Ядролық терроризм және қауіпсіздік мәселелері

Кіріспе

Ядролық материалды немесе қаруды қамтитын терроризм. Ядролық терроризм – саяси немесе діни мақсатта заңсыз немесе әдепсіз зорлық-зомбылық қолданып, ядролық қаруды терроризм актісі ретінде жарылқаған кез келген адам немесе адамдар. Ядролық терроризмнің кейбір анықтамаларына ядролық нысанды саботаждау және/немесе радиологиялық құрылғыны – әдетте "кір қару" деп аталатын – жарыту кіреді, бірақ ортақ пікір жоқ. Заң бойынша, ядролық терроризм – 2005 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Ядролық терроризм актілерін жобауға қатысты халықаралық конвенциясына сәйкес, егер адам радиоактивті материалды заңсыз және қасақана өлтіру немесе ауыр дене жарақатын келтіру, мүлікті немесе қоршаған ортаға елеулі зиян келтіру, сондай-ақ жеке немесе заңды тұлғаны, халықаралық ұйымды немесе мемлекетті қандай да бір әрекет жасауға немесе жасаудан бас тартуға мәжбүрлеу мақсатында қолданса, жасалған қылмыс болып есептеледі. Террористік ұйымдардың ядролық қаруды қолдану мүмкіндігі (соның ішінде кішкентай мөлшердегі, мысалы, чемоданға сыятындай) АҚШ мәдениетінде белгілі және кейде АҚШ саяси аясында талқыланған. Террористердің ядролық қаруға қол жеткізе алатыны мүмкін деп саналады. Дегенмен, аз мөлшердегі бөлінетін материалдарды ұрлау мен сату фактілеріне қарамастан, кез келген террористік топтың қолдануға жеткілікті мөлшерде және тазалықтағы ядролық материалдарды алғаны немесе өндіргені туралы сенімді дерек жоқ.

Тарих

1945 жылдың желтоқсанында саясаткерлер ядролық қаруды АҚШ-қа контрабандалық жолмен әкелу мүмкіндігіне қатысты алаңдады, бірақ бұл әлі де суық соғыс кезіндегі үлкен державалар арасындағы бәсекелес күрес аясында болды. Конгрессмендер «атом бомбасының әкесі» Дж. Роберт Оппенгеймерден контрабандалық атом бомбасын анықтау мүмкіндігі туралы сұрақ қойды:

Сенатор Милликин: Бізде мина іздеу құрылғылары бар, олар өте тиімді. Егер сізді Вашингтонның жертөлелерін аралап, атом бомбалары бар-жоғын тексеруге жалдасам, менің ойымша, ең маңызды құралым – жәшіктерді ашуға арналған бұрауыш болardı. Менің ойымша, жай ғана қасынан өтіп, кішкентай құрылғымен серуендеу арқылы қажетті ақпаратты алу мүмкін емес. Бұл 1950-ші жылдары контрабандалық атомдық құрылғылар мәселесін одан әрі зерттеуге түрткі болды. Сарапшылар арасындағы ядролық терроризм тақырыбындағы пікір-таластар кем дегенде 1970-ші жылдарға дейін созылды. 1975 жылы «The Economist» журналы: «Бірнеше килограмм плутонийден бомба жасауға болады. 1980-ші жылдардың ортасына қарай электр станциялары жылына 200 000 фунт зат өндіруі мүмкін. Егер қазіргі әдістер түбегейлі өзгертілмесе, отын циклы барысында жыл сайын мыңдаған фунттар бір заводтан екінші заводқа тасымалданатын болады. Тасымалдау кезінде тонау қаупі анық. Үкіметтер мен Халықаралық атом энергиясы агенттігі арасындағы белсенді ынтымақтастық осы соңғы кезеңде де қауіп-қатерді азайтуға мүмкіндік береді». 1981 жылы «The New York Times» газеті «Ядролық төтенше жағдайларды іздеу тобының» пайда болуы 1972 жылдың ортасында Мюнхен Олимпиадасындағы трагедиядан кейін болған оқиғаларға байланысты екенін жазды. Осы уақытқа дейін АҚШ үкіметінде ешкім ұйымдасқан халықаралық терроризм, тіпті ядролық терроризм туралы жете ойланбаған. Вашингтонда «арнайы ядролық материал» – плутоний немесе жоғары байытылған уранның (ЖБУ) құны соншалықты жоғары болғандықтан, онымен айналысатын жеке мердігерлердің қатаң қаржылық жауапкершілігі оны жаман қолдарға түсуден қорғайды деп есептелді. Бірақ кейіннен жарылғыш материалдарды ұрлықтан қорғау шараларының нашарлығы анықталды. Бұл мәселе 1980-ші жылдары NBC телеарнасы «Special Bulletin» атты АҚШ-қа жасалған ядролық шабуыл туралы телефильмді көрсеткеннен кейін кеңінен талқыланды. 1986 жылы «Терроризмді алдын алу жөніндегі халықаралық жұмыс тобы» деп аталатын сарапшылар тобы барлық ядролық қарулы мемлекеттерді терроризм қаупіне ерекше назар аударуға және ядролық арсеналдарын қауіпсіздікті қамтамасыз ету құрылғыларымен жабдықтауға шақыратын есеп жариялады. «Ядролық терроризм ықтималдығы артып келеді, – деп ескертті сарапшылар, – және оның қалалар мен өнеркәсіптік қоғамдар үшін салдары апатты болуы мүмкін».

Sen. Millikin: We have mine detecting devices, which are rather effective I was wondering if anything of that kind might be available to use as a defense against that particular type of use of atomic bombs. Dr. Oppenheimer: If you hired me to walk through the cellars of Washington to see whether there were atomic bombs, I think my most important tool would be a screwdriver to open the crates and look. I think that just walking by, swinging a little gadget would not give me the information. This sparked further work on the question of smuggled atomic devices during the 1950s. Discussions of non state nuclear terrorism among experts go back at least to the 1970s. In 1975 The Economist warned that "You can make a bomb with a few pounds of plutonium. By the mid 1980s the power stations may easily be turning out 200,000 lb of the stuff each year. And each year, unless present methods are drastically changed, many thousands of pounds of it will be transferred from one plant to another as it proceeds through the fuel cycle. The dangers of robbery in transit are evident Vigorous co operation between governments and the International Atomic Energy Agency could, even at this late stage, make the looming perils loom a good deal smaller." The New York Times commented in 1981 that The Nuclear Emergency Search Team's "origins go back to the aftershocks of the Munich Olympic massacre in mid 1972. Until that time, no one in the United States Government had thought seriously about the menace of organized, international terrorism, much less nuclear terrorism. There was a perception in Washington that the value of what is called 'special nuclear material' plutonium or highly enriched uranium (HEU) was so enormous that the strict financial accountability of the private contractors who dealt with it would be enough to protect it from falling into the wrong hands. But it has since been revealed that the physical safeguarding of bomb grade material against theft was almost scandalously neglected." This discussion took on a larger public character in the 1980s after NBC aired Special Bulletin, a television dramatization of a nuclear terrorist attack on the United States. In 1986 a private panel of experts known as the International Task Force on the Prevention of Terrorism released a report urging all nuclear armed states to beware the dangers of terrorism and work on equipping their nuclear arsenals with permissive action links. "The probability of nuclear terrorism," the experts warned, "is increasing and the consequences for urban and industrial societies could be catastrophic."

Сатып алу

Ядролық қару мемлекеттік емес ұйымдар, мысалы, террористік топтар тарапынан мемлекеттік құрылымдардан сатып алу немесе ұрлау арқылы, толығымен немесе бөліктеп қолға түсуі мүмкін. Мемлекеттің қатысы қасақана – саяси шешім ретінде, немесе байқаусыз – өз аумағында ядролық қаруға немесе оны жасауға қажетті материалдарға қатысты егемендікті тиісінше жүзеге асырмау нәтижесінде болуы мүмкін. Вудро Вильсон атындағы халықаралық зерттеулер орталығының вице-президенті Роберт Литвак террористік топтардың тотыққан урансыз тиімді ядролық қару жасауы екіталай екенін айтты. Дегенмен, ол ИИД-тің Сирия мен Ирактың көп бөлігін, демек, олардың инфрақұрылымының көп бөлігін бақылауы "жаппай қырып-жою қаруы (ЖҚЖҚ) сияқты мемлекеттік қабілеттерді" дамытуға алып келуі мүмкін деп болжады. Сондықтан Литвак АҚШ-тың басты стратегиясы – ИИД-тің аумақтық иеліктерін шектеу арқылы оларға мемлекеттік мүмкіндіктер бермеу болып табылады деп мәлімдеді.

Алдын алу

Мемлекеттік деңгейде ядролық қару қолданудан өзгеше, жауап шаралары террористік топтарды ядролық қару қолданудан тоқтатуға көмектеспейді, сондықтан өзара толық қырылу доктринасы осы жағдайға қатысты емес.

Ядролық терроризмге қарсы күрес жөніндегі ұйымдар

Ядролық терроризмге қарсы күрес жөніндегі жаһандық бастама (GICNT) – ядролық терроризм оқиғасының алдын алу, анықтау және оған жауап беру қабілетін ұлттық және халықаралық деңгейде арттыруға бағытталған 88 мемлекет пен 5 ресми бақылаушыдан тұратын халықаралық серіктестік. Серіктестер ядролық қауіпсіздіктің негізгі мақсаттарын қамтитын қағидалар туралы мәлімдемеге қол қойып, GICNT-ге қосылады. GICNT серіктес елдері қағидалар туралы мәлімдемені іске асырудағы ең жақсы тәжірибелерді бөлісу үшін семинарлар, конференциялар мен оқу-жаттығулар ұйымдастырып, өткізеді. GICNT сондай-ақ серіктестікті жетілдіру және өзгерту мәселелерін талқылау үшін толық отырыстар өткізеді. Дүниежүзілік ядролық қауіпсіздік институты – ядролық терроризмнің алдын алуға және әлемдік ядролық қауіпсіздікті жақсартуға ұмтылатын ұйым. Ол Халықаралық атом энергиясы агенттігімен тығыз байланыста жұмыс істейді. WINS 2008 жылы құрылды, бұл Оңтүстік Африкадағы Пелиндаба ядролық кешеніне бірнеше ядролық бомба жасауға жеткілікті байытылған уранды ұрлауға талпыныстан кейін бір жыл ішінде болды.

Ұрысты топтар

Қара нарықтағы ядролық қару материалдары жаһандық алаңдаушылық тудырады, сондай-ақ ірі қаладағы радикалды топтың кішкентай, қарапайым ядролық қаруды жарыту мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылық бар, бұл адам өмірі мен мүлікке елеулі зиян келтіруі мүмкін. Террористік ұйымның радиологиялық қарудың бір түрі – «кір бомбаны» жарылуы мүмкін деген қауіп бар. «Кір бомба» кез келген радиоактивті көз және конвенциялық жарылғыш заттардан жасалады. Ядролық жарылыс болмайды және, мүмкін, қаза болмайды, бірақ радиоактивті материал таралады және қолданылған материалға байланысты кең аумаққа таралуы мүмкін. «Әл-Қаида» Айман әз-Зауахиридің Египеттік Исламдық Жиһадпен біріккеннен кейін, жаңа Шура кеңесі ядролық қару мәселесін ішкі талқылаулар арқылы қарастырды, ал 1998 жылы Осама бин Ладен ядролық қаруды алу және пайдалану – өзінің діни міндеті екенін жариялаған фетва шығарды. «Әл-Қаидадан» дезертир болған Джамал әл-Фадл ФБР-ге 1993 жылы бин Ладеннің Оңтүстік Африканың уранынан тұратын деп сенген цинабар баллоны үшін Судан Қарулы Күштерінің генералына 1,5 миллион доллар төлегенін айтты. 11 қыркүйекке дейінгі шабуылдан кейін журналистпен болған жалғыз сұхбатында Осама бин Ладен мен әз-Зауахири «Әл-Қаиданың» химиялық және ядролық қарулары бар екенін мәлімдеді. Алайда, олардың бұл сөздеріне күмәнмен қаралады, тіпті сұхбаттасушы Хамид Мирдің пікірінше, «Әл-Қаиданың» сол кезде жаппай қырып-жоятын қару алуы өте қиын болған. Bunn & Wier мәлімдемесіне сәйкес, бин Ладен 2003 жылы Сауд Арабиясының дінбасынан шешім (фетва) сұрады, және оған мұсылмандарды АҚШ әскерилерінің әрекеттерінен қорғау үшін басқа жол қалмаған жағдайда, азаматтық адамдарға қарсы ядролық құрылғыны қолдану ислам заңына сәйкес келетіні туралы хабарланды. Құпия дипломатиялық құжаттарға сәйкес, «Әл-Қаида» ядролық материалдарды алуға және «кір бомбалар» жасау үшін жәбірленуші ғалымдарды жалдауға қабілетті. «Әл-Қаида», сондай-ақ Ресейде ислам халифатын құруды көздейтін Солтүстік Кавказдың кейбір террористік топтары, ядролық қаруды іздеп отыратындарын және оны алуға тырысқандарын үнемі мәлімдейді. Терроризмге қарсы күрес шаралары «Әл-Қаиданың» осындай күрделі жобаны жүзеге асыру қабілетін шектесе де, бөлініп шығатын материалдарды алу мақсатынан бас тартқанына ешқандай белгі жоқ. 2008 жылғы мәлімдемелерде «Әл-Қаиданың» ядролық амбицияларының әлі де күшті екені айтылды. Олардың ядролық бомба алу мүмкіндігі төмен болғанымен, топ ядролық «кір бомбаны» алуға тырысып жатыр немесе күдік тудырып отыр. 2014 жылдың шілдесінде Мосул қаласы түскеннен кейін ИМ жауынгерлері Мосул университетінен ядролық материалдарды басып алды. БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мунға жолданған хатында Ирактың БҰҰ-дағы елшісі Мохамед Али Альхаким бұл материалдар университетте сақталғанын және «жаппай қырып-жоятын қару жасау үшін пайдаланылуы мүмкін» екенін мәлімдеді. Алайда, ядролық сарапшылар бұл қауіпті маңызды емес деп бағалады. Халықаралық атом энергиясы агенттігінің өкілі Гилл Тюдор ұсталған материалдардың «төмен сапалы екенін және қауіпсіздікке, ядролық қару таратуға қауіп төндірмейтінін» айтты. 2015 жылдың қазан айында Молдова билігі ФБР-мен бірлесіп, 2010 жылдан 2015 жылға дейін Ресейдің барлау қызметімен байланысы бар деген күдік тудырған топтардың ИМ және басқа да Таяу Шығыстағы экстремистерге радиоактивті материалды сатуға жасаған төрт әрекетін тоқтатып, алдын алды. Соңғы рет 2015 жылдың ақпанында радиоактивті цезийдің көп мөлшерін алып келген контрабандист ИМ-нен сатып алушы іздеген. Ресей мен Батыс арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына байланысты контрабандистердің Ресейден шыққан радиоактивті материалдарды исламшы террористерге және басқа да тараптарға сатуға сәттілік тауып-табуын анықтау қиын. 2016 жылдың наурызында Бельгияның жоғары лауазымды ядролық қызметкері 2015 жылғы қарашадағы Париж шабуылдарына қатысы бар деп күдіктелген ИМ күдіктілері тарапынан бақыланып жатқаны хабарланды, бұл Бельгияның ядролық бақылау жөніндегі федералды агенттігін ИМ осы қызметкерді ядролық материалдарды алу үшін ұрлауды жоспарлап отыр деген күдікке түсірді. 2016 жылдың сәуірінде Еуропалық Одақ пен НАТО қауіпсіздік басшылары ИМ Ұлыбритания мен Еуропаға ядролық шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын ескертті.

Nuclear weapons materials on the black market are a global concern, and there is concern about the possible detonation of a small, crude nuclear weapon by a militant group in a major city, with significant loss of life and property. It is feared that a terrorist group could detonate a dirty bomb, a type of radiological weapon. A dirty bomb is made of any radioactive source and a conventional explosive. There would be no nuclear blast and likely no fatalities, but the radioactive material is dispersed and can cause extensive fallout depending on the material used. After al Qaeda merged with Ayman al Zawahiri's Egyptian Islamic Jihad the new Shura Council held internal discussions on the matter of nuclear weapons, and in 1998 Osama bin Laden issued a fatwa declaring that it was his religious duty to acquire and use nuclear weapons. Al Qaeda defector Jamal al Fadl told the FBI that bin Laden paid a Sudanese Armed Forces general $1.5 million for a cylinder of cinnabar which he believed contained South African uranium in 1993. In Osama bin Laden's only interview with a journalist after the September 11 attacks, he and al Zawahiri claimed that al Qaeda possessed readily usable chemical and nuclear weapons. However it is generally believed, including by the interviewer Hamid Mir, that they were bluffing and that it would have been extremely unlikely for al Qaeda to have procured weapons of mass destruction at that time. According to Bunn & Wier, bin Laden requested a ruling (a fatwa), and was subsequently informed via a cleric of Saudi Arabia during 2003, of it being in accordance with Islamic law for him to use a nuclear device against civilians if it were the only course of action available to him in a situation of defending Muslims against the actions of the U. S. military. According to leaked diplomatic documents, Al Qaeda can produce radiological weapons, after sourcing nuclear material and recruiting rogue scientists to build "dirty bombs". Al Qaeda, along with some North Caucasus terrorist groups that seek to establish an Islamic Caliphate in Russia, have consistently stated they seek nuclear weapons and have tried to acquire them. While pressure from a wide range of counter terrorist activity has hampered Al Qaeda's ability to manage such a complex project, there is no sign that it has jettisoned its goals of acquiring fissile material. Statements made as recently as 2008 indicate that Al Qaeda's nuclear ambitions are still very strong. Although the chances of them obtaining a nuclear bomb are small, the group has been trying/suspected of trying to obtain a nuclear dirty bomb. In July 2014, after the fall of Mosul, ISIS militants captured nuclear materials from Mosul University. In a letter to UN Secretary General Ban Ki moon, Iraq's UN Ambassador Mohamed Ali Alhakim said that the materials had been kept at the university and "can be used in manufacturing weapons of mass destruction". However, Nuclear experts regarded the threat as insignificant. International Atomic Energy Agency spokeswoman Gill Tudor said that the seized materials were "low grade and would not present a significant safety, security or nuclear proliferation risk". In October 2015 it was reported that Moldovan authorities working with the FBI had stopped four attempts from 2010 to 2015 by gangs with suspected connections to Russia's intelligence services that sought to sell radioactive material to ISIS and other Middle Eastern extremists. The last reported case came in February 2015 when a smuggler with a large amount of radioactive caesium specifically sought a buyer from ISIS. Because of poor relations between Russia and the West, it is difficult to ascertain if smugglers succeeded in selling radioactive material originating from Russia to Islamist terrorists and elsewhere. In March 2016, it was reported that a senior Belgian nuclear official was being monitored by ISIS suspects linked to the November 2015 Paris attacks leading the Belgian Federal Agency for Nuclear Control to suspect that ISIS was planning on abducting the official to obtain nuclear materials for a dirty bomb. In April 2016, European Union and NATO security chiefs warned that ISIS was plotting to carry out nuclear attacks on the United Kingdom and Europe.

Солтүстік Кавказ террористері

Солтүстік Кавказ террористері ядролық қуатты және ядролық қаруланған баллистикалық зымыран су асты кемесін басып алуға әрекеттенді. Олар сондай-ақ ядролық материалдар сақталатын орындарына барлау жүргізіп, ядролық нысандарды саботаждаумен бірнеше рет қорқытты. Әл-Қаида сияқты, осы топтардың қызметі терроризмге қарсы күрес шараларымен шектелді, бірақ олар Ресей ішінде осындай ауқымды шабуыл жасауға бекінген күйде қалды. МАГАТЭ-нің заңсыз ядролық заттар тасымалы туралы деректер базасында соңғы 12 жылда 99 елден келіп түскен 1266 оқиға тіркелді, оның ішінде жоғары тотыққан уран немесе плутоний тасымалына қатысты 18 оқиға бар: 2007 жылдың қараша айында белгісіз мақсатпен Оңтүстік Африканың Претория қаласының жанындағы Пелиндаба ядролық зерттеу орталығына ұрылар еніп кірді. Ұрылар нысанда сақталған уранды алып кетпей, қашып кетті. 2007 жылдың маусым айында АҚШ Федералдық Тергеу бюросы (ФТБ) Аднан Гулшаир ел Шукрижұманың есімін жариялады, ол Американың бірнеше қаласында бір уақытта ядролық бомбаларды жарудың тактикалық жоспарларын жасау операциясын басқарды деген күдік бар. 2006 жылдың қараша айында МИ5 Әл-Қаиданың Ұлыбритания қалаларына қарсы ядролық қаруды қолдануды жоспарлап отырғанын, оны жасырын жолмен алуды көздеп отырғанын ескертті. 2006 жылдың ақпан айында Ресей азаматы Олег Хинсагов Грузияда үш грузин серігімен бірге 79,5 грамм 89% жоғары тотыққан уранмен ұсталды. 2002 жылдың маусым айында АҚШ азаматы Хосе Падилла Чикаго қаласына радиациялық шабуыл жасауды жоспарлаған деген айыппен ұсталды, бірақ оған бұл айып тағылмады. Оның орнына ол шетелде адамдарды "өлтіруге, ұрлауға және мүгедек етуге" қатысқандығы үшін сотталды.

Пәкістан

2009 жылы Вест-Пойнт әскери академиясының журналында жарияланған мақалада Пәкістанның ядролық нысандарына әл-Қаида мен Талибан кем дегенде үш рет шабуыл жасады деп айтылған. Алайда Пәкістанның қарулы күштері бұл айыптауларды жоққа шығарды. Саяси сарапшы Талат Масуд ядролық байланыс "толыққанды ақылсыздық" деді. Гарвард университетінің Белфер ғылыми және халықаралық істер орталығының "Бомбаны қорғау 2010" атты зерттеуінде Пакистанның ядролық қарулары "көлемдік ядролық қару іздеп жүрген ислами террористік ұйымдардан әлемдегі кез келген басқа ядролық қару қорынан гөрі үлкен қауіп-қатерге тап болып отыр" деген қорытынды жасалды. 2016 жылы Қорғаныс барлау агенттігінің директоры Винсент Р. Стюарт Пәкістанның "өзінің ядролық қауіпсіздігін жақсарту үшін қадамдар жасап жатқанын және өз бағдарламасына экстремистердің төндіретін қауіп-қатердің бар екенін білетінін" мәлімдеді. 2015 жылы Ақ үйдің баспасөз хатшысы Джош Эрнест АҚШ-тың Пәкістанның "өзінің ядролық арсеналына төнген әлеуетті қауіп-қатерлердің ауқымын толыққанды білетініне" сенімді екенін айтты. Ол сондай-ақ АҚШ-тың "Пәкістанның ядролық қауіпсіздіктің маңыздылығын және оған берілген жоғары басымдықтарды түсінетін, кәсіби және адал қауіпсіздік күштері бар екеніне сенімді" екенін қосты. 2015 жылы АҚШ-тың Пәкістандағы бұрынғы елшісі Ричард Г. Олсон Пәкістанның қауіпсіздік күштерінің ядролық қаруды бақылау және қорғау қабілетіне сенім білдірді. Ол Исламабадтың "ішкі қауіп-қатерді ерекше ескергенін" де атап өтті.

Әзірбайжан

2020 жылы Армения-Әзірбайжан қақтығысы кезінде Әзірбайжан Армения атом электр станциясына зымыран шабуылы жасаумен қорқытты.

Иран

Ислам революциялық гвардиясының ядролық қорғаныс және қауіпсіздік корпусы Иранның ядролық бағдарламасын террористерден қорғауға жауапты.

Ресей

2006 жылы Ресей мемлекеттік агенттері Александр Литвиненконы радиоактивті полоний қолданып өлтіруі ядролық терроризм дәуірінің басталуы деп бағаланды. 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде, Энергодар шайқасына қатысқан Ресей әскерлері 2022 жылдың 3 наурызында Запорожье атом электр стансасын обстрелдеуді бастады. 2- және 3-ші энергоблоктар авариялық қауіпсіз режимге көшірілді, ал 4-ші энергоблок артиллерия атыс шеңберінен ең алыс болғандықтан жұмысын жалғастырды. Украинаның сыртқы істер министрі Дмитро Кулеба Ресей шабуылынан туындаған зиянның "Чернобыльден он есе көп" болуы мүмкін екенін ескертті. Шабуыл стансаға елеулі зақым келтірді, соның ішінде жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқан 1-ші энергоблокқа жақын жерде өрт шықты. Өрт келесі күні таңертең тоқтатылды. Бұл шабуыл халықаралық қауымдастықтың көптеген өкілдері тарапынан айыпталып, Литва президенті Науседа оны ядролық терроризм деп сипаттады, АҚШ-тың БҰҰ-дағы елшісі Линда Томас-Гринфилд оны "өте бейхабар және қауіпті" деп атады, ал НАТО бас хатшысы Йенс Столтенберг оны соғыс қылмысы деп мәлімдеді. 2022 жылдың тамызында Дмитрий Медведев "Еуропалық атом электр стансаларында да апаттар болуы мүмкін" деген ескерту жасады, бұл көптеген сарапшылар тарапынан жасырын қауіп ретінде қабылданып, түсіндірілді.

Америка Құрама Штаттары

Президент Барак Обама президенттік қызметін атқару кезінде ішкі қауіпсіздік саясатын қарап шығып, "импровизацияланған ядролық құрылғыларды қолдану арқылы жасалатын шабуылдар ұлттық қауіпсіздікке қатысты ауыр және күшейіп бара жатқан қауіпті құрайды" деген қорытындыға келді. Президент Джордж Буш пен сенатор Джон Керри президенттік сайыс кезінде АҚШ алдындағы ең қауіпті мәселе – террористердің ядролық бомбаға қол жеткізу мүмкіндігі екендігіне келісті. 2004 жылы Клинтон әкімшілігінде АҚШ қорғаныс министрінің көмекшісі болған Грэм Эллисон: "Қазіргі ағым бойынша, келесі он жылда Америкаға ядролық террористік шабуыл жасалуы ықтимал" деп жазды. Бірнеше мәлімдемелерге қарамастан, кез келген террористік ұйымның ядролық бомбаға немесе оны жасауға қажетті материалдарға қол жеткізгеніне сенімді дәлел жоқ. Шабуыл орын алған жерге жақын жерде емес, АҚШ-тың және мүмкін басқа елдердің әлеуметтік-экономикалық салдары да кең ауқымды болуы мүмкін. Rand Corporation баяндамасында ядролық шабуылдан қорқып, басқа қалалардан халықтың қоныс аударуы мүмкін екендігі болжанып тұр. Обама әкімшілігі дәстүрлі емес, жоғары зиянды ядролық қауіп-қатерлерді азайтуға баса назар аударатынын мәлімдеді. Ядролық қауіпсіздікті "ядролық анықтау архитектурасын жетілдіру және өз ядролық материалдарымыздың қауіпсіздігін қамтамасыз ету" және "жақсы жоспарланған, жақсы дайындалған, үйлестірілген жауап беру жоспарларын құру" арқылы күшейтуге болады деп есептелді. Ядролық атрибуция – терроризмге қарсы күресте қолданылатын тағы бір стратегия. Ұлттық техникалық ядролық криминалистикалық орталық басшылығымен жүргізілетін атрибуция, ядролық шабуыл жағдайында қолданылған ядролық материалдың мүмкін көзін анықтауға үкіметке мүмкіндік береді. Бұл террористік ұйымдарға және оларға көмектесуге дайын мемлекеттерге, жауап шараларына кепілдіксіз жасырын шабуыл жасауға жол бермейді. 2010 жылдың шілдесінде АҚШ армиясының медицина қызметкерлері атомдық жарылыстан зардап шеккен адамдарды емдеу тәсілдерін жаттықты. Оқу-жаттығулар Индиана штатындағы оқу орталығында жүргізілді және террористердің АҚШ қаласында шағын ядролық бомбаны жаруының салдарындарын симуляциялауға арналған еді. Stuxnet – 2010 жылдың маусымында табылган, АҚШ пен Израильдің Иран мен Солтүстік Кореяның ядролық объектілеріне шабуыл жасау үшін жасаған деп саналатын компьютерлік құрт.

While in office, President Barack Obama reviewed Homeland Security policy and concluded that "attacks using improvised nuclear devices pose a serious and increasing national security risk". In their presidential contest, President George W. Bush and Senator John Kerry both agreed that the most serious danger facing the United States is the possibility that terrorists could obtain a nuclear bomb. In 2004, Graham Allison, U. S. Assistant Secretary of Defense during the Clinton administration, wrote that “on the current path, a nuclear terrorist attack on America in the decade ahead is more likely than not". Despite a number of claims, there is no credible evidence that any terrorist group has yet succeeded in obtaining a nuclear bomb or the materials needed to make one. The likely socio economic consequences in the United States outside the immediate vicinity of an attack, and possibly in other countries, would also likely be far reaching. A Rand Corporation report speculates that there may be an exodus from other urban centers by populations fearful of another nuclear attack. The Obama administration claimed to focus on reducing the risk of high consequence, non traditional nuclear threats. Nuclear security was thought to be strengthened by enhancing "nuclear detection architecture and ensuring that our own nuclear materials are secure," and by "establishing well planned, well rehearsed, plans for co ordinated response." Nuclear attribution is another strategy being pursued to counter terrorism. Led by the National Technical Nuclear Forensics Center, attribution would allow the government to determine the likely source of nuclear material used in the event of a nuclear attack. This would prevent terrorist groups, and any states willing to help them, from being able to pull off a covert attack without assurance of retaliation. In July 2010 medical personnel from the U. S. Army practiced the techniques they would use to treat people injured by an atomic blast. The exercises were carried out at a training center in Indiana, and were set up to "simulate the aftermath of a small nuclear bomb blast, set off in a U. S. city by terrorists." Stuxnet is a computer worm discovered in June 2010 that is believed to have been created by the United States and Israel to attack the nuclear facilities of Iran and North Korea.

Ядролық электр станциялары

9/11 оқиғасынан кейін ядролық электр станциялары үлкен, жақсы қаруланған террористік топтың шабуылына дайын болуы тиіс еді. Бірақ Ядролық реттеу комиссиясы қауіпсіздік ережелерін қайта қарастыра отырып, станциялардың күрделі қару-жарақтармен жабдықталған топтарға қарсы қорғануын міндетті етуден бас тартты. Үкіметтік жауапкершілік кеңсесінің зерттеуіне сәйкес, ЯРК өзінің жаңартылған ережелерін «террористік қауіпті бағалаудың орнына, өнеркәсіп ақылға қонымды және іске асыруға мүмкін деп санайтын нәрселерге» негіздеген сияқты көрінді. Егер террористік топтар ядролық электр станциясының активін балқытуға әкелетін қауіпсіздік жүйелеріне немесе пайдаланылған отын бассейндеріне жеткілікті зиян келтірсе, мұндай шабуыл кең ауқымды радиоактивті ластануға алып келуі мүмкін. Америка Ғалымдарының Федерациясы ядролық энергияны кеңейту үшін ядролық объектілерді қоғамға үлкен мөлшерде радиоактивті заттар шығаратын шабуылдардан қатты қорғау қажет екенін мәлімдеді. Жаңа реакторлардың конструкцияларында пассивті қауіпсіздік мүмкіндіктері бар, бұл көмектесуі мүмкін. АҚШ-та ЯРК барлық ядролық электр станцияларында (ЯЭС) кем дегенде үш жылда бір рет «Force on Force» (FOF) жаттығуларын өткізеді. «Plowshares» бейбітшілік тобы ядролық қару объектілеріне қалай енуге болатынын көрсетті, ал топтың әрекеттері АҚШ-тағы ядролық қару зауыттарының қауіпсіздігін елеулі түрде бұзуды білдіреді. Ұлттық ядролық қауіпсіздік басқармасы 2012 жылғы «Plowshares» әрекетінің маңыздылығын мойындады. Ядролық қаруды таратпау саясатының сарапшылары «үкіметтің ең қауіпті әскери материалдарын өндіретін және сақтайтын объектілердің қауіпсіздігін жеке мердігерлерге тапсырудың» дұрыстығына күмән білдірді.

Жалған ақпарат

1974 жылдың соңында президент Джеральд Фордқа ФБР-ға бір қылмыскердің 200 000 доллар (1974 жылы 200 000 доллар қазіргі кезде шамамен <есептелген сомаға> тең) талап еткені туралы хабарлама келді. Ол Бостон қаласының бір жеріне ядролық қару орналастырылғанын мәлімдеген. АҚШ Атом энергиясы комиссиясынан сарапшылар тобы дереу аттанды, бірақ олардың радиацияны анықтау құралдары басқа әуежайға жеткізілді. Федералдық қызметкерлер қала бойынша жасырын радиациялық детекторларды тасымалдау үшін бірнеше микроавтобустарды жалдады, алайда жабдықты орнатуға қажетті құралдарды алып келуді ұмытып кетті. Кейіннен бұл оқиғаның жалған екені анықталды. Дегенмен, үкіметтің реакциясы болашақта мұндай қауіптерге тиімді жауап бере алатын арнайы агенттік қажет екенін көрсетті. Содан кейін, сол жылы президент Форд Ядролық төтенше жағдайларды іздеу тобын (NEST) құрды. Бұл топ Атом энергиясы заңына сәйкес, "АҚШ аумағында ядролық материалдарды заңсыз пайдалануды, соның ішінде арнайы ядролық материалдарды қолдануға байланысты террористік қауіптерді" тергеумен жүктеледі. Ядролық төтенше жағдайларды іздеу/қолдау тобының алғашқы іс-қимылдарының бірі 1976 жылдың 23 қарашасында Вашингтон штатының Спокан қаласында болды. "Омега күндері" деген белгісіз ұйым, егер 500 000 доллар (1976 жылы 500 000 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) төленбесе, қаланың барлық жерінде радиоактивті суы бар контейнерлерді жарылысқа ұшырататынын мәлімдеді. Деректерге сәйкес, радиоактивті контейнерлер оңтүстік-батысқа қарай 150 шақырымдай жерде орналасқан Ханфорд полигонынан ұрланған болуы мүмкін. NEST дереу Лас-Вегастан қолдау ұшағымен келді және табиғи емес радиацияны іздеуге кірісті, бірақ ештеңе таба алмады. Ешкім берілген егжей-тегжейлі нұсқауларға жауап бермеді және бақылаудағы (жалған) ақшаны алуға тырыспады. Бірнеше күннен кейін оқиғаның жалған екені анықталды, бірақ қылмыс ешқашан ашылмады. Халық арасында үрей тудырмау үшін, оқиға туралы бірнеше жылдан кейін ғана хабарланды.

Қайтару

Nunn-Lugar Cooperative Threat Reduction деп те аталатын Cooperative Threat Reduction Program (CTR) – 1992 жылы сенаторлар Сэм Нанн мен Ричард Лугар ұсынған заң. CTR АҚШ Қорғаныс министрлігіне бұрынғы Кеңес Одағының құрамындағы бос қалған бөлінетін материалдарды қамтамасыз етуге тікелей қатысу мүмкіндігін берді. Гарвард университетінің Белфер ғылыми және халықаралық қатынастар орталығының директоры Грэм Эллисонның сөзіне сәйкес, осы заң Ресейдің ядролық сақтаушыларының бақылауынан тыс жерде бірде-бір ядролық қару табылмайтындығының басты себебі болып табылады. Белфер орталығы өз кезегінде «Атомды басқару» жобасын жүргізеді, жобаның бас зерттеушісі Мэтью Банн, ал атқарушы директоры – Мартин Б. Малин (шамамен 2014 жыл). 2002 жылдың тамызында АҚШ 16 елдегі 24 совет үлгісіндегі реакторлардан байытылған уранды іздеу және қорғау бағдарламасын іске қосты, мақсаты – материалдардың террористердің немесе «жауыз мемлекеттердің» қолына тию қаупін азайту. Алғашқы қадам «Винка» жобасы болды, ол «жабдығы нашар қорғалған Югославия ғылыми-зерттеу институтынан ядролық материалдарды алып шығуға бағытталған көпұлттық, мемлекеттік-жекеменшік бастама». Жоба «ядролық қаруды таратпаудың сәтті мысалы» деп бағаланды және «ядролық қаруды таратпау тізбегіндегі ең әлсіз буын – жеткілікті түрде қорғалмаған азаматтық ядролық зерттеу орталықтарына» қарсы күресуге бағытталған «жалпы тазалау» шараларын жүзеге асыруға ықпал етуі мүмкін. 2004 жылы АҚШ-тың Ғаламдық қауіптерді азайту бастамасы (GTRI) құрылды, оның мақсаты – жоғары байытылған уран (HEU), плутонийдің ядролық қорын біріктіру және ядролық қаруды аз жерлерде құрастыру. Сонымен қатар, GTRI HEU отынын төмен байытылған уранға (LEU) айналдырды, бұл олардың қысқа мерзімде ядролық бомба жасау үшін қолданылуын болдырмады. HEU-дың LEU-ға айналдырылмаған бөлігі қауіпсіз орындарға қайта жөнелтілді, ал осал ядролық объектілер төңірегіндегі қауіпсіздік шаралары күшейтілді.

Опциялар

Роберт Галлуччи, Джон Д. және Кэтрин Т. Макартур қорының президенті, ядролық апат тудыруға беделді террористік топтарға қарсы дәстүрлі қанаудың тиімді тәсіл емес екенін айтады. Генри Киссинджер ядролық қарудың кең қолжетімділігі қанауды «азайған тиімділікке және артқан қауіптілікке» әкеледі деп мәлімдейді. Алдын алу стратегиялары, яғни шабуыл жасауға қабілетті болмас бұрын жауды жоюға бағытталған әрекеттер, тәуекелді және даулы болғандықтан, іске асыру қиын. Галлуччи АҚШ ядролық террористерге емес, оларға ядролық қару мен материалдарды тікелей немесе жасырын түрде жеткізуі мүмкін мемлекеттерге бағытталған кеңейтілген қанау саясатын қарастыруы керек деп санайды. Осы мемлекеттерге қарсы жауап шараларымен қорқыту арқылы Америка Құрама Штаттары физикалық түрде тоқтатуға келмейтін нәрсенің алдын алуға мүмкіншілігі бар. Бұл процесті қылмыскерді саусақ іздері арқылы анықтаумен салыстыруға болады. Мақсат екі еселі: біріншіден, ядролық мемлекеттердің басшыларын өз қаруларын пайдаланған жағдайда жауапкершілікке тарту арқылы террористерге қару сатудан бас тартуға мәжбүр ету; екіншіден, әрбір басшыға өздерінің ядролық қаруларын және материалдарын қатаң сақтауға ынталандыру. "Атомдық құмарлық: Хиросимадан Әл-Қаидаға дейінгі ядролық дабыл" атты кітабында ол былай деп аргументтейді: "Террористердің ядролық қаруға қол жеткізуі туралы алаңдаушылықтар негіссіз: көптеген практикалық және ұйымдық қиындықтар олардың сәттілік мүмкіндігін өте төмендетеді". Ақпараттық қызмет өкілдері Конгресс алдында куәлік беріп, террористік топтардың жұмыс істеу тәсілдерін танудағы қиындықтардың, мысалы, Аум Шинрикё мүшелерінің «ешкімнің радар экранында болмауына» себеп болғанын айтты. Гарвард университетінің Джон Ф. Кеннеди атындағы мемлекеттік басқару мектебінің доценті Мэтью Банн «Жоғары байытылған уран мен плутонийді ұрлау – бұл болжамдық емес, ағымдағы шындық» деп мәлімдейді. Ұсталған жоғары байытылған уран мен плутонийдің көп бөлігі ұрланғаннан кейін ғана табылды. МАГАТЭ-нің заңсыз ядролық материалдар айналымы туралы дерекқорында соңғы 12 жылда 99 елден 1266 оқиға туралы хабарлама келіп түскен, оның ішінде жоғары байытылған уран немесе плутонийдің заңсыз айналымына қатысты 18 оқиға бар. Спутниктерде жоғары байытылған уран мен плутонийді пайдалану, жеткілікті мотивациясы бар жау мемлекеттің спутник құлауынан (әсіресе құрлыққа құлаған Kosmos 954, Mars 96 және Fobos Grunt сияқты) материалдарды алуы және содан кейін оларды жұмыс істеп тұрған ядролық құрылғының қуатын арттыру үшін пайдалануы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. Бұл мәселе БҰҰ-да талқыланды және Ядролық төтенше жағдайларды іздеу тобы Роскосмос және NASA-мен спутниктердің қайта кіруіне қатысты, олар мұндай материалдарды қамтыған болуы мүмкін, туралы үнемі кеңеседі. Mars 96-дан әзірге ешқандай бөлік табылмады, бірақ WikiLeaks-тің соңғы жарияланымдары "жасушалардың" бірі Чилидегі альпинистер табылған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Robert Gallucci, President of the John D. and Catherine T. MacArthur Foundation, argues that traditional deterrence is not an effective approach toward terrorist groups bent on causing a nuclear catastrophe. Henry Kissinger, stating the wide availability of nuclear weapons makes deterrence “decreasingly effective and increasingly hazardous.” Preventive strategies, which advocate the elimination of an enemy before it is able to mount an attack, are risky and controversial, therefore difficult to implement. Gallucci believes that “the United States should instead consider a policy of expanded deterrence, which focuses not on the would be nuclear terrorists but on those states that may deliberately transfer or inadvertently lead nuclear weapons and materials to them. By threatening retaliation against those states, the United States may be able to deter that which it cannot physically prevent.”. The process is analogous to identifying a criminal by fingerprints. “The goal would be twofold: first, to deter leaders of nuclear states from selling weapons to terrorists by holding them accountable for any use of their own weapons; second, to give every leader the incentive to tightly secure their nuclear weapons and materials.” In his book Atomic Obsession: Nuclear Alarmism from Hiroshima to Al Qaeda he argues that: "anxieties about terrorists obtaining nuclear weapons are essentially baseless: a host of practical and organizational difficulties make their likelihood of success almost vanishingly small". Intelligence officials have pushed back, testifying before Congress that the inability to recognize the shifting modus operandi of terrorist groups was part of the reason why members of Aum Shinrikyo, for example, were “not on anybody’s radar screen.” Matthew Bunn, associate professor at Harvard University's John F. Kennedy School of Government, argues that “Theft of HEU and plutonium is not a hypothetical worry, it is an ongoing reality." Almost all of the stolen HEU and plutonium that has been seized over the years had never been missed before it was seized. The IAEA Illicit Nuclear Trafficking Database notes 1,266 incidents reported by 99 countries over the last 12 years, including 18 incidents involving HEU or plutonium trafficking. The use of HEU and plutonium in satellites has raised the concern that a sufficiently motivated rogue state could retrieve materials from a satellite crash (notably on land as occurred with Kosmos 954, Mars 96 and Fobos Grunt) and then use these to supplement the yield of an already working nuclear device. This has been discussed recently in the UN and the Nuclear Emergency Search Team regularly consults with Roscosmos and NASA about satellite re entries that may have contained such materials. As yet no parts were verifiably recovered from Mars 96 but recent WikiLeaks releases suggest that one of the "cells" may have been recovered by mountain climbers in Chile.

Қауіпсіздік саммиттері

2010 жылдың 12-13 сәуірінде АҚШ президенті Барак Обама Вашингтон қаласында ядролық қауіпсіздік саммиті деп аталатын алғашқы ядролық қауіпсіздік саммитін бастап ұйымдастырды. Мақсаты – ядролық терроризмнің алдын алу үшін халықаралық ынтымақтастықты күшейту болатын. Президент Обама әлемнің 50-ге жуық басшысымен бірге ядролық терроризмнің қаупі, заңсыз ядролық материалдар тасымалын болдырмау үшін қабылданатын шаралар және ядролық материалдарды қалай қорғау керектігін талқылады. Саммит ядролық терроризмді барлық мемлекеттерге қауіп төндіретін мәселе ретінде мойындап, консенсусқа келді, осылайша сәтті аяқталды. Соңында, саммитте жекелеген елдердің міндеттемелері мен Бірлескен жұмыс жоспарына енген 40-тан астам нақты іс-қимыл жасалды. Дегенмен, саммитте әлемдік көшбасшылар қару-жарақ өндірісіне қолданылатын материалдарды қорғау жөніндегі негізгі талаптарға келісе алмады, сондай-ақ бейбіт мақсаттағы ядролық салаларда жоғары байытылған уранды (ЖБУ) пайдалануды тоқтату туралы келісімге қол жеткізілмеді. Вашингтон ядролық қауіпсіздік саммитіндегі кемшіліктердің көп бөлігі 2012 жылдың наурыз айында Сеулде өткен ядролық қауіпсіздік саммитінде қарастырылды. Гарвард университетінің Белфер ғылыми-зерттеу орталығының директоры Грэм Эллисонның сөзіне қарағанда, Сеулдегі ядролық қауіпсіздік саммитінің мақсаты – «Вашингтон саммитінен бері қол жеткізілген прогресті бағалау және 1) ядролық терроризм қатеріне қарсы күрес, 2) ядролық материалдар мен олармен байланысты объектілерді қорғау және 3) ядролық материалдардың заңсыз айналысына жол бермеу үшін қосымша ынтымақтастық шараларын ұсыну».

Медиа қамту

2011 жылы британдық The Telegraph ақпарат агенттігі Халид Шейх Мохаммедтің Гуантанамодағы сұраққа алу барысында алынған құпия құжаттарды алды. Құжаттарда Халидтің: егер Осама бен Ладенді "Еркіндік үшін күресушілер" коалициясы ұстап алса немесе өлтірсе, әл-Қаиданың жасырын ұясы Еуропадағы "сыртқы орында" "жаппай қырып-жою қаруын" жарып, "ядролық тозақ" болады деп айтқан сөздері келтірілген. 2011 жылы Осама бен Ладеннің өлтірілуінен кейін мұндай шабуылдар болған жоқ.