түрде ет, жұмыртқа, сүт өнімдері және алкоголь сияқты бай тағамдардан бас тартты. Бұл әдет Шығыс христиандығында (мысалы, Копт православие шіркеуі) және Даниял оразасын ұстанатын Батыс христиан қауымдарында сақталған. Шәует мейрамы христиандарға оразаның 40 күндік кезеңі басталғанға дейін осы тағамдарды жеп бітіруге мүмкіндік берді. VI ғасырға дейін ораза қара ораза арқылы ұсталынды, ол тамақ пен сұйықтықтан бас тартуды, күн батқаннан кейін бір вегетариандық тамаққа рұқсат беруді қарастырды. Шәует мейрамында қамырдан дайындалған таңғы ас беру дәстүрі, сондай-ақ қамырдан жарыс өткізу ораза басталғанға дейін «артық жұмыртқа, сүт және майды пайдалану» салдарынан туды. Сондықтан, көптеген қоғамдарда ораза басталғанға дейін пайдаланылуы керек май, жұмыртқа және маймен жасалған қамыр жеу дәстүрлі болды. Бұған ұқсас тағамдар – фаснач және пончиктер. Шыршалы сейсенбіде тойлауға баса назар аударылады, сонымен қатар христиандар ораза маусымын бастауға дайындалып, күнәларына өкінуі керек. Көптеген христиандық шіркеулерде, протестант және католик шіркеулерінде, Шыршалы сейсенбіде шіркеу қоңырауларын соғу (бұл күні соққы «Кешірім қоңырауы» деп аталады) «сенімділерді оразаның салтанатты мезгіліне дейін мойындауға шақыру» және адамдарға «қамырларын пісіруді бастау» үшін арналған.

Терминология

Шруве сөзі ағылшын тіліндегі shrive сөзінің бір түрі, ол күнәларды мойындау және тәубе ету арқылы кешіруді білдіреді. Сондықтан, Шыршалы сейсенбі христиандардың ораза басталғанға дейін «шриве» болу салтынан кейін аталған. Ұлыбританияда, Ирландияда және Ұлтақ Достастығының бір бөлігінде Шыршалы сейсенбі сондай-ақ Құймақ күні немесе Құймақ сейсенбісі деп те аталады, өйткені құймақ жеу дәстүрлі әдетке айналды. Басқа жерлерде бұл күнді «Марди Гра» деп те атайды, яғни «Майлы сейсенбі» дегенді білдіреді, ол күні тойланатын тамақ түрінен шыққан атау. Германияда бұл күн Fastnachtsdienstag, Faschingsdienstag, Karnevalsdienstag немесе Veilchendienstag (соңғысы – «күлді (гүл) сейсенбісі» деп аударылады) деп аталады. Бұл мереке әсем киімдермен және мектепте жартылай демалыспен тойланады. Сол сияқты, Германиялық американдық аймақтарда, мысалы, Пенсильвания голландтарының жерінде, ол Fastnacht күні деп белгілі. Нидерландыда ол «vastenavond» деп, ал Лимбург диалектісінде «vastelaovend» деп аталады, бірақ «vastelaovend» сөзі көбінесе Нидерландыдағы карнавалдың барлық кезеңін білдіреді. Швейцарияның кейбір аймақтарында (мысалы, Люцернде) бұл күн Güdeldienstag немесе Güdisdienstag (алдынан Güdismontag) деп аталады. Duden сөздігінде бұл термин «Güdel» сөзінен шыққан, ол «тамақпен толы ішек» дегенді білдіреді. Португал, испан және итальян тілдерінде сөйлейтін елдерде бұл мереке Карнавал деп аталады. Бұл ортағасырлық латын тіліндегі carnelevamen («еттен бас тарту») сөзінен шыққан, сондықтан оразаның тағы бір аспектісі – ет жеуден аулақ болу. Ол көбінесе көше шерулерімен немесе әсем киімдермен тойланады. «Карнавал» терминінің басқа контексттердегі қолданылуы осы мерекеден туындаған. Испанияда Карнавал сейсенбісі «día de la tortilla» («омлет күні») деп аталады: сосиска немесе шошқа майы қосылған омлет желінеді. Португалияның Мадейра аралында Terça feira Gorda («майлы сейсенбі») күні (ағылшын тілінде) маласадас желінеді, ол Мадейра карнавалының соңғы күні болып табылады. Маласадалар ораза шектеулеріне дайындық ретінде үйдегі барлық май мен қантты пайдалану үшін пісірілді. Бұл дәстүр Гавайиге жеткізілді, онда Шыршалы сейсенбі күні 1800 жылдардағы қант плантацияларының дәуірінен бастау алған Маласада күні деп аталады. Мадейра мен Азор аралдарынан келген католик португал жұмысшылары ораза алдында май мен қантты көп мөлшерде маласада жасап пайдаланған. Лютерандық Дания мен Норвегияда, Күл жексенбісіне дейінгі сейсенбі күні Fetetirsdag («майлы сейсенбі») деп аталады; ал оған дейінгі демалыс күні Fastelavn деп белгілі және fastelavnsboller жеумен тойланады. Fastelavn Даниядағы Карнавалдың атауы болып табылады, ол Күл жексенбісіне дейінгі жексенбіде немесе дүйсенбіде өткізіледі. Бұл мереке Пасха жексенбісіне жеті апта бұрын өтеді, балалар костюмдер киіп, Fastelavn тойына сыйлықтар жинайды. Мереке көбінесе балалардың ойын-сауығы мен отбасылық ойындарға арналған уақыт ретінде қарастырылады және Шыршалы жексенбіде шіркеулер балаларға әсем киімдер киіп келуге шақыратын арнайы отбасылық қызмет өткізеді. Эстонияда бұл күн сондай-ақ Vastlapäev деп аталады және көбінесе бұршақ сорпасы және қайнатылған қаймақ немесе қайнатылған қаймақ пен джеммен толтырылған тәтті бұлқамақтар, fastlakukkel жеу арқылы тойланады, бұл швед fastlagsbulle немесе semla-ға ұқсас. Балалар көбінесе осы күні сырғанады. Исландияда бұл күн Sprengidagur («жарылыс күні») деп белгілі және тұздалған ет пен бұршақ жеумен тойланады. Швецияда бұл күн Fettisdagen («майлы сейсенбі») деп аталады және көбінесе fastlagsbulle немесе semla деп аталатын тәтті бұлқамақ жеу арқылы тойланады. Словенияда Kurentovanje ең ірі және ең танымал карнавал болып табылады. Сонымен қатар, Laufarija деп аталатын бірнеше жергілікті карнавалдар бар. Венгрияда және венгр тілінде сөйлейтін аймақтарда бұл күн Húshagyókedd [hu] деп аталады және әсем киімдермен және көршілерді аралап кетумен тойланады.

Дәстүрлер

Шыршалы сейсенбі екі мақсатқа қызмет етеді: христиандарға келесі күнгі Күл ширегі күні басталатын Ұлы оразаға дейін жасаған күнәларына тоба кешіруге және Ұлы оразаның қасіретті мезгілі басталар алдында соңғы қуанышқа толы уақытты өткізуге мүмкіндік береді. Ұлы ораза ораза құрбандығы, ораза ұстау, дұға ету және Ұлы ораза күнтізбесін белгілеу, байлықтан бас тарту, рухани тәжірибелер сияқты түрлі рухани жолдармен сипатталады. Палачинкалар Шыршалы сейсенбімен байланысты, себебі бұл күн 40 күндік Ұлы ораза басталғанға дейін жұмыртқа, сүт және қант сияқты байытылған тағамдарды пайдаланудың бір жолы. Ньюфаундленд және Кейп-Бретон аралында палачинкалардың ішіне кішкентай сыйлықтар жиі салынады. Балалар оларды табуға қуанады, себебі бұл сыйлықтар болашақты болжау үшін арналған. Мысалы, монета тапқан адам бай болады; шеге тапқан адам ағаш шебер болады немесе оған үйленеді.

Еске алу

Шроветайдтың соңғы күні – Шрове-сексенбіде көптеген дәстүрлі христиандар, мысалы, англикан, лютеран, методист және католиктер "өздерін тексеруге, қандай жаңылыстарға өкініп, қандай жағдайларды түзетуге және рухани өсудің қандай салаларында Құдайдан көмек сұрау керектігін анықтауға ерекше мән береді". Осы себепті, көптеген шіркеулер Шрове-сексенбіде мойындау рәсімін өткізеді. Шілде басталар алдында көптеген христиандар ораза кезінде қандай құрбандықтар шалуға дайын екендері туралы шешім қабылдайды. Ораза құрбандығын ұсынар кезде, оны сақтауға күш тілеп дұға ету қалыпты жағдай; көптеген адамдар басқаларына да солай етуді тілейді, мысалы: "Құдай сіздің ораза құрбандығыңызды қабыл етсін". Шроветайд кезінде көптеген шіркеулер өткен жылғы Қасиетті аптаның пальма бұтақтарын жинау үшін нартекске себет қояды, олар Палм жексенбісінің қасиетті қызметтерінде арналып, таратылған болатын. Шрове-сексенбіде шіркеулер осы пальмаларды келесі күні, Күл ширегінде өткізілетін қызметтерде қолданылатын күлге айналдыру үшін жағады.

Мерекелік шаралар

Ұлыбританияда көп қалалар қоғамдық мерекелердің бір бөлігі ретінде дәстүрлі Шыршалы сейсенбіде "моб футбол" ойынын өткізді, кейбіреулері 17 ғасырға дейін жетеді. Бұл практика негізінен 19 ғасырда, қоғамдық жолдарда футбол ойнауға тыйым салған 1835 жылғы Тас жол заңы қабылданғаннан кейін тоқтатылды. Бірқатар қалалар дәстүрді сақтап қалды, соның ішінде Нортумберлендтегі Алнуик (Хейлзді ұрып-соғу), Дербиширдегі Эшборн (Royal Shrovetide Football деп аталады), Уорвикширдегі Этерстон (жай ғана Этерстон доп ойыны деп аталады), Корнуоллдағы Сент-Клумб Майор (Күміс допты лақтыру деп аталады) және Дарем графтығындағы Седжфилд (Седжфилд доп ойыны). Шыршалы сейсенбі Ұлыбританияда "жартылай демалыс" ретінде белгілі болған. Ол сағат 11:00-де шіркеу қоңырауының соғуымен басталған. Панкейк күні Ұлыбританияның ауылдары мен қалаларында "панкейк жарыстары" өткізіледі. Дәстүр 1445 жылы Букингемширдегі Олни қаласындағы үй шаруасының әйелі нан пісірумен айналысып, шіркеу қоңырауының соққысын естігенше уақытын ұмытып кеткенімен байланысты. Ол үйден шіркеуге қарай жүгіріп шығып, әлі де табасы мен панкейкімен, оны күйдірмеу үшін лақтырып тастады. Панкейк жарысы Ұлыбританияда, әсіресе Англияда кең таралған мерекелік дәстүр болып табылады. Қатысушылар жармаларды көкке лақтырып, оларды ұстап жүгіреді. Олнидегі панкейк жарысында әйелдер жарысады, олар жарма алып жүреді және марафонға дейін шабады. Ережелер қатаң: бәсекелестер басталу және аяқталу кезінде панкейкті лақтырып тастауы керек, сондай-ақ шарф пен алжапқыш киюі керек. Сол сияқты жарыстар Англияның Линкольншир графтығындағы Солтүстік Сомеркотте де өткізіледі. Лондонда әр Шыршалы сейсенбіде Реабилитациялық Парламенттік панкейк жарысы өтеді, онда британдық Төменгі палатаның (Халық қамалы), Жоғарғы палатаның (Лордтар палатасы) және Төртінші билік өкілдері Парламенттік панкейк жарысының чемпионы атағы үшін күреседі. Бұл көңілді эстафеталық жарыс мүгедектер мен шеттетілген адамдарға денсаулық сақтау және әлеуметтік көмек, оқыту, білім беру және жұмыспен қамту қызметтерін ұсынатын Rehab туралы хабардарлықты арттыру мақсатында өткізіледі. Скарбороу жағалауды барлық көліктерге жабып, мектептерді ертерек жауып, барлығын саяхаттауға шақырып мерекелейді. Дәстүр бойынша жақын порттан ұзын арқандар пайдаланылды. Қалалық дабылшы Вестборо (басты көше) мен Хантрисс Роу бұрышында орналасқан панкейк қоңырауын соқты. 1996 жылдан бері Ньюборо және Норт-стритте орналасқан "панкейк қоңырауының" көшірмесі күндік мерекелерді бастау үшін соғылады. Англияда Шыршалы сейсенбіде жиі үйден-үйге баратын жаяу жүріп, балалар мен жасөспірімдер табадан тамақ сұрайтын. Егер үй иелері көмектеспесе, олар үйлерін лақтыру, қашып кету немесе қақпаны ұрлау сияқты жамандықтарға тап болуы мүмкін. Бұл Лент Кроккинг, Ники Нан түні, Киімнің суреті, Даппи Дор түні немесе Пан Шард деп аталды. Ланкаширдегі Уайтчепель ауылының балалары осы дәстүрдің жергілікті нұсқасын сақтап, жергілікті үйлерге барып, "келіңіз, панкейк сұраңыз" деп, апельсин немесе тәтті сыйлықтармен сыйлайды. Бұл дәстүр шаруалар бай шаруалар мен қожалық иелеріне келіп, панкейк немесе панкейкке қосылатын ингредиенттерді сұраған кезде пайда болған деп есептеледі. Ирландияда ораза ұстау 20 ғасырға дейін жалғасты, Шыршалы сейсенбі (Máirt na hInide, "Initium сейсенбісі") ораза кезеңінде ет тұтынудың соңғы күні болды. Кейін бұл ереже жеңілдетілді, бірақ үш күн ораза ұсталды: Күл, Шпиондық және Қасиетті жұма. Дәстүр бойынша, ең үлкен қыз бірінші панкейкті лақтыратын. Егер панкейк жерге түсіп кетсе, ол 12 ай бойы үйленбей қалады. Трент кеңесі бұйырғандай, ораза кезінде некеге тұруға рұқсат етілмегендіктен, Шыршалы сейсенбіде неке қию кең таралған. Ирландияның кейбір жерлерінде Рождестводан қалған шомыр құрғақ ағаш отында жанып, панкейкке қосылады. Бұл түнді Корк және Керри округтерінде "Скелиг түні" деп те атады, той кезінде үйленбегендер мазақталатын және ән шырқатылатын. Фенноскандияда, әсіресе Финляндия мен Швецияда, сондай-ақ Эстонияда бұл күн семаламен байланысты, бұл бадам пастасымен толтырылған тәтті бөлшек. Бұл күн Финляндияда Ласкиайнен, Эстонияда Вастлапейев деп аталады. Бұл Балто-финн тілдерінің мерекесі, оған пұтқа табынушылар мен шіркеулердің дәстүрлері де кіреді және оны көбінесе "қыстың ортасындағы сырғанау мерекесі" деп сипаттайды. Белоруссия, Украина және Ресейдегі христиандық мерекелерде жұқа панкейктер (блини) де осы уақытта дастарханға қойылады (Масленица).