Кіріспе

Механикалық ішекті музыкалық аспап

Харди-гарди – қолмен айналдырылатын дөңгелек арқылы дыбыс шығаратын ішекті аспап, оның шайырланған дөңгелегі ішектерге тиеді. Дөңгелек скрипканың (немесе Nyckelharpa) садағы сияқты жұмыс істейді, ал аспапта ойналатын жеке ноталар скрипканың дыбысына ұқсас. Мелодиялар пернетақтада ойналады, ол кішкентай клиндер – тангенстер (әдетте ағаштан немесе металдан жасалған) – ішектердің биіктігін өзгерту үшін бір немесе бірнеше ішекке басады. Басқа көптеген акустикалық ішекті аспаптар сияқты, оның да дыбыс тақтасы және ішектердің дірілісін естілетін ету үшін қуыс кеңістігі бар. Көптеген харди-гардилерде бірнеше дронды ішектері болады, олар мелодияға тұрақты биіктікте сүйемелдеу береді, нәтижесінде қапшықтарға ұқсас дыбыс шығады. Осы себепті, харди-гарди жиі қапшықтармен алмастырылып немесе бірге қолданылады. Ол көбінесе окситан, арагон, каджун француз, астурия, кантабрия, галиция, венгр және славян халық музыкасында қолданылады. Оны орта ғасырлық, Ренессанс немесе барокко музыкасы сияқты ерте музыкалық ортада да кездестіруге болады. Бір немесе бірнеше ішекті жіптер "тромпетте" деп аталады, олар әдетте, дөңгелекті айналдырған кезде ерекше соққылық шуылдау дыбысын шығаратын "чиен" деп аталатын шуылдау көпірінен өтеді.

Тарих

Гурди-гардидің еуропалық немесе Таяу Шығыс (мысалы, ребаб аспабы) скрипкаларынан пайда болғаны қабылданған. Бірінші мысалындарындағы гурди-гарди – органиструм, гитара тәрізді корпусы және кілттері орналасқан ұзын мойны бар үлкен аспап (бір диатоникалық октаваны қамтитын). Органструмда бір мелодиялық және екі қосымша сым болған, олар ортақ тіреуден өтіп, салыстырмалы түрде кішкентай дөңгелекке ие болған. Өлшеміне байланысты, оны екі адам тартып ойнаған, біреуі дөңгелекті бұрған, екіншісі кілттерді жоғары көтерген. Кілттерді жоғары көтеру қиын болғандықтан, оргаструмда баяу әуендер ғана ойнатылған. Органструмның биіктігі пифагорлық темпераментке сәйкес реттелген, аспап көбінесе шіркеу хорына сүйемелдеу үшін монастырьларда және шіркеулерде қолданылған. Клуни аббаты Одо (942 ж. қайтыс болған) органиструмның құрылысын сипаттаған «Quomodo organistrum construatur» («Органиструм қалай жасалады») деген трактат жазған делінеді, бірақ оның түпнұсқасы сақталмаған. 10 ғасырға жататын тағы бір трактатта гурди-гарди сияқты аспаптар туралы айтылған, оны Аль-Зирикли жазған араб музыкалық жинағынан табуға болады. Органструмның ең ерте бейнеленген суреті – Сантьяго-де-Компостела соборындағы (Испания, Галисия) 12 ғасырға жататын «Даңқ порталында» екі музыканттың ойнап жатқандағы бейнесі. Кейіннен аспапты бір адамның дөңгелекті бұруына және кілттерді басқаруына мүмкіндік беру үшін кішірейткен. Испания мен Франциядағы соло органиструмдар 13 ғасырда үш сымы мен диатоникалық клавиатурасы бар симфония деп аталатын жақсартылған нұсқамен ауыстырылды. Сонымен қатар, кілттерді төменнен басудың жаңа әдісі пайда болды. Бұл кілттер жылдам музыка үшін ыңғайлырақ болды және басқару оңайырақ болды, соңында жоғарыдан тартылатын кілттерді толықтай алмастырды. Ортағасырлық симфония бейнелерінде екі түрлі кілтті де көруге болады. Ренессанс кезінде гурди-гарди өте танымал болды (сағызбен бірге), оның ерекше түрі қысқа мойынды және иісті құйрықпен қорап тәрізді корпусты аспап болды. Осы кезде суреттерде дыбыс күшейткіш көпірлер алғаш рет пайда болды. Дыбыс күшейткіш көпір (әдетте «ит» деп аталады) – дыбыс тақтасындағы қосымша сымның астында орналасқан асимметриялық көпір. Дөңгелек айнала бастағанда, көпірдің бір жағы дыбыс тақтасынан көтеріліп, дірілдеп, шуылдау дыбысын шығарады. Дыбыс күшейткіш көпірдің тромба маринадан (бір сымды аспап) алынғаны саналады. Ренессанстың соңында гурди-гардидің екі ерекше түрі пайда болды: бірі гитара тәрізді, екіншісі лақтырғыш тәрізді дөңгелек корпусты. Лақтырғыш тәрізді корпус француз аспаптарына тән. 17 ғасырдың соңында музыкалық талғам өзгеріп, гурди-гарди ұсына алмайтын полифониялық мүмкіндіктерді талап етті, нәтижесінде аспап төменгі әлеуметтік топтарға түсіп қалды, содан кейін «шаруаның лирасы» (Bauernleier) және «кедейдің лирасы» (Bettlerleier) сияқты атаулар пайда болды. Алайда, 18 ғасырда француз рококо стиліне тән рустикалық ойын-сауықтар гурди-гардиді қайтадан жоғары таптардың назарына әкелді, ол ақсүйектер арасында үлкен танымалдылыққа ие болды, ал белгілі композиторлар осы аспап үшін шығармалар жазды. Олардың ең танымалдарының бірі – Николас Шедевилльдің Антонио Вивальди есімімен жарияланған «Иль пастор Фидо» романы. Осы кезде ең көп таралған стиль – алты сымды vielle à roue болды. Бұл аспапта екі мелодиялық және төрт қосымша сым болды. Қосымша сымдарды қосу немесе өшіру арқылы аспапты әртүрлі тональностьтарда (мысалы, C және G, немесе G және D) ойнауға болады. Осы уақытта гурди-гарди Орталық Еуропаға да тарады, онда Батыс славян елдерінде, неміс тілді аймақтарда және Венгрияда одан әрі өзгерістер пайда болды (олар туралы толық ақпарат алу үшін төмендегі түрлер тізімін қараңыз). 20 ғасырдың басында гурди-гардидің көптеген түрлері жойылып кетті, бірақ олардың кейбіреулері сақталды. Ең танымалдары – француздық vielle à roue, венгрлік tekerőlant және испандық zanfoña. Украинада лира деп аталатын сорт соқыр көше музыканттары арасында кеңінен қолданылды, олардың көпшілігі 1930 жылдары Сталиннің қуғын-сүргініне ұшырады. Гурди-гарди дәстүрі әсіресе Венгрияда, Польшада, Беларусьте, Оңтүстік-Шығыс Францияда және Украинада жақсы дамыған. Украинада ол лира немесе релия деп аталады. Оны лирныки деп аталатын кәсіби, көбінесе соқыр, көшпелі музыканттар ойнайды. Олардың репертуарында көбінесе діни-рухани тақырыптар бар. Көбісі барокко кезеңінен бастау алады. Шығыс Украинадағы репертуарда «думы» деп аталатын ерекше тарихи жырлар мен халық билері бар. Лирныкилер Ресей билігінде кедейлер ретінде саналды және 1902 жылға дейін ірі қалалардың көшелерінде ойнағандары үшін қатаң жазаланды, содан кейін этнографтардың өтінішімен қуғын-сүргін тоқтатылды. Гурди-гарди – Шуберттің «Қыс саяхатынан» (Winterreise) соңғы, көңілсіз әннің кейіпкері – көше музыканты Дер Лейерманның аспабы. Ол сонымен қатар «Капитанс Карэйджс» (1937) фильмінде Мануэль кейіпкерінің (Спенсер Трейси) аспабы ретінде маңызды рөл атқарады. 1968 жылы Донованның «Hurdy Gurdy Man» хит-әні гурди-гардиді жаңадан таныстырды. Ән гурди-гардиді пайдаланбаса да, әннің мәтініндегі аспапқа жасалған қайта-қайта сілтемелер жастардың қызығушылығын оятып, Вашингтон штатының Олимпиада түбегінде қыркүйек айында жыл сайынғы гурди-гарди музыкалық фестиваліне әкелді. Бүгінде дәстүр қайта жандануда. Австрия, Беларусь, Бельгия, Чехия, Дания, Германия, Венгрия, Италия, Нидерланды, Норвегия, Польша, Португалия, Ресей, Словакия, Испания, Швеция және Украинада жаңғырту жұмыстары жүргізілуде. Аспап жаңғырылып, музыканттар оны әртүрлі стильдегі музыкада қолданады.

Номенклатура

Оксфорд ағылшын сөздігінде көрсетілгендей, "харджи-гарди" терминінің 18-ші ғасырдың ортасында пайда болуы, ылғалдың өзгеруіне байланысты бұрылып, деформацияланған қатты ағаш доңғалақтары бар аспаптардың сипаттамалық қайталанатын дыбысына немесе шуылдау көпірдің дыбысына байланысты ономатопеялық шығу тегіне ие. Басқаша айтқанда, бұл термин Шотландия және Солтүстік Англиядағы шу, тәртіпсіздік мағынасын білдіретін "hirdy girdy" сөзінен шыққан деп саналады.

Францияда бұл аспапты vielle à roue (доңғалақты скрипка) немесе жай ғана vielle (басқа да осы атпен белгілі аспап бар болғанымен) деп атайды, ал Бельгияның француз тілді аймақтарында жергілікті диалекттерде vièrlerète/vièrlète немесе tiesse di dj'va ("ат басы") деп те аталады. Венгр тіліндегі tekerőlant және forgólant есімдерінің екеуі де "бұрылатын лютня" дегенді білдіреді. Аспаптың тағы бір венгрлік атауы – ньиенере, бұл тегіс емес доңғалақтың тудыратын қайталанатын дыбысына сілтеме жасайтын ономатопеялық сөз деп есептеледі. Бұл термин Венгрияның жазық аймақтарында қарапайымдықпен қабылданып, Будапешттен оңтүстікке қарай орналасқан Цепель аралында аспапты атау үшін қалыпты қолданылған. Словакияда ninera, ал Чехияда niněra деген сөздер қолданылады. Орыс, украин және белорус тілдерінде аспап "доңғалақты лира" (колёсная лира, колісна ліра, колавая ліра) деп аталады. Польшада оны "қолмен бұрылатын лира" (lira korbowa) дейді. Лейер, лант және осымен байланысты терминдер қазіргі кезде көбінесе лютня немесе лира отбасының мүшелерін білдірсе, тарихи тұрғыдан алғанда мағынасы кеңірек болған және көптеген саптық аспаптарды атау үшін қолданылған. 18-ші ғасырда "харджи-гарди" термині сондай-ақ кішкентай, көшіруге ыңғайлы баррельді орган немесе көше органына (бірнеше орган құбырлары, балға және күйлерді айналдырып бағдарламалайтын штифтермен жабдықталған баррель) қолданылған, оны көбінесе кедей музыканттар, көшеде ән салайтын музыканттар, әсіресе "орган тартушылар" орындаған. Мұндай органды ойнау үшін тек тұтқаны бұру жеткілікті, ал музыка штифтермен жабдықталған баррельдер, перфорацияланған қағаз рулондары және соңғы кезде электрондық модульдер арқылы кодталған. Француздар мұндай органдарды Orgue de Barbarie ("Барбария органы") деп атайды, ал немістер мен голландтар Drehorgel және draaiorgel ("бұрылатын орган") дейді, Drehleier ("бұрылатын лира") емес. Чех тілінде бұл орган флашинет деп аталады.