Кіріспе

Математикадағы квази-эмпиризм – математика философиясының философтардың назарын математикалық тәжірибеге, әсіресе физика, әлеуметтік ғылымдар және есептеу математикасымен байланыстарға, математика негіздеріне қатысты мәселелермен ғана шектелмей, бағыттау әрекеті. Осы талқылауда бірнеше мәселе қарастырылады: эмпиризмнің (Пенелопа Мэддиге қараңыз) математикамен қарым-қатынасы, реализмге байланысты мәселелер, мәдениеттің маңыздылығы, қолданылу қажеттілігі және т.б.

Негізгі аргументтер

Квази-эмпиризмге қатысты басты аргумент – математика мен физика көбінесе зерттеу салалары ретінде қарастырылғанымен, мұның себебі адамның танымдық қабілетіндегі ерекшелік болуы мүмкін. Екі саланың екеуінде де тиісті эмпирикалық әдістерді немесе математикалық тәжірибені қатаң қолданғанның өзінде, бұл баламалы көзқарастарды жоққа шығаруға жеткіліксіз дейді. Юджин Вигнер (1960) бұл мәдениетті математикамен, физикамен, тіпті адамдармен шектеуге болмайтынын атап өтті. Ол: «Математика тілінің физика заңдарын тұжырымдауға қолайлы болуы – біз түсінбейтін және лайық емес керемет сыйлық. Біз оған ризашылық білдіріп, болашақ зерттеулерде оның жарамдылығын сақтап, біздің қуанышымызға, тіпті таңғалуымызға, білімнің кең салаларына, жақсы немесе жаман, кеңейе түсетініне үміт артуымыз керек» деді. Вигнер «таңғалу» терминінің орындылығын көрсету үшін бірнеше мысал келтірді, мысалы, математиканың басқаша мүмкін емес немесе қалыпты ойдан тыс болғандықтан көз жазбас жағдайларды білуге қалай үлес қосатынын көрсетті. Математикалық жүйемен қолдауға болатын, оларды байқау алдындағы ықтимал құбылыстарды сипаттау мүмкіндігі де бір мысал. Вигнерден кейін Ричард Хамминг (1980) осы тақырыпқа қатысты математиканың қолданылуы туралы жазды және сәтті қолдану кейде дәлелдеуден басым түсуі мүмкін екенін ұсынды: теорема қолдану арқылы анық болса, кейінірек теореманың дәлеліндегі мәселелер теореманы нығайтуға, қолдануды қайта қарауға немесе алынған нәтижелерді жоққа шығаруға қарағанда көбірек әрекеттерге алып келеді. Хамминг математиканың тиімділігіне қатысты төрт түсінік берді және бұл тақырыпты талқылауға және зерттеуге лайық деп санады. «Біз іздегенімізді көреміз». Сондықтан «квази» термині осы талқылауға қатысты маңызды. «Біз қолдануға математиканың қандай түрін таңдаймыз». Математиканы қолдануымыз бен өзгертуіміз жағдайға және мақсатқа байланысты. «Ғылым шындығында салыстырмалы аздаған мәселелерге жауап береді». Әлі де зерттеуді қажет ететін көп мәселе бар. «Адам эволюциясы үлгі болды». Адам факторына байланысты шектеулер болуы мүмкін. Уиллард Ван Орман Куин (1960) үшін болмыс – құрылымдағы болмыс. Бұл көзқарас квази-эмпиризмге қатысты, өйткені Куин әлем құрылымы туралы теорияны қолдайтын дәлелдер математикалық құрылымдар туралы теорияны қолдайтын дәлелдермен бірдей деп есептейді. Хилари Путнам (1975) математиканың тарихында ресми емес дәлелдерді, билікпен дәлелдеуді қабылдағанын, қателіктер жасап, түзеткенін айтты. Сонымен қатар, Евклидтің геометрия теоремаларын дәлелдеу жүйесі классикалық гректерге тән екенін, Қытай, Үндістан және Арабиядағы басқа математикалық мәдениеттерде осылай дамымағанын атап өтті. Бұл және басқа да дәлелдер көптеген математиктерді Платонистер деп аталудан бас тартуға, Платонның онтологиясымен бірге Аристотельдің әдістері мен эпистемологиясымен бірге батыс әлемінің негізі ретінде танылды. Математиканың шынайы халықаралық мәдениеті, Путнам және басқалар (1983) пікірінше, кем дегенде «квази» эмпирикалық болуы керек (эксперимент болмаса, келісімге келу үшін «ғылыми әдісті» қабылдау). Имре Лакатос (1976), осы тақырыптағы алғашқы жұмысын диссертациясы үшін жасаған (1961, Кембридж), математиканың негізін қолдау құралы ретінде «зерттеу бағдарламаларын» қолдады және математикалық жаңалықтарға сәйкес келетін ой-эксперименттерді қолдануға болатынын көрсетті. Лакатос осы тақырып аясында «квази-эмпиризм» терминін алғаш қолданған болуы мүмкін.

Операциялық аспектілер

Бұл тақырыпқа қатысты бірнеше жаңа еңбектер бар. Грегори Чейтиннің және Стивен Вольфрамның жұмыстары, олардың пікірлері даулы болуы мүмкін, тиісті. Чейтин (1997/2003) математиканың негізінде кездейсоқтық жатқанын, ал Вольфрам (Ғылымның жаңа түрі, 2002) шешілмейтін мәселелердің практикалық маңызы болуы мүмкін, яғни ол тек абстракция емес екенін айтады. Тағы бір маңызды қосымша – интерактивті есептеулер туралы талқылаулар, әсіресе Тьюрингтің моделінің мағынасы мен қолданылуы (Черч-Тьюринг тезисі, Тьюринг машиналары және т.б.). Бұл еңбектер есептеуге негізделген және жаңа мәселелерді көтереді. Чейтиннің (1997/2003) сөзін келтірейік: «Қазір бәрі аударылып кетті. Бұл философиялық аргументтерге, не Гёдельдің, не Тьюрингтің, не менің толық еместігімнің нәтижелеріне байланысты емес. Бұл өте қарапайым себеппен өзгерді: компьютер!». Ол интерактивті есептеу математикаға рационализммен ғана құрылатыннан гөрі дұрыс (эмпирикалық) негіз құруға көмектесе алады деп санайды. Бұл пікірге байланысты, функция (тіпті шексіз рекурсивті байланыста болса да) n-өлшемді (сөздің жалпы мағынасында) жүйелерді (есептеу немесе аналогтық тәсілдер арқылы) шеше алатын объектілердің шындығын түсіну үшін тым қарапайым құрылым болып табылады.