Кіріспе

Американдық раввин және журналист Исаак Лизер (1806 жылы 12 желтоқсан - 1868 жылы 1 ақпан) - американдық православиелік еврей діни жетекшісі, мұғалім, ғалым және баспагер. Ол Американың еврей баспасын құруға көмектесті, алғашқы еврей тіліндегі Киелі кітаптың ағылшын тіліне аударылуын шығарды және түрлі әлеуметтік және білім беру ұйымдарын ұйымдастыруға көмектесті. Ол XIX ғасырдағы ең маңызды американдық еврей тұлғаларының бірі болып саналады. Ол реформашыл яһуди дінін "қаты қарсылықпен" қарсы алды және өз дәуіріндегі ең маңызды "ортодоксальды" раввиндердің бірі ретінде қарастырылды. Лизерді қазіргі православие дінінің де, консервативті діннің де негізін салушы деп санайды.

Ерте өмір

Исаак Лизер Сара Лизер мен оның күйеуі Леффман Лизердің Нейенкирхен / Рейн, Вестфалияда туған, бірақ оның ата-анасы ол кішкентай кезінде қайтыс болды. Оның әжесі Мюнстердің бас раввині басшылық еткен діни зерттеулерге талпындырды. Жас Лизер жақын маңдағы Дюльмендегі бастауыш мектепте, содан кейін Мюнстердегі гимназияда оқыды. Бұл оған латын, неміс және еврей тілдерін жақсы білуге көмектесті. Сондай-ақ ол Талмудтың Моед, Бава Метзия және Кодашим мен Бава Батраның бөліктерін зерттеді.

Мансап

Жас Лизер Америкаға көшіп келіп, 1824 жылдың мамыр айында Вирджиния штатының Ричмонд қаласына келді. Оның ағасы, Зальма Рехине (1757-1843), осы қаладағы беделді саудагер, Лизерді ағылшын тілін үйрену үшін жеке мектепке жіберді, бірақ он аптадан кейін мектеп жабылды. Лизер ағасының есеп бөлмесінде бес жыл жұмыс істеді. Сондай-ақ, ол хазанға сенбі және жексенбі күндері дін сабақтарын оқытып, сондай-ақ, еврей дінін жария баспасөзде қорғап, оған шабуыл жасады.

Филадельфия қауымы Миквех Израиль

1828 жылы Лизер Ричмонд Уигте еврей тарихын Лондонның тоқсандық газетіндегі антисемит мақаласына жауап ретінде қолданған хат жариялады. Бұл Ричмонд пен Филадельфияның еврей қауымдастықтарының назарын аударды. Осы уақыт аралығында Филадельфиядағы Миквех Израиль қауымының хазандары болып қызмет еткен Абрахам Исраэль Кис қайтыс болды. Лизер қауымның шақыруын қабыл алып, оның орнын басады, бірақ бірнеше бұрынғы хазандар сефардтық яһудилер болған. Алты жылдан кейін ол өзінің осы пікірін Лондонның раввині Соломон Хиршельге жазған хатында былай деп түсіндірді: "Егер басқалардың жағдайы, білімі немесе басқа да қасиеттері жақсы болса, мен ешқашан қызмет етуге келіспейтін едім, бірақ бұл жағдай болмағандықтан (бұл елде кем дегенде екі қауымда тұрақты хазан жоқ екені дәлелденгендей), мен қызмет етуге келістім". 1829 жылдың тамызында Лизер өзінің алғашқы кітабының (The Jews and the Mosaic Law) қолжазбасымен Филадельфияға келді. Ол жаңа жұмыс туралы да жаңа идеялар ұсынды. Сол уақытқа дейін Америкада хазан қауымды еврейше дұға оқып, Rev. Кейс өзінің керемет дауысымен танымал болды. Алайда Лизердің білгені сол еді . Синагоганың алғашқы раввині әрі қауымның негізін қалаушы Гершом Мендес Сейхас та, Рев. Соломон Нунес Карвалхо. Лизер Гамбургте рабби Готтольд Соломонның неміс тілінде уағыз айтып, жаңа жол ашқанын білген. Көп ұзамай реформатор синагогаларда уағыз неміс тілінде айтыла бастады. Лизер баяндамашыны діни қызметкерге айналдыруға көмектесті. 1830 жылы 2 маусымда Лизер алғаш рет ағылшын тілінде уағыз айтты. Содан кейін 1843 жылдың 18 маусымына дейін, яғни қауым оның уағыздарын үнемі тыңдайтын уақытқа дейін, уағызын үнемі жалғастырды. Кейіннен Лизердің уағыз айту әдетін американдық қауымдар да қабылдап, уағыздау яһуди дінбасыларының негізгі міндеттерінің біріне айналды.

Баспагер

Оның қауымында яһуди дініне қатысты кітаптардың жетіспеушілігі көп адамды алаңдатады. Лизер америкалық яһудилерге ғибадат ету үшін қажетті мәтіндерді өзі ғана жеткізді. Филадельфияда көп кітап шығарушылар болса да, оның неміс тілінен еврей тіліндегі балаларға арналған оқулық аудармасын ешкім жариялағысы келмеді. Сондықтан Лизер оны 1830 жылы өзі басып шығарып, жариялады. Сол сияқты ол Джонсонның "Мозаикалық дін туралы нұсқау" және "Иудейлер және Мұса заңы" атты аудармаларын басып шығару туралы ұсыныстар жасады, олардың екеуінде де ешқандай ұсыныс болмағандықтан, ол өзінің баспашысы болды. 1837 жылы ол "The Form of Prayers: The Custom of the Spanish and Portuguese Jews" атты кітап шығарды. Бұл кітапта Филадельфиядағы Миквех Израиль синагогасында қолданылатын сефардтық дұғалардың ағылшын тіліне аударылған аудармасы бар. 1845 жылы Лизер Тораның еврейше-ағылшынша нұсқасын бес томдық етіп басып шығарды. Бұл аударма АҚШ-тағы алғашқы аударма болды және он тоғызыншы ғасырда ағылшын тілінде сөйлейтін яһудилер үшін стандартты Киелі кітап болды. Үш жылдан кейін Лизер жергілікті епископальдық дін қызметкері Джозеф Джакеттпен бірлесіп, "Библия Хебраика" деген еврей тіліндегі масорет нұсқасын шығарды. Бұл кітап Америкада басылып шыққан алғашқы кітап болды. 1853 жылы Лизер бүкіл Танахты ағылшын тіліне аударып, оны "Лизердің Киелі кітабы" деп атады. 1857 жылы ол осы Киелі кітаптың екінші басылымын шығарды. Кітаптың кіші нұсқасы (кіші нұсқаның кіріспе сөзінің екінші-соңғы абзацында айтылғандай, кітаптың артқы жағында "Ескертпелер" бөлімі бар) кварто нұсқасынан (ол кеңінен ескертулердің төменгі жазбалары бар) екі жыл өткен соң басылды.

Қоғамдық жетекші

1830 және 1840 жылдары көптеген яһудилер Германиядан көшіп келді, ал Лизер өз үйінде тегін яһуди мектебін құрды, сондай-ақ басқа синагогаларға сөйлеу үшін саяхат жасады. 1848 жылы Филадельфияның еврей білім беру қоғамын құруға көмектесті, бірақ жергілікті мемлекеттік мектептерге бәсекелесу үшін еврей мектептерінің желісін құруға жеткілікті қолдау таба алмады. Бір келіспеушілікке байланысты 1850 жылы Лизер Микве Израиль қауымынан кетті, ол итальяндық консервативті хазан Сабато Морайсты өзінің мұрагері деп атады, өйткені Лизер өзінің Ескі Келісім аудармасын аяқтады, сондай-ақ 1851 жылы 7 сәуірде Филадельфиядағы алғашқы еврей мектебінің ашылуын бақылады (22 оқушы). Бірінші раввин 1840 жылы АҚШ-қа көшіп келді. Лизер ешқашан үйленбеген, ал сол кездегі көптеген қауымдар хазанның әйелі болуын талап етті. Лизер өзінің қоғамдық қызметін бастаған кезде, Құрама Штаттарда шамамен 12000-15000 шақты еврей жеке тұлғалары мен қауым мүшелері таралған еді; бұл қауым (және оның балалары) оның өліміне қарай шамамен 200 000-ға дейін өсті. Лизер американдық демократия аясында діни азшылықтардың құқықтарын қорғауды жалғастырды. 1840 және 1850 жылдары Лизер өзінің Occident and American Jewish Advocate журналын еврей қауымын олардың діни бостандығына төнген қауіп-қатерлерге қатысты ескертуге қолданды. Ол басқа да азшылықты діндермен, әсіресе жетінші күн баптистермен одақтасып, жексенбі күні жұмыс істеуге және басқа да іс-әрекеттерге тыйым салған жексенбілік көк заңдарға қарсы болды. Лизер Құрама Штаттардағы барлық дерлік ерте еврей қайырымдылық іс-шараларына қатысты. Мысалы, алғашқы еврей күндізгі мектептері, алғашқы еврей семинариясы, алғашқы еврей баспа қоғамы. "The Occident and American Jewish Advocate" журналы 25 жыл бойы халықаралық беделге ие болды. Ол құрған еврей баспа қоғамы қазіргі Америка еврей баспа қоғамының алғысы болды, ал Лизердің Киелі кітап аудармасы бүкіл әлемдегі ағылшын тілінде сөйлейтін яһудилер үшін ресми нұсқа болды. Өлер алдында ол: Лизер Маймонид колледжін құруға көмектесіп, оның проректоры болды. Бұл АҚШ-тағы болашақ яһуди семинарияларына жол ашты, бірақ ол 1873 жылы есігін жапты және 1875 жылға дейін Цинциннатиде еврей одағы колледжі құрылмады.

Өлім және мұра

1868 жылы 1 ақпанда 61 жасында Филадельфияда он томдық уағызын жариялағаннан кейін қайтыс болды. Ол Батыс Филадельфиядағы қауымның зиратында жерленді, кейін ол бұрынғы қауымы Микве Израильмен бірлескен зиратқа айналды. 1998 жылы Филадельфия мұғалім және ғалым ретінде қосқан үлесін мойындау үшін зираттың орналасқан жеріне жақын тарихи ескерткіш орнатты. Лизерді "заманауи православиелік яһуди" деп сипаттады, өйткені ол "заманауи мәдениет пен яһуди дәстүрінің динамикалық симбиозын" құруға үміттенді. Ол сондай-ақ, Құрама Штаттардағы Азамат соғысына дейін америкалық православие раввиндерінің шағын тобының "ең сөзге шешен өкілдерінің бірі" ретінде суреттеледі.

Айзек Лизер туралы мақалалар

Зев Элеффтің "Исаак Лизер туралы кейбір жазбалары" (2014 жылдың 12 қаңтары). Айзек Лизер: Қате уақытта дұрыс адам, Ахарон Ракэфет Роткоффтың (2013 жылдың 25 желтоқсаны).