Кіріспе
Заңмен тыйым салынған әрекеттен бас тартуға бағыныштыны міндеттейтін жарлық – бұл заңмен тыйым салынған нәрсені жасаудан бас тартуға бағынышты тұлғаға берілетін нұсқау. Мұндай жарлық көбінесе жоғары соттан төменгі сотқа, өзінің қарауына тиіс емес іс бойынша іс жүргізбеуді талап ету арқылы шығарылады. Тыйым салу жарлықтары "балама жарлықтар" және "кезектес жарлықтар" болып бөлінеді. Балама жарлық алушыға дереу әрекет етуді немесе тоқтауды, сондай-ақ нұсқауды тұрақты етуге болмайтын себебін көрсетуді талап етеді. Кезектес жарлық алушыға белгілі бір мерзім ішінде жарлықты орындағанын растайтын "қайтару" туралы хабарлама беруді міндеттейді. Егер тыйым салу жарлығы мемлекеттік органның агенттігіне бағытталса, онда жарлық соттың тікелей құзыретіндегі мемлекеттік органға жіберіледі, ол агенттік әрекетін тоқтатуға бұйрық береді. Осы мақаланың қалған бөлігі сот процесіне қатысты болғанымен, тыйым салу жарлығын кез келген сот (яғни, қасақана қылмыс сотынан жоғары) соттың құзыретіндегі кез келген мемлекеттік органға – сотқа, ауданға, қалаға немесе қалалық әкімшілікке бағыттай алады.
A writ of prohibition is a writ directing a subordinate to stop doing something the law prohibits. This writ is often issued by a superior court to the lower court directing it not to proceed with a case which does not fall under its jurisdiction. Writs of prohibition can be subdivided into "alternative writs" and "peremptory writs". An alternative writ directs the recipient to immediately act, or desist, and "show cause" why the directive should not be made permanent. A peremptory writ directs the recipient to immediately act, or desist, and "return" the writ, with certification of its compliance, within a certain time. When an agency of an official body is the target of the writ of prohibition, the writ is directed to the official body over which the court has direct jurisdiction, ordering the official body to cause the agency to desist. Although the rest of this article speaks to judicial processes, a writ of prohibition may be directed by any court of record (i. e., higher than a misdemeanor court) toward any official body, whether a court or a county, city or town government, that is within the court's jurisdiction.
АҚШ-та
АҚШ-та "іс жүргізуге тыйым салу туралы қаулы" – жоғары соттың, төменгі соттағы іс қарап отырған судьяға берген сот шешімі. Бұл қаулы төменгі сотты іс бойынша әрекеттерді тоқтатуға міндеттейді, себебі ол төменгі соттың қарауына жатпауы мүмкін. Бұл құжат сондай-ақ төменгі соттың істі қарау кезінде қалыпты ережелер мен процедуралардан тыс әрекет етіп жатыр деп табылған жағдайларда да беріледі. Тағы бір жағдайда, құжат төменгі соттың заңды құқықты жоғалуына әкелуі мүмкін деп саналған кезде шығарылады. Тыйым салуды көбінесе апелляциялық соттар қолданады. Көбінесе, бұл соттар төменгі соттардың өкілеттіктерін асырып кетуіне жол бермеу үшін тыйым салу туралы қаулы шығарады. Кейбір жағдайларда, бұл қаулы төменгі соттың әділеттілік принциптеріне қайшы әрекет етуін болдырмау үшін де қолданылуы мүмкін. Тыйым салу туралы қаулы бұрын жасалған әрекеттерді жою үшін емес, тек аяқталмаған әрекеттерді тоқтату үшін ғана қолданылады. Тыйым салу қаулылары сертификациялық қаулыларға ұқсас, себебі екі түрлі қаулы да жоғары соттарға төменгі соттарды басқаруға мүмкіндік береді. Дегенмен, тыйым салудан айырмашылығы, жоғары соттар төменгі соттардың қабылдаған шешімдерін қарау үшін сертификациялық қаулы шығарады.
Үндістанда
Тыйым салу туралы жарлық негізінен төменгі соттың немесе трибуналдың өкілеттігін асырып жіберуіне немесе табиғи әділеттілік қағидаларын бұзуына қарсы шығару үшін шығарылады. Ол жоғары соттың төменгі сотқа заңмен берілмеген өкілеттіктерді иеленуіне немесе, басқаша айтқанда, төменгі соттарды өздерінің өкілеттіктерінің шегінде ұстауға мәжбүрлеу үшін беріледі. Осылайша, жарлық соттың өкілеттігін асырған жағдайларда да, өкілеттігі жоқ жағдайларда да шығарылады. Тыйым салу – тыйым салынған іс-әрекеттің жалғасы емес. Керісінше, оның мақсаты төменгі трибуналдың іс-әрекетін тоқтату болып табылады. Бұл төменгі және жоғары тұрған екі трибунал арасындағы қосымша мәселе, онда соңғысы, алғашқысының үстінен бақылау билігі арқылы оны заңмен белгіленген өкілеттігіне шектейді. Оның мәні тыйым салынатын іс-әрекеттің сипатына байланысты екені ескеріледі. Жарлық тек сотта іс жүргізіліп жатқанда ғана шығарылуы мүмкін, егер іс шешімге жетіп, сот үкімі шығарылған болса, жарлық беруге болмайды. Сот іс қарауды тоқтатқан жағдайда да тыйым салу туралы жарлық болмайды, себебі ол әрекет ете алатын іс-әрекет болмайды. Бірақ егер сот жұмыс істеп тұрса, онда төменгі соттағы іс жүргізудің кез келген кезеңінде жарлық шығарылуы мүмкін. Ол тек сот және сотқа теңестірілген органға ғана, бірақ заң шығарушы немесе әкімшілік органға қарсы қолданылмайды.
Ағылшын заң тарихында
Тыйым салу туралы жарлықтар – басқарушы жалпы құқық соттарының, Корольдің алқасы мен Жалпы өтініштердің, басқа соттардың құзыретті шекараларын басып өтуін шектеудің негізгі құралы болды. Жарлықтар бастапқыда әкімшілік бұйрықтар сияқты жұмыс істеді, бірақ уақыт өте келе заңды бұйрықтардың күшін алды. Жарлықты басқа сотқа немесе жеке айыпталушыға қатысты шығаруға болар еді, бұл қазіргі сот процесінде бұйрық беруге ұқсас. Тыйым салу жарлықтары негізінен шіркеу соттарына қарсы қолданылды. Дегенмен, олар теңдік соттарына, адмиралтейство соттарына және жергілікті соттарға да қолданылды. Теңдік соттарының ең жоғарысы – Канцелярия болды, бірақ заң бойынша Канцелярияға тыйым салуға болса да, мұндай жағдай сирек кездесті немесе тіпті болған жоқ. Жарлыққа бағынбау түрмеге қамауға, айыппұл төлеуге немесе қарсы тарап пайдасына зиян өтеуіне алып келуі мүмкін. Тыйым салу жарлықтарын қолданудың артуы Англия монархиясындағы биліктің нығаюымен және он екінші мен он үшінші ғасырларда сот жүйесінің дамуымен бірге жүрді. Англия мен Франция арасында уақытын бөліп отырған Анжу корольдеріне Англияда үкіметті басқаруға көмектесетін күшті және білікті кеңесшілер қажет болды. Корольдік бюрократияның дамуы Эдуард I тұсында қабылданған Вестминстердің бірінші заңымен (1275 ж.) қолданыстағы жалпы құқықтың көп бөлігін кодификациялаумен бірге жүрді. Жалпы құқық соттары мен жалпы құқық судьяларының құқықтық түсіндіруі судьялар негізгі заң шығарушылар рөлінен заңдарды түсіндірушілерге ауысқанда ресмиленді. Ескі соттарда заңдық және әділ көмек көрсетуге икемділік көбірек болған кезде, он үшінші ғасырдың соңынан он төртінші ғасырдың соңына дейінгі кезеңде жалпы құқық соттарында теңдікке деген назар біртіндеп жоғалып кетті, бұл Патшаның Ұлы мөрін сақтауға және мемлекеттік құжаттарға мөр басуға дейін болған Канцелярияның жеке сот ретінде пайда болуының бір себебі болды. Жалпы құқық соттары өз рәсімдері мен үкімдері бойынша формальды және қатаң болған сайын, олар жеке айыпталушыларға қарсы тыйым салу жарлықтарын қолдануды тоқтатты. Соттар арасында белгілі бір мәселені қарау үшін қай соттың дұрыс екендігі туралы келіспеушіліктер туындағанда дау-дамайлар жиі болды. Мысалы, шіркеу соттары антпен бекітілген келісімшарттарды орындауға құқылы деп мәлімдеді, себебі бұл анттың дұрыс берілгеніне қатысты рухани мәселені қамтиды, бірақ жалпы құқық мамандары оған келіспеді. Дегенмен, кейбір жағдайларда жалпы құқық емес соттар жалпы құқық соттарының қамтамасыз ете алмаған жағдайларда көмек көрсете алды. Канцелярия, жалпы құқық сотынан айырмашылығы, сенімгерлік пен пайдалануға қатысты істерде залалсыздандыру шараларын ұсына алатын және алаяқтық, жазатайым оқиға немесе қателік негізінде талапкерлерге көмек бере алатын. Теңдік соттары бұрын жалпы құқық соттарында қамтылған, бірақ шектеулі болған жаңа жеңілдіктер ұсынғанда, тыйым салу жарлықтары талапкерлердің өздеріне ең қолайлы сотты іздеуіне, яғни «форумдық сауда» жасауына кедергі келтірді. Кез келген талапкерге, егер ол басқа соттың рәсімдерін, рұқсат етілген қорғаныстарын немесе мүмкін болатын өтемақыларын қаласа да, оның ісін басқа сотқа беруіне тыйым салынды. Тыйым салу жарлықтарын қолдану Канцелярия мен жалпы құқық судьялары арасындағы қарым-қатынасқа да байланысты өзгеретін. Канцелярия сот органына айнала бастағанда, жалпы құқық судьялары көбінесе жаңа сотқа істерді шешуге көмектесетін немесе тіпті теңдік талаптары бар талапкерлерді жіберуге көмектесетін. Бірақ уақыт өте келе бұл қарым-қатынас нашарлады, өйткені талапкерлер 1450 жылға қарай ең танымал төртінші сот болған Канцеляриядан көмек іздеуді жөн көрді. Он бесінші ғасырдың бірінші жартысында дауласушылар өз істерін осы сотқа әкелуді таңдады, себебі оның танымалдылығына қарамастан, Канцелярия жалпы құқық сотынан гөрі әлдеқайда аз іс қарады, бұл істерді жалпы құқық соттарына қарағанда жылдам шешуге мүмкіндік берді, олар өте баяу жұмыс істегенімен белгілі болды. Сонымен қатар, Канцелярия мүдделі тараптар мен куәлардың куәлігін қабылдады және жалпы құқық соттарынан айырмашылығын табуға және нақты көмекке мәжбүрлеуге мүмкіндік берді.
Тыйым салу туралы бұйрықты алу тәртібі
13 ғасырда тыйым салу туралы жарлықтар Канцеляриядан шығарылды. Бірақ 16 ғасырдың екінші жартысына қарай, тыйым салу ордерлері сот құжатына айналды. Бұл, егер тарап басқа соттағы іс жүргізуді тоқтатуды қаласа, сот төрағасының тиісті құзыреті болмағандықтан, басқарушы сотқа келесілердің бірін істеу үшін өтініш беруі керек еді: (1) ортақ құқық қолданылып, жауапкершілікті толығымен жою, (2) істі ортақ құқық бойынша қайтадан қарау, немесе (3) ортақ құқық әдісімен қазылар алдында немесе судья шешімімен сотта қарау. Басқарушы сот бұйрық беру туралы шешім қабылдамас бұрын, әдетте талапкер, тыйым салуға қарсылық білдірген жауапкер және/немесе судьялардың өзі арасында ашық сотта пікір алмасуға рұқсат беретін. Дегенмен, тыйым салу туралы бұйрық мұндай пікір алмасусыз да берілуі мүмкін.
Тыйым салу туралы бұйрыққа қарсылық білдіру
Егер тарап тыйым салу туралы бұйрықтың шығарылуын жолдасқысы келсе, олар мұны екі жолмен істей алатын еді. Біріншісі – «Тыйым салуға қатысты қамау» деп аталатын сотқа наразылық білдіру шарасы, онда талапкер мен жауапкер басқарушы сот алдында бұйрықтың заңдылығын қорғайтын еді. Балама ретінде, тараптар консультация бұйрығын алу арқылы тыйым салу туралы бұйрықты күштен шығаруға тырыса алатын еді. Тыйым салу бұйрықтарын алу салыстырмалы түрде оңай болғандықтан, он үшінші ғасырдың соңында консультация бұйрықтары пайдалануға түсті. Егер тыйым салынған тарап немесе судья істің тыйым салынған соттың қарауына жататынын дұрыс деп есептесе, олар оның орындылығын Канцлер алдында сұрай алатын еді. Канцлер келіссе, ол консультация бұйрығын шығарып, тыйым салу бұйрығын жойып, істі шіркеу сотында жалғастыруға мүмкіндік беретін еді.
Тыйым салу туралы бұйрықтың негіздемелері
Патшаның билігіне қауіп төндіргеннен басқа, юрисдикциялық қайшылықтар сот шешімдерінің біркелкілігіне нұқсан келтіріп, форум таңдауға мүмкіндік берді. Мысалы, патша да, шіркеу де мұрагерлер мен қарызкорлар арасындағы, сондай-ақ кредиторлар мен мұрагерлер арасындағы дауларды қарау құқығына ие деп есептеді. Шіркеудің пікірінше, мұрагердің қайтыс болған адамның қарыздарын өндіру құқығы және кредиторлардың қайтыс болған адамның мүлкіне талап ету құқығы – "мұрагерлік істің қалыпты бөлігі" болды. Осылайша, өсиетқор көптеген міндеттемелер бойынша жалпы құқық бойынша сотқа жүгінуге тиіс болса, мұрагер немесе кредитор сот процесін әлемдік сотта немесе діни сотта бастауды таңдай алатын. Бұл теңсіздікті жою үшін, мұрагерлер мен кредиторларды діни сотқа шағымданудан тыйым салатын шешім шығарылуы мүмкін.