Кіріспе

Рим құдайы

Ежелгі Рим діні мен мифологиясында Янус (/dʒ/eɪ/n/ə/ JAYnəs; Ianvs) – бастамалардың, қақпалардың, өтулердің, уақыттың, екіұштылықтың, есіктердің, жолдардың, шекаралардың және аяқталудың құдайы. Ол көбінесе екі беті бар болып бейнеленеді. Қаңтар айы Янусқа (Януарий) құрмет көрсету үшін аталған. Ежелгі Рим шаруаларының күнтізбелерінде Юнона қаңтар айының қамқоршы құдайы деп жаңылысқан, бірақ Юнона маусым айының қамқоршы құдайы. Янус қақтығыстың басталуы мен аяқталуына қадағалап, соның салдарынан соғыс пен бейбітшілікке басшылық етті. Оның атымен аталған Римдегі ғимараттың қақпалары (көбінесе храм деп атала бермейді, бірақ екі жағында қақпалары бар ашық алаң) соғыс кезінде ашылып, бейбітшілік орнағанда жабылатын. Өтулердің құдайы ретінде, ол туу, саяхат және алмасумен байланысты болды. Портунмен бірге, ол саяхаттау, сауда және кеме жүргізумен айналысты. Янусқа арнайы фламен немесе діни қызметкер (сацердос) тағайындалмаған, бірақ қасиетті обрядтардың патшасы (rex sacrorum) өзі оның рәсімдерін өткізген. Янус жыл бойы діни обрядтарда кеңінен кездесетін. Сондықтан, Янус әрбір обрядтың басында, оның мақсатына қарамастан, ритуалдық түрде шақырылатын. Ежелгі гректерде Янусқа баламасы болмаса да, этрус пантеонының Күлсансымен (Culśanś) айтарлықтай ұқсастықтары бар.

Этимология

Ианус құдайының аты латын тілінде "күмбезді өткел, есік" деген мағынаны білдіреді, ол прото-италиялық *iānu ("есік") сөзінен, ал түптеп келгенде прото-индоевропалық *ieh₂nu ("өтпе жол") сөзінен туындаған. Бұл санскрит тіліндегі yāti ("бару, саяхаттау"), литва тіліндегі jóti ("бару, атпен жүру"), ирланд тіліндегі áth ("өткел") немесе серб-хорват тіліндегі jàhati ("атпен жүру") сөздерімен байланысты. Олай болса, Ианус – бару, өту идеясын білдіретін іс-әрекетті көрсететін атау, ол *yā < *y eð2 тамырының II темесінен, ал одан eō, ειμι сөздері қалыптасқан *ey ("бару") тамырынан пайда болған. Дегенмен, кейбір қазіргі ғалымдар Индоевропалық этимологияға, яғни Дианнан немесе *yā тамырынан шыққандығына қарсылық білдіреді. Ianus-тан ianua ("есік") сөзі шыққан, соның салдарынан ағылшын тіліндегі "janitor" ("қараушы") сөзі (латынша ianitor) пайда болды.

Ежелгі түсіндірмелері

Ежелгі ғалымдар үш этимология ұсынды, олардың әрқайсысы құдайдың мәні туралы ойлар білдіреді. Біріншісі Пауыл Диаконның Хаосқа берген анықтамасына негізделген: hiantem, hiare, "ашық болу", одан Ianus сөзі бастапқы тыныстың жоғалуы арқылы туындаған. Бұл этимологияда Хаос түсінігі құдайдың бастапқы мәнін анықтайды. Нигидий Фигул ұсынған тағы бір этимологияны Макробий айтады: Ян – Аполлон және Диана Иана, дыбыстық әдемілік үшін D әрпі қосылған. Бұл түсіндірмені А. Б. Кук және Дж. Г. Фрейзер қабылдаған. Ол Янустың жарқын аспанға, күнге және айға ұқсастығын қолдайды. Бұл бұрынғы *Дианус, *dia < *dyēw-ден, индоевропалық *dey- "жарық" түбірінен (латын тілінде dies – күн, Diovis және Iuppiter сөздерінде көрінеді) құралған деп санайды. Алайда Нигидий ұсынған Диан түрі куәландырылмаған. Үшінші этимологияны Цицерон, Овидий және Макробий көрсеткен, ол атауды латын тілінде түсіндіреді, оны "бару" етістігінен шығарады, Янусты бастаулар мен өтулердің құдайы ретінде түсіндіруге негізделген.

Теология және функциялары

Янустың негізгі мәні талқыланып жатқанда, қазіргі ғалымдардың көпшілігі құдайдың қызметтері бір принциптің төңірегінде жинақталғанын айтады: барлық бастамалар мен өзгешеліктерге қадағалау, олар абстрактілі немесе нақты, қасиетті немесе қарапайым болсын. Құдайдың негізгі мәніне қатысты түсіндірулер оны осы жалпы қызметпен шектейді немесе оның нақты немесе ерекше бір жағын баса көрсетеді (оны жарық, күн, ай, уақыт, қозғалыс, жыл, есіктер, көпірлер сияқты нәрселермен байланыстырады) немесе құдайды космологиялық принцип ретінде қарастырып, оны аспан құдайы ретінде түсіндіреді. Бұл қазіргі заманғы түсіндірулердің дені ежелгі заманда қалыптасқан.

Бастапқылар мен өтулердің құдайы

Оның бастамалар құдайы ретіндегі қызметі көптеген ежелгі дереккөздерде, олардың ішінде ең танымалдары Цицерон, Овидий және Варро есімдерімен аталады. Қозғалыс құдайы ретінде Янус жолдарды бақылайды, істердің басталуына себепкер болады және барлық бастамалардың үстінен қадағалайды. Қозғалыс пен өзгеріс өзара байланысты болғандықтан, оның екі басты бейнесі арқылы көрінетін қос табиғаты бар. Ол үй есігінен кіру мен шығуға, иануаға бағынып, оның аты одан шыққан, ал керісінше емес. Сол сияқты, оның қамқорлығы iani деп аталатын жабық жолдарға және, ең бастысы, қала қақпаларына, соның ішінде Аргилетумның культтік қақпасы – Ианус Геминус немесе Порта Иануалисқа дейін жетеді, ол осы қақпа арқылы Римді сабиндерден қорғайды. Ол сондай-ақ Лациумнан Римге келетін жолдардың соңғы нүктесін күзетіп тұратын Соториум Тигиллумында да бар. Оның құрбандық тасы, кейін Порта Карменталис маңындағы ғибадатханасы бар, ол Веиге апаратын жолдың аяқталуында орналасқан, сонымен қатар Яникулумда да бар, ол Римнен Этрурияға қарайтын қақпа. Бастама (principium), қозғалыс, өту (eundo) және одан туындайтын уақыт ұғымдарының байланысын Цицерон анық түсіндірген. Жалпы, Янус уақыттың бастауында, Көк қақпасының сақшысы ретінде: оның жұмысының арқасында Юпитердің өзі алға және артқа жылжуға мүмкіндік алады. Оның ғибадатханаларының бірінде, ықтималда Форум Холиториумда, оның мүсінінің қолы 355 санын (ай жылдағы күндер саны) көрсету үшін орналастырылған, кейіннен 365 санын көрсеткен, бұл уақыт үстінен оның билігін символдық түрде бейнелейді. Ол әлемнің нақты және абстрактілі бастамаларына, мысалы, дінге және құдайлардың өзіне басшылық етеді, ол да Көкке және басқа құдайларға жол ашады: сондықтан адамдар оны бірінші болып шақыруы керек, олар қай құдайға дұға ететін немесе оның ықыласын табуды көздейтін болса да. Ол адам өмірінің, жаңа тарихи кезеңдердің және қаржылық кәсіпкерліктің бастамашысы: миф бойынша, ол алғашқы монеталарды соққан, ал либералды серияның бірінші монетасы – ас, бір жағында оның суреті бейнеленген.

Өзгеріс құдайы

Янус жиі өткеннен болашаққа, бір жағдайдан екіншісіне, бір көзқарасқа екіншісінен, жастардың ересекке өсуі сияқты өзгерістер мен кезеңдерді бейнелейтін. Ол уақытты көрсетеді, себебі ол бір жағымен өткенді, екінші жағымен болашақты көре алатын. Сондықтан Янус егін жинау мен егудің басталуында, сондай-ақ үйлену, өлім және басқа да жаңа бастамаларда құдай ретінде құлшылыққа ие болған. Ол варварлық пен өркениеттің, ауылдық және қалалық кеңістіктің, жастық пен ересек шақтың аралық шекарасын білдірді. Бастамаларға жауапты Янус, белгілер мен жақсы ниеттермен байланысты болды.

Пантеондағы орны

Леонард Шмицтің пікірінше, ол Римнің ежелгі пантеонындағы ең маңызды құдай болған болуы мүмкін. Ол көбінесе Юпитермен (Жопитермен) бірге дұғаға тілек айтылатын.

Күн құдайы теориясы

Мақробий Нигидий Фигул мен Цицеронға сілтеме жасай келе, Янус пен Яна (Диана) – Аполлон немесе күн мен ай ретінде құлшылық етілген құдайлар жұбы екенін айтады. Сондықтан Янус басқалардың бәрінен бұрын құрбандықтарды қабылдаған, себебі оның арқылы қажетті құдайға жол ашық көрінеді. А. Аудин де осыған ұқсас күнді түсіндіруді ұсынды, ол құдайды ұзақ даму процесінің нәтижесі ретінде қарастырады, ол шумерлік мәдениеттерден басталып, ғибадатханалардың шығыс жағында орналасқан екі күн тірегінен басталады. Олардың әрқайсысы екі күн тоқырауында күннің шығу бағытын көрсетеді: оңтүстік-шығыс – қысқы, ал солтүстік-шығыс – жазғы күн тоқырауы. Осы екі тірек құдайлық егіздердің дінтануының бастауында тұр, олардың бірі өлшеулі (солтеүстік тірегіне байланысты, күн сәулесі жетпейтін солтүстік аймаққа жақын), ал екіншісі өлмейтін (оңтүстік-шығыс тірегіне байланысты, күннің әрқашан жарқырап тұратын оңтүстік аймағы). Кейіннен осы иконографиялық үлгілер Таяу Шығыста және Египетте екі денелі бір тіректен және ақырында қарама-қарсы бағытталған екі баспен бір денеге айналды. Нюма римдік күнтізбені реттеген кезде алғашқы айды Янус есімімен – Януар деп атады, дәстүр бойынша ол сол кездегі ең жоғары құдай саналған.

Ғибадатханалар

Нума Ianus geminus (сондай-ақ Janus Bifrons, Janus Quirinus немесе Portae Belli) салған. Бұл жол соғыс кезінде ритуалды түрде ашылып, римдік қарулар тынығу алғанда қайта жабылатын. Ол ежелгі Рим форумы мен Юлий Цезарь форумының арасында, Нума Помпилийдің өзі қасиеттеп берген, екі жағында қақпалары бар қабырғалы қоршау құрады. Ғибадатхананың нақты орналасқан жері мен сыртқы түрі туралы ғалымдар арасында көп пікірталас болды. Соғыс кезінде Янус қақпалары ашылып, ішінде құрбандықтар мен ватициниялар өткізіліп, әскери іс-қимылдардың нәтижесі болжанатын. Есіктер тек бейбіт уақытта ғана жабылатын, бұл өте сирек болатын жағдай. Ianus Geminus-тің мақсаты жақсы белгі беру еді: бейбіт уақытта ол ішкі соғыстарды тоқтатуға немесе бейбітшілікті сақтауға көмектесетін дейтін. Соғыс кезінде ол міндеткерліктегі адамдардың оралуына мүмкіндік беру үшін ашық болатын. 260 жылға дейін, консул Гай Дулий Мила шайқасынан кейін Форум Холиториумда Янусқа арналған ғибадатхананы қасиеттеп берген деп айтылады. Онда құдайдың мүсіні болған, оның оң қолы 300, сол қолы 65 санын көрсеткен – күннің жылдық циклындағы күндердің саны, және әр ай үшін бірден жиырма төрт құрбандық тақтасы болған. Форум Транзиториумдағы төрт жақты құрылым, Янус аркасы деп аталатын, христиан дәуірінің бірінші ғасырына жатады: көпшілік пікірге сәйкес, оны император Домициан салған. Алайда, американдық ғалымдар Л. Росс Тейлор мен Л. Адамс Холланд, Стацийдың мәтініне сүйене отырып, бұл құрылыс одан бұрынғысы (дәстүр бойынша, Ianus Quadrifrons Фалэрийден Римге әкелінген) және Домициан оны жаңа форумымен қоршаған деп санайды. Шындығында, Форум Транзиториумның құрылысы Нерва билігінде б.з. 96 жылы аяқталған және ашылған.

Культтық епітеттер

Янустың күрделі табиғатын зерттеудің тағы бір жолы – оның культтік эпитеттерін жүйелі түрде талдау: діни құжаттар басқа әдеби көздерге қарағанда құдайдың теологиясы туралы түсінікті дәл сақтап қалуы мүмкін. Янустың культтік эпитеттерінің негізгі көздері – Вароның "De Lingua Latina" еңбегінде сақталған Carmen Saliare фрагменттері, Макробийдің "Сатурналия" (I 9, 15–16) үзіндісіндегі тізім, Иоанн Лидтің "De Mensibus" (IV 1) үзіндісіндегі тағы бір тізім, Седреннің "Historiarum Compendium" (I б. 295 7 Бонн), бұл тізім ішінара Лидтің еңбегіне сүйенген, және Сервий Гонораттың "Энеида" (VII 610) туралы түсіндірмесі. Әдеби шығармаларда да Янустың кейбір культтік эпитеттері сақталған, мысалы, Овидийдің I кітабының басындағы Янусқа арналған "Fasti" ұзақ бөлігі (89–293), Тертуллиан, Августин және Арнобий.

Басқа дереккөздер

Жоғарыда аталған дереккөздер: Ян Гемин, I. Патер, I. Юноний, I. Консивий, I. Квирин, I. Патулкий және Клузивий (Macrobius above I 9, 15): Ι. Κονσίβιον, Ι. Κήνουλον, Ι. Κιβουλλιον, I. Πατρίκιον, I. Κλουσίβιον, Ι. Ιουνώνιον, Ι. Κυρινον, I. Πατούλκιον, I. Κλούσιον, I. Κουριάτιον (Lydus above IV 1); I. Κιβούλλιον, I. Κυρινον, I. Κονσαιον, I. Πατρίκιον (Cedrenus Historiarum Compendium I p. 295 7 Bonn); I. Clusiuius, I. Patulcius, I. Iunonius, I. Quirinus (Servius Aen. VII 610). Тізімдер белгілі бір дәрежеде бір-бірімен тоғысқанмен (Macrobius және Lydus тізімінде бес атау ортақ), атаулардың түсіндірмелері едәуір өзгеше. Макробтың тізімі мен түсіндірмесі, әлдебір Корнелий Лабеоның еңбегіне тікелей негізделген болуы мүмкін, себебі ол Сатурналиясында осы авторды жиі сілтейді, мысалы, Майяның құлшылық атауларының тізімін келтіргенде және оның Фасти атты еңбегін атағанда. Янус атауларын баяндап, Макроб былай дейді: "Біз қасиетті обрядтарда оған дұға етеміз". Лабеоның өзі, Майя туралы мәтінде айтылғандай, оларды Libri Pontificum-нің indigitamenta тізімдерінен оқыған. Ал Лидтің құзыреті осы құжаттарды нақтылы зерттеген болуы екіталай, өйткені ол ортақ атауларға әртүрлі (кейде таңғажайып) түсіндірмелер береді: оған түсіндірмелерсіз тізім келген сияқты, ал оның түсіндірмелері тек оның жеке ойлары.

Аталық

Патер – Янусқа ең көп кездесетін эпитет, сонымен қатар Ianuspater құрамында да кездеседі. Көптеген құдайлар осы діни эпитетті бөліссе де, римдіктер оның Янусқа ерекше қатысты екенін сезінгендей. Басқа құдайлармен бірге шақырылғанда, әдетте оны ғана «әке» деп атайды. Янусқа берілген «әке» атағы тек құрметпен ғана шектелмейді, ол оның бастапқы рөлін көрсетеді. Ол құдайлардың алғашқысы, сондықтан олардың әкесі: quasi deorum deum деген формула Кармен Салиардың diuum deus-ымен сәйкес келеді. Сол сияқты, duonus Cerus тіркесінде Cerus – «жаратушы» деген мағынаны білдіреді және ол Цереспен байланысты еркек түрі саналады. Лид Патрикий (Patricius) деп атап, оны автохтон деп түсіндіреді: ол Патерге сәйкес келетін басқа эпитет бермегендіктен, Лид Патрикийді Патердің синонимі ретінде қарастырады деген қорытынды жасауға болады. Янусты рулық культтармен байланыстыратын немесе оны ескі патрицийлердің ерекше құрмет тұтқан ұлттық құдай ретінде танитын ешқандай дәлел жоқ.

Геминус

Геминус – Макробийдің тізіміндегі бірінші эпитет. Сөздің этимологиясы нақты болмаса да, оның екі бет немесе екі бас болу сипатымен байланысты екені сөзсіз. Мұны көптеген баламалы тіркестер дәлелдейді. Бұл эпитеттің шығу тегі нақты болуы мүмкін, ол құдайдың монеталарда бейнеленген түріне тікелей сілтеме жасайды, және король Нума Аргилетумдағы ең төменгі жатқан киелі орынға осы бейнені енгізген деп есептеледі. Немесе, бұл Порта Беллидегі Янус ерекшелігімен байланысты болуы мүмкін – соғыс басталғанда салтанатты түрде ашылатын екі қақпа. Ал, абстрактілі тұрғыдан алғанда, бұл эпитет құдайдың өзінің шекаралық, аралық функцияларынан метафоралық түрде туындауы мүмкін: уақыт және кеңістікте екі түрлі сала, әлем немесе әлемдерді байланыстыратын жолдар. 241 жылға дейін Фалэриядан әкелінген және Домицианның Forum Transitorium-ға орнатқан Ян quadrifrons немесе quadriformis, басқа мағынаға ие болғанымен, осы теологиялық тұжырымға байланысты көрінеді, себебі оның бейнесі жылдың барлық бағыттарын, элементтерін және уақытын басқару қабілетін көрсетеді. Алайда, бұл жаңа эпитетке әкеп соқпады.

Патульций мен Клузивий І

Патульций және Клузивий немесе Клузиус – есіктердің ішкі қасиеті мен функциясына, яғни ашық немесе жабық болуына байланысты эпитеттер. Қақпа күзетшісі Янус барлық түрдегі есіктер мен жолдарға билік етеді және оларды ашу немесе жабу қабілетіне ие. Сервий Патульцийді дәл осылай түсіндіреді. Лид бұрыс аударма береді – "αντί του οδαιον", бірақ бұл құдайдың жолдарды қорғаушы ретіндегі қасиетін көрсетеді. Лид басқа жерде Янның кілтінің болуын дәлелдеу үшін θυρέος эпитетін келтіреді. Екі эпитеттің қарама-қарсылығы, ауыспалы қарсы жағдайларды білдіреді және көбінесе indigitamenta-да кездеседі: Янусқа қатысты Макробий Карментистің екі түрінің – Antevorta және Postvorta тұлғаларына мысал келтіреді. Бұл эпитеттер Порта Януалис немесе Порта Белли есігінің ашылуымен байланысты Янустың ритуалдық функциясымен байланысты. Бұл рәсім Римнің негізі қалануына дейінгі заманға дейін соңғы болуы мүмкін. Ақындар бұл рәсімді қақпаның ішінде соғысты немесе бейбітшілікті жабу арқылы түсіндіруге тырысты, бірақ оның діни мағынасы жеңіске жеткен әскерлердің сәлеммен үйге оралуын қамтамасыз ету болуы мүмкін.

Квирин

Квирин – талқыланған эпитет. Кейбір ғалымдардың пікірінше, көбінесе франкофондықтар, ол рим халқының соғыстан бейбітшілікке өтуімен тығыз байланысты, солдат (miles) статусынан бейбіт кәсіппен айналысатын азамат (quiris) статусына, Porta Belli рәсімдері көрсететіндей. Бұл – латын тіліндегі quirites сөзінің әдеттегі мағынасы. Басқа ғалымдар, негізінен неміс тілінде сөйлейтіндер, керісінше, бұл құдай Квириннің әскери сипатымен байланысты деп санайды, бұл түсінік көптеген ежелгі дереккөздермен расталған: Лид, Седрен, Макробий, Овидий, Плутарх және Павел Диакон. Шиллинг пен Капдевилл бұған қарсы шығып, Янусқа осы эпитеттің бейбітшілікке оралуды басқару функциясы бергенін айтады, бұл 30 наурызда Pax, Concordia және Salusпен байланысы арқылы расталады, тіпті Янус барлық бастамалардың құдайы ретінде соғыстың басталуына да қатысатыны рас болса да, сондықтан оны жиі соғыс бастаушы (belliger) деп атайды, сонымен қатар бейбітшіл (pacificus) десе де болады. Дюмезиль осы қолданысты әр түрлі еңбектерінде, қарулы Марс qui praeest paci табиғаты, үшінші функция құдайларының қарулы қасиеттері және үшінші функцияның қару-жарағы туралы талқылайды. Ал Кох, Янус Квирин эпитетін құдайдың жылды бастап, аяқтайтын екі айға – патша Нума күнтізбені реформалағанда қосылған айларға – жасаған қамқорлығының көрінісі деп қарастырады. Бұл түсіндірме де Янус құдайының шекаралық сипатына сай келеді. Янус Квирин термині Август тұсында кеңінен таралды, оның бейбітшілікке бағытталған түсіндірмесі Рим бейбітшілігінің (Pax Romana) Август идеологиясына өте жақсы үйлеседі. Ян Куирин атауы Numa-ға жатқызылатын spolia opima рәсімінде де кездеседі, онда соғыста қаза тапқан патшаның немесе басшының үшінші дәрежелі олжасы, қарапайым сарбаздың қолға түсіргені, Ян Куиринге арналады. Шиллинг бұл рәсімнің Янус Квиринге сілтемесінің түпнұсқалық болжамдық түсіндірмені бейнелейтініне сендіреді, ол осы құдайға рим тарихының соңғы және шешуші олжасын жатқызады.

Ποπάνων (Попанон, Либо?)

Попанон (Попанон) деген епітетті Лид ғана куәландырады, ол Варроның календарь күні оған бұл атауды әкелген торт сыйлағанын айтады. Латын тілінде осы есімнің қалдықтары жоқ, бірақ Овидий қаңтар календасы үшін, ал Пауыл осы рәсімді куәландырған. Бұл торт ianual деп аталды, бірақ Янусқа қатысты эпитет Ianualis болуы ықтимал емес: Либо деген ұсыныс бар, ол әлі де болса тек болжам ғана. Контекст этрусктік этимологияға мүмкіндік береді.

Иуноний

Янус Юноний атағын барлық календардың қамқоршысы болғандықтан алады, олар Юнонамен де байланысты. Макробийдің түсіндірмесінде: «Юноний, айтқандай, ол қаңтардың ғана емес, барлық айлардың кіруін де ұстайды: шындығында, барлық календар Юнонаның билігінде». Кіші понтифик жаңа айдың тууын байқағанда, оның көмегімен рекс сакрорум Калабрада Янусқа құрбан шалса, ал регина сакрорум регияда Юнонаға құрбан шалады. Кейбір ғалымдар Юнонаның құдайдың бастапқы серігі болғанын айтады. Бұл мәселе Янус пен Юнонаның мәніне қатысты және маңызды пікір таласына негіз болады: Янус – ежелгі урандық жоғарғы құдай ма, әлде Янус пен Юпитер бірдей болған, олардың ерекше есімдері бастапқы дінтануына тән болған ба? Француз тіліндегі ғалымдардың арасында Гримал және (ішінара және толық емес) Ренар мен Басанов Дюмезиль мен Шиллингке қарсы урандық жоғарғы құдай тұжырымын қолдайды. Ағылшын тіліндегі ғалымдар Фрейзер мен Кук Янусты урандық жоғарғы құдай ретінде қарастыруды ұсынды. Қалай болғанда да, Янус пен Юнонаның ерекше өзара байланысы бар екені анық: Янус – Юноний, ал Юнона – Януалис, себебі ол босану мен етеккір цикліне басшылық етеді және есіктерді ашады. Сонымен қатар, 1 қазандағы Тигиллиум Сорорий рәсімінде Янус пен Юнона да байланысты, онда олар Ianus Curiatius және Iuno Sororia аталымдарын иеленеді. Бұл аталымдар, құдайлардың қызметтік сипаттамаларын ауыстыратын, олардың жақындығының ең айқын дәлелі болып табылады. Бұл рәсім туралы егжей-тегжейлі мәліметтер төменде берілген.

Консивий

Консивий, себуші, – құдайдың адам өмірінің бастапқы сәтіндегі және жалпы өмірдің тұжырымдалуындағы қамқоршылық функциясын көрсететін эпитет. Бұл оның бастамалардың қамқоршысы болуының нақты бір көрінісі. Адам үшін бұл ең маңыздысы, тіпті Августин мен кейбір қазіргі ғалымдар оны екінші дәрежелі деп санаса да. Августин dii selecti-нің кейбіреулері мұндай істермен айналысатынына таңғалады: «Шындығында, жүктілік кезде Янус өзі алдымен ұрықты қабылдауға жол ашады». Ал Варро, спермаға жол ашып, жаңа өмір бастау функциясының маңыздылығын түсінді, сондықтан ол құдайлар тізімін Янустан бастады, бұл Кармен Саляре үлгісіне сәйкес келеді. Макробий өзінің тізімінде осы эпитетті былай түсіндіреді: «Консивий – себуден (conserendo), яғни адам тегінің таралуынан, Янус іс-қимылы арқылы таратылатын нәрседен». Бұл ең ежелгі форма. Бірақ ол Консевийді Янусқа жататын эпитет емес, жеке теоним деп санайды. Лидий Консивийді Опс Консива немесе Консивия арқылы Консуспен байланыстырып, βουλαιον (кеңесші) деп түсіндіреді. Консус кеңес беретін құдай ретінде латын авторларында кездеседі және бұл сабин әйелдерін ұрлау туралы хабарға (Консуалия аестива күні болған) байланысты халықтық этимологиямен түсіндіріледі, олар Консус кеңесімен жасалған делінеді. Дегенмен, латын тіліндегі ешбір дерек Консус пен Янус Консивийдің арасындағы қандай да бір байланыс туралы айтпайды. Сонымен қатар, осы этимологияны қажет ететін екі мәтім де түсініксіз, әсіресе Консус атауының Ops Consivia-да кездесетін consivius немесе conseuius сөзімен этимологиялық байланысы болуы қиын, сондықтан себу туралы түсінік туындайды.

Кенелус (Coenulus)

Кеноул (Coenulus) және Кибуллий (Cibullius) латын тіліндегі көздерде кездеспейді. Екінші эпитет Лидтың қолжазбаларында табылмайды, бірақ Cedrenus-та тамақ және күтім туралы түсіндірмемен бірге келтірілген. Лидтың редакторы Р. Вунш Лидтың өзі Кеноулды ευωχιαστικός, банкетте жақсы шақырушы деп түсіндіргеннен кейін Cedrenus-тың бөлігін қосты. Капдевилль Cedrenus мәтінін палеографиялық қателік деп есептейді: тек Кеноул ғана Янусқа тиесілі эпитет екені даусыз, ал оны түсіндіру үшін қолданылған сөз, яғни кешкі ас кезінде жақсы күту және сыйлау, тамақтан бұрынғы ритуалдық тілектерде қолданылып, кешкі ас ішушілерге дәмді тамақ тілеген. Бұл Янусқа тән ерекшелік, оны Карна, Кардея, Крейнмен байланыстыратын миф осыны көрсетеді.

Куриатиус

Куриатиус епіфеті Юно Сорориямен байланысты, Тигиллум Сорориум артындағы екі құрбандық аласының біріне арналған құдайды көрсету үшін қолданылады. Фест және басқа да көне авторлар Куриатиусты Тигиллумның этиологиялық аңызы арқылы түсіндіреді: П. Горацийдің Албан Куриатиін жеңіп, өз қарындасын өлтіргені үшін, басын жамылған күйде арқалықтың астынан өту арқылы жасаған тәубесі. Капдевилл бұл есімді аңыз кейіпкерлерімен және оның өзімен байланысты ырыммен ғана байланыстырады, дәлел ретінде Дюмезильдің талдауын келтіреді. Шиллинг болжамы бойынша, бұл бастапқыда Гораций руына сеніп тапсырылған, әскери маусым соңында жастарды (iuvenes) тазартуға мүмкіндік берген және кейін мемлекетке өткен қасиетті нәрсе. Янусқа осындай өткізу рәсімін қамқорлық етуі табиғи. Юнонаның қатысуы күнтізбен (календарь) және оның жастарды, әскерді қорғауымен немесе аңызбен байланысты болуы мүмкін. Шиллингтің пікірінше, бұл куриямен байланысты, себебі Тигиллум ежелгі куриялардан алыс емес жерде орналасқан. Ренард Шиллингтің түсіндірмесін қабылдамайды, тіпті оны (lictor curiatius) жазу арқылы қолдау көрсетілсе де, себебі «curiatius», «curis» және «Curitis» сөздеріндегі «u» әрпінің қысқалығы, ал «curia» сөзіндегі «u» әрпінің ұзақтығы ерекшеленеді. Бұған қоса, бұл Герберт Дженнингс Роуз, Курт Латте және Роберт Шиллингтің өзі ұсынған Тигиллум Сорориумның ырым-жоралдарының әртүрлі түсіндірмелерінің бір бөлігі. Ренард есімнің мағынасын «curis» немесе «cuiris» – Юнона Куритистің сүйісімен байланыстырады, себебі оған «Сорория» есімі берілген, бұл Янусқа тән «Geminus» есіміне және екі тіреу арасындағы өтпе жолдың егіз немесе әйелдік сипатына сәйкес келеді. Қорытындылай айтқанда, Куриатиус есімінің этимологиясы әлі де белгісіз.

Әдет-ғұрыптар

Янусқа қатысты көптеген рәсімдер болған. Оның барлық бастамалар мен өткелдерді белгілейтін негізгі функциясының жан-жақты және кең ауқымды сипатына байланысты, оның болуы кең таралған және фрагменттелген болатын. Жаңа жылдың және әр айдың басталуын тойлайтын рәсімдерден басқа, жыл ішінде әскери маусымның басталуы мен аяқталуын белгілейтін арнайы уақыттар болды, наурыз және қазан айларында сәйкесінше. Бұлардың ішінде 1 наурыздағы arma movēre, айдың соңында саллийлер орындаған arma condĕre және 1 қазандағы Tigillum Sororium рәсімдері бар. Янус Квирин 1 маусымдағы Марс храмдарының бағышталу мерекесімен (Януспен байланысты құдай Карнаның мерекесімен сәйкес келетін күн: төменде қараңыз) және 29 маусымдағы Квирин мерекесімен (Юлиан күнтізбесіне дейінгі айдың соңғы күні) тығыз байланысты болды. Бұл маңызды рәсімдер төменде егжей-тегжейлі қарастырылады. Кез келген рәсім немесе діни амал алдымен Янусты шақыруды, ал соңында Вестаны шақыруды талап етті (Janus primus және Vesta extrema). Бұл туралы Carmen Saliare, devotio формуласы, егістіктерді тазарту, porca praecidanea құрбандығы және Arval бауырларының Acta-ларында кездеседі. Янусқа арналған жалын болмаса да, ол rex sacrorum-пен тығыз байланысты болды, ол оның құрбандықтарын орындады және оның көптеген рәсімдеріне қатысты: rex діни қызметкерлердің иерархиясындағы (ordo sacerdotum) бірінші орынды иеленді. Портунус жалыны 17 тамызда, Портуналия күні, құдай Квириннің сөңкесін майлау рәсімін орындады, сол күні консул Гай Дуилиус б.з.д. 260 жылы Forum Holitorium-дағы Янус храмын бағыштаған.

Жыл басы

25 желтоқсанда қысқы күн тоқырауы болады деп есептелген. 1 қаңтарда Жаңа жыл күні болды: бұл күн Янусқа арналған, өйткені ол жаңа жылдың және Янус айының (календардың) бірінші күні еді: бұл мереке римдіктердің наным-сенімдерімен байланысты болды, себебі олар кез келген нәрсенің басталуын болашаққа деген белгі деп санайтын. Сондықтан сол күні бір-біріне жылы лебіздер айтылып, жақсы тілектер тілеу қалыпты жағдай болған. Осы себепті де әркім өз жұмысынан қысқа уақытқа үзіліп, бір-біріне құрма, өрік және бал сыйлап, сәлемдесіп, «стрена» деп аталатын монеталарды тарту еткен. Құдайға арнап, тарыдан (шыршадан) және тұздан жасалған нан пісіріліп, құрбандыққа шалынған. Овидийдің сөзіне сүйенсек, көне заманда жануарлар құрбандыққа шалынбаған, ал құдайлар тары мен таза тұз арқылы разы етілген. Бұл нан «ianual» деп аталған, және ол жазғы күн тоқырауына дейін Сумман құдайына ұсынылған «summanal» сияқты болуы мүмкін, бірақ ол ұн, бал және сүт қосылған тәтті болған. Содан кейін, 9 қаңтарда, қаңтар айының Агониясы күні, сакрал патша Янусқа қошқар құрбандығын шалған.

Айдың басы

Әр айдың басында рекс сакрарум мен понтифекс минор Калабра куриясында Янусқа құрбандық шалатын, ал королева Юнонаға шошқа немесе еділ қой ұсынған.

Күннің басталуы

Таң Янусқа тиесілі болды: адамдар күнделікті қызметтерін және істерін бастады. Гораций оны "Таңғы әке" деп атайды. Г. Дюмезиль бұл дәстүрдің Янусқа күн құдайы ретінде ғылыми түсіндірулердің бастауы болғанына сендіреді.

Ғарыш

Янус кеңістіктік өзгерістерге де қатысты, үй есіктерін, қала қақпаларын және шекараларды басқарды. Екі қауымның аумағы арасындағы шекарада орналасқан көптеген топонимдер, әсіресе этрусктіктер мен латындықтар немесе умбриялықтар, осы құдайдың атымен аталған. Ең танымал мысал – Яникулум, ол Римнен Этрурияға қарайтын жолды белгілеген. Шекаралар көбінесе өзендермен сәйкес келгендіктен және Римнің (сондай-ақ басқа итальяндықтардың) Этруриямен шекарасы Тибр болғандықтан, оны кесіп өтудің діни мағынасы болған деп есептеледі; бұл қатаң қорғау амалдары мен құрметті көзқараспен байланысты болды. Янус бастапқыда осы қасиетті өзенді Понс Сублиций арқылы кесіп өтуді реттеген. Яникулум атауы құдайдың есімінен емес, абстрактілі зат есім iānus-тан шыққан. Адамс Холланд бұл атаудың Тибр аралын (оның пікірінше, Янусқа арналған алғашқы ғибадатхана орналасқан) өзеннің оң жағалауымен байланыстыратын шағын көпірдің аты болғанын айтады. Дегенмен, Янус есіктердің, қақпалардың және жалпы жолдардың қорғаушысы болды, оның екі символы – кілт пен таяқ мұны көрсетеді. Кілт саяхатшының тауарларын алмастыру үшін бейбіт ниетпен кемежайға немесе бродыға келгенін білдіретін белгі болды. Келіннің жаңа үйінің есік тіректерін қасқыр майымен майлау рәсімі, Янус туралы тікелей айтылмаса да, иануамен байланысты өткізу рәсімі болып табылады.

Салидің салт-дәстүрлері

Салидің рәсімдері наурыз айында соғыс маусымының көктемгі басталуын және қазан айында аяқталуын белгіледі. Марсқа арналған Салий Палатинидің екі тобынан тұратын патрицийлік содалиталардың құрылымы, олардың құрылысы дәстүрлі түрде Нумаға (штаб-квартирасы Палатинде) және Салий Коллини немесе Агоналз, Куиринге арналған, ал оның негізі Тулл Хостилийге (штаб-квартирасы Куириналда) жатқызылды. Олардың негізі туралы аңыз да солай: бейбітшілікті жақсы көретін патша Нума римдіктердің болашақ соғыстарын болжап, Марс Градивустың Салийін құрды, ал соғысқа құштар патша Тулл, сабиндермен ұзаққа созылған соғыста, егер жеңіске жетсе, Салийдің екінші тобын құруға ант берді. Бейбітшіл патшаның Марсқа қызмет етуі және соғысқа өтуі, ал соғысқа құштар патшаның Куиринге қызмет етуі, күтілетін жағдайларда бейбітшілік орнатуы – екі құдай арасындағы өзара әрекеттесудің диалектикалық сипатын көрсетеді, бұл олардың өзіндік функцияларына тән. Құдайдың күші арқылы олар күш пен жеңіске, жемістілікке және молшылыққа кепілдік берді. Салидің екі тобы өз өкілеттіктерін бөліп алмағанына назар аудару керек: олар әскери маусымды ашу және жабу кезінде бірлесіп жұмыс істеді, биліктің бір құдайдан екіншісіне өтуін белгіледі. Осылайша, Сали рим халқының, әсіресе жастардың соғыс және бейбіт аспектісіндегі диалектикалық табиғатын бейнеледі. Бұл диалектика Марс ғибадатханасының померийден тыс және Куирин ғибадатханасының померий ішінде орналасуы арқылы материалдық түрде көрініс тапты. Салидің наурыз және қазан айларындағы рәсімдерінің жылдық диалектикалық ритмі әр айдың рәсімдерінде және олардың померийлік сызықты қайта-қайта кесіп өтуі арқылы көрінеді. Наурыз айының рәсімдері айдың бірінші күні ancilia movere рәсімімен басталды, 14-інде Campus Martius-тағы Equirria (және ескі жылды қуу рәсімі Mamurius Veturius), 17-інде Agonium Martiale, 19-ында Comitium-дағы Quinquatrus (19 қазанның Armilustrium-мен симметриялық сәйкес келеді), 23-інде Tubilustrium және айдың соңында ancilia condere рәсімімен аяқталды. Осы бір айлық рәсімдер жиынтығы аяқталғаннан кейін ғана әскери науқандарға кірісуге рұқсат етілді. Янус кейде соғыскер, кейде бейбітшіл деп аталады, оның жалпы функциясы жаңадан бастаушы болып табылады, ол наурыз айының соңында Пакс, Салус және Конкордиямен бірге наурыз айының рәсімдерін аяқтаумен байланыстырылады: Бұл ерекшелік Янус Куиринус аспектісін көрсетеді, ол бейбітшілікті қайтарудың квириналдық функциясын және жауынгерлердің жеңіске жету үмітін атап көрсетеді. Салидің рәсімдері наурыз айлық циклында Марс пен Куириннің екі полюсі арасында қозғалып, бейбітшілік пен соғысқа және кері бейбітшілікке өтуді еліктейді, сондықтан олар қазан айының рәсімдерінде де осылай болады, Equus October ("Қазан аты") Campus Martius-та, Armilustrium, қару-жарақ тазалау, Авентинде және 23-інде Tubilustrium. Марс ғибадатханаларының 1 маусымда және Куирин ғибадатханасының 29 маусымда, Юлиан күнтізбесіне дейінгі айдың соңғы күнінде құрылуының сәйкес келуін де табуға болады, бұл айдың басталуы Марсқа, ал аяқталуы Куиринге тиесілі екенін білдіреді. Екі құдайдың өзара байланысы Янусқа жатады, ол ашу және жабу рөлін атқарады, Овидий айтқандай: "Неге тыныштықта жасырынып, қару-жарақ қозғалғанда ашыласыз?" Тағы бір ұқсас сәйкестікті ежелгі Нума күнтізбесінің соңғы айы ақпан айындағы Куиналия мерекесінде табуға болады. Янус Куиринус ашу және жабу рәсімі, милялардың азаматтық қоғамға, яғни квириттер қауымына қайта кірігу идеясын көрсетеді, бұл Тигиллиум Сорориум және Марс кампусының оңтүстігінде орналасқан порта триумфалиске ұқсас люстральді рөл атқарады. Август идеологиясында бұл символикалық мағынаға ерекше мән берілді.

Тигиллиум сорорий

Бұл рәсім Маркус Горацийдің өз қарындасын өлтіргенінің құны үшін жасалған еді. Жас батыр басын жамылып, екі жаққа созылған арқалықтың астынан өтуі керек болды. Рәсім жыл сайын 1 қазанда қайталанатын. Тигилл екі тіреуге орнатылған арқалықтан тұратын. Ливийдің заманына дейін мемлекеттік қаражат есебінен жақсы күйде сақталды. Тигиллдың артында, аллеяның екі жағында, Янус Куриатий мен Юнона Сорорияның екі құрбандық тастағысы тұрды. Оның орналасқан жері Каринаға қарайтын көшеде, шамасы, помериумнің қиылысқан жерінде болды. Дюмезиль бұл рәсім мен мифті соғыста келген діни ластанудан әскерлерді тазалау және босату, сондай-ақ жауынгерді қалада қауіпті, ал жорықта қажетті ашу-ызадан арылту деп түсіндірді. Рәсім ежелгі Римдегі жылдық әскери науқанның аяқталуын білдіретін қазан айының календасында өткізілді. Ғалымдар Янус Куриатий мен Юнона Сорорияның мағынасы туралы әртүрлі пікірлер айтты. Бұл екі құдайдың осы рәсіммен байланысы бірден түсініксіз. Дегенмен, олар эпитеттерін алмастырғаны белгілі, өйткені Куриатий (Юнона) Куритиспен, ал Сорория (Янус) Геминустың байланысты. Ренардың пікірінше, Янус – қозғалыс пен өтудің құдайы, ол тікелей тазалаумен байланысты емес, ал арка Юнонамен тығыз байланысты. Бұл фактіні тигилл мен құдайдың ортақ аты – Сориум растайды. Юнона Куритис – жас сарбаздардың қорғаушысы. Павел Диакон сориорий тигиллі Юнонаның құрметіне арналған қасиетті орын болғанын айтады. Юнонаны Януспен байланыстыратын тағы бір элемент – оның Карнамен теңестірілуі, бұл құдайдың маусым айының календасында (Юнона күні) тойланатын фестивалі. Карна – Хелернның қасиетті тоғайының нимфасы, Янус оны шаршаулар құдайы етіп, Кардея деп атады, және табалдырықтар мен есік жақтауларын қорғау және тазалау қабілетіне ие болды. Бұл Юнонаның Тигиллдағы рөлін түсіндірудегі қосымша фактор болар еді. Сондай-ақ, жаңа үйленген әйелдер жаңа үйлерінің есік тіреулерін қасқыр майымен майлау салты болған. Янус пен Карна туралы мифте (төмендегі бөлімді қараңыз) Карна жас жігіттен қуылып келе жатып, ұялғандықтан жасырынуға орын сұрап, содан кейін қашып кеткен. Бірақ екі басты Янус оны жартастың астында жасырынып жатқанда көріп қойды. Сондықтан Тигиллиум Сорориумның ырысымен ұқсастық байқалады: мифте де, рәсімде де қозғалыс құдайы Янус төмен өткел арқылы Карнаға жетуге тырысады, ал Гораций тигиллдың астынан өтіп, тазаруға және азаматтық қызметке, соның ішінде отбасылық өмірге лайықты азамат статусын қайтаруға қол жеткізеді. Тазару – балалы болудың алғы шарты. Горацийдің басын жабуды, егер тигиллды Юнонаның иугумы деп қарасақ, аналық принцип ретінде түсіндіруге болады. Ренар бұл рәсім Янус пен Юнонаның қамқорлығында екенін, Янус қамқорлығымен өту рәсімі, ал Юнона қамқорлығымен құлшылықтан босату және құнарлылық рәсімі екенін қорытындылады: осы рәсім арқылы науқаннан оралған жастар күйеулер мен шаруалардың құнарлы жағдайына қайта оралды. Янус мифтерде көбінесе құнарлылықпен байланысты, ол еркек қозғалысының принципін білдіреді, ал Юнона – толықтыратын аналық құнарлылық принципін білдіреді: біріншісінің әрекеті екіншісінің көрінісіне мүмкіндік береді.

Мифтер

Янус туралы мифтерді талқылау кезінде, ежелгі және бастапқыда латын тілінде жазылғандарын, грек мифографтары кейін оған жатқызғандардан ажырату қажет. "Fasti" еңбегінде Овидий Янустың Сатурнмен байланысты мифтерін ғана баяндайды – оны қонақ ретінде қарсы алып, еңбек еткені үшін өзінің патшалығын бөліскен, сондай-ақ Жара, Грана немесе Карна нимфасын, оны зорлап, Кардеа ретінде есіктердің құдайы еткен. "Metamorphoses" еңбегінде ол Венилия нимфасымен, Пик – абаоригилердің алғашқы заңды билеушісі ұнатқан Каненс нимфасымен болған әкелігін жазады. Кран мифін М. Ренар мен Г. Дюмезиль зерттеген. Бірінші ғалым оны Тигиллиум Сориориум ритуалының негізінде жатқан теологиямен салыстырады. Кран – Тибрдің бастауында орналасқан Хелерннің қасиетті тоғайының нимфасы, оның 1 ақпандағы мерекесі Юнона Соспита мерекесімен сәйкес келеді. Кранды құдайдың кішігірім бейнесі ретінде қарастыруға болады. Оның еркектерден жасырыну үшін топырақтағы жартастарға тығылу әдеті оның өсімдіктермен ғана емес, сонымен қатар тау жыныстарымен, үңгірлермен және жер асты жолдарымен байланысты екенін көрсетеді. Оның табиғаты өсімдіктер мен өсірумен байланысты: Г. Дюмезиль Хелерннің өсімдіктерге, гүлденуге және бау-бақшаларға қатысты құдай екенін дәлелдеді, әсіресе бұршақпен байланысты. Овидийдің "Fasti" еңбегінде жазғандай, М. Ренар Янустың Кранмен байланысын Тигиллиум Сориориумның люстрациялық ритуалында көрініс тапқан, жердің төменгі жартастары немесе тесіктері немесе ағаштардағы табиғи ойықтар астында ритуалдық түрде жүру арқылы жасалған люстрация мен құнарлылықтың кең таралған ритуалдарын еске салады. Макробий Янус Лацийде Камезбен бірге патшалық құрғанын айтады. Ол Гигиннің бұл оқиғаны Траллдық Протархтың өкілеттігімен жазғанын мәлімдейді. Макробийдің айтуынша, Камез – еркек. Камез қайтыс болғаннан кейін Янус жалғыз билік жүргізді. Алайда грек авторлары Камезді Янусдің қарындасы және жұбайы деп санайды: Афиней Коркиралық Драконға сілтеме жасап, Янус Камезден Аитекс ұл мен Олистена қызды туғанын жазады. Сервий Даниэлис Тибердің (яғни Тибериннің) олардың ұлы екенін айтады. Арнобий Фонт Янус пен Ютурнаның ұлы екенін жазады. Атаудың өзі бұл Фонның Янус үлгісінде жасалған екінші формасы екенін көрсетеді, бұл мифтің кейінірек пайда болғанын көрсетеді. Бұл, әдетте, Ютурнаның (11 қаңтар) және Янус Агониясының (9 қаңтар) мерекелерінің жақындығынан, сондай-ақ Яникулумның жанындағы Фонның құрбандық тасының болуынан және көктем мен бастау ұғымдарының байланысынан туған болуы мүмкін. Плутархтың айтуынша, кейбір авторлар Янус Перребиядан келген грек екенін жазады. Ромул мен оның серіктері сабин әйелдерін ұрлағанда, Римге патша Татиус басшылығымен сабиндер шабуыл жасады. Сонда Янус вулкандық ыстық бұлақтың атылуына себеп болды, нәтижесінде шабуылдаушылар Татиус әскерлерінің көпшілігі қайнарлы, қатыгез су мен күлдің арасында тірідей көмілді. Бұл бұлақ Варроның айтуынша, Лаутола деп аталды. Кейін сабиндер мен римдіктер бірігіп жаңа қоғам құруға келісті. Осы оқиғаның құрметіне, соғыс кезінде "Янус" деп аталатын қабырғалы, төбесі жоқ құрылыстың есіктері ашық тұрды, ал әскердің символдық тобы одан өтіп кетті. Бейбітшілік орнаған кезде есіктер салтанатты түрде жабылды.

Шығуы, аңыздары мен тарихы

Бастауыш болудың негізгі қасиетіне сәйкес, Янус римдіктер тарапынан Лациумның алғашқы патшасы деп есептелді, кейде Камеземен бірге. Ол Юпитерден көктен қуылған Сатурн құдайын құнақжайлықпен қарсы алып, оны кемемен Яникулумға жеткізген. Янус сондай-ақ, Виминалдың етегіндегі бұлақтың суын мұздай суықтан қайнап тұрған ыстыққа айналдырып, Тит Таций патшаның сабиндерінің шабуылын тойтарған, олар римдіктер ұрлаған қыздарының кектерін алуға келген. Оның Янус Гемин деп аталатын ғибадатханасы соғыс кезінде ашық болуы керек еді. Оны патша Нума Помпилий салған, ол өзінің билігінде соғыстар болмағандықтан, оны әрдайым жабық ұстаған. Ол кейіннен өте сирек жабылды, бірінші Пуникалық соғыс аяқталғаннан кейін, үш рет Август тұсында және бір рет Нерон тұсында. Император Гордиан III Янус Геминусты ашқаны туралы жазбалар бар. Янус Геминустың ашылуы Римдегі ежелгі дінмен байланысты соңғы амал болған деуге болады: Прокопий 536 жылы готтар соғысы кезінде, генерал Белисарий Римде қоршауда болғанда, түнде біреу Янус Геминусты жасырын түрде ашқан дейді, ол 390 жылғы Феодосий I-нің ежелгі культтерді тыйым салған жарлығынан бері жабық тұрған. Янус өзінің шекаралық рөлін осы соңғы амалды белгілеуде де адал сақтады.

Алыстан пайда болу гипотезасы

Лацийдегі Янустың ерекшелігі Л. Адамс Холланд пен Ж. Гагеге алыс елдерден теңіз саяхатшылары әкелген, Тибр өзенінің жағасындағы алғашқы қауымдардың суға байланысты өмірімен тығыз байланысты болған діни сенім туралы гипотезаны ұсынды. Янус мифінде Сатурн кемесі, сондай-ақ Кармента мен Эвандер туралы мифтер ежелгі римдік кезеңге дейінгі теңізшілік өмірді еске түсіреді. Янусты теңіз саяхатымен байланыстыратын элементтер Ж. Гагедің төменде түйінделген екі мақаласында келтірілген.

1. Янус қайығы және алғашқы желкендеу техникасының нанымдары

(а) Янус және Портунус жақындығы және фламен Портуналистің міндеттері Янустың ғибадатханасын Гай Дуилиус 17 тамызда, Портуналия күні салды. Кілті екі құдайдың да символы болды және кеменің бейбіт сауда кемесі екенін көрсететін белгі саналды. Портуналис жалыны Киринийдің қаруларын персиллиум деп аталатын ерекше ыдыста сақталған маймен майлады, бұл термин этрус тіліндегі "перси" сөзінен туындаған болуы мүмкін. Осыған ұқсас зат Остия күнтізбесінің фрескалық суретінде бейнеленген, онда жас ұлдар ыдыстағы шайырды арбадағы, әлі суға түспеген қайыққа жағуға дайындалуда. (b) Тигиллиум Сориориум Тигиллиум Сориориум Хораций руының ағашқа қатысты құлшынысына байланысты болуы мүмкін, бұл Хораций Кокль қорғаған Сублиций көпірінің эпизодтарынан және Марк Хораций Пульвилл Юпитер Капитолин ғибадатханасын салтанатты түрде ашқанда қолын тигізген кіреберіс бағаналарынан көрінеді. Гаге Тигиллиум Сориориумның сиқырлы күшін ағаштың өркендеп, тіршілікке толы табиғатына байланысты деп санайды.

2. Ағаштардың діни қасиеттері

Жабайы зәйтүн және грек немесе итальян лотосы (Celtis australis) сияқты ағаштар, теңізшілер қауымдастықтары үшін доңғалақ және жабайы инжір сияқты діни қасиеттерге ие: оның ағашы теңіз суында шірімейтін болғандықтан, кеме жасауға және кемелерді құрлықпен тартуға қолданылатын орамалар жасауға пайдаланылды.

3. Янус пен Бореас екі жаққа теңелген

Янус пен Бореас екі бетті және маусымдық элементтер ретінде бейнеленген. (а) Нума күнтізбесі және Янус рөлі. Ежелгі рим күнтізбесінде жаңа жылдың басталуына қатысты қайшылықтар: бастапқыда наурыз бірінші ай, ал ақпан соңғы ай болған. Бірнеше күнтізбелік өзгерістерден кейін Янус айы – қаңтар, бірінші айға айналды. Янус есімділігінің шекаралық сипаты желтоқсан айындағы Сатурналиямен байланысты, бұл Янус және Сатурн құдайлары арасындағы тығыз қарым-қатынасты, сондай-ақ олардың тарихтары мен символдарының шатастығын көрсетеді. Янус қаңтар айындағы саяси-діни іс-шаралардағы бастапқы рөлі: жыл бойына созылатын уәделерді айту рәсімі (nuncupatio votorum), теңізге шығу маусымын ашу рәсіміндегі кеменің императорлық символы, қалаулы тілектер (vota felicia): Янус және оның мифтері қалаулы тілектердің (vota felicia) ежелгі түсіндірмесіне мүмкіндік береді, ол Исиадтық түсіндірмеден өзгеше. (b) Ион аралдарының ежелгі дәстүрлеріндегі маусымдар идеясы және Гиперборей мифтерінің тоғысуы. Кефалония – атақты желдердің тоғысқан жері. Ион теңізінде жүзу үшін желдер теориясын қолдану. Бореас Бифрон түрі – римдік Янусқа ықтимал үлгі. Бұл байқауды алғаш Рошер лексиконы жасаған: «Янус та, әрине, жел құдайы». Грималь бұл түсіндірмені қызыл фигуралармен бейнеленген вазадағы Бореастың нимфа Орейтияны қуу сахнасымен байланыстырды: Бореас екі басты, қанатты жын ретінде бейнеленген, екі беті сақалды, бірі қара, екіншісі ақ, бұл Бореас және Антибореас желдерінің қос қозғалысын бейнелейтін болса керек. Бұл б.з.д. V ғасырындағы гректер Янус бейнесін білгенін көрсетеді. Гаге Янусқа тағы бір параллельді атап өтуге мәжбүр болды, ол жүз көзі бар Аргос бейнесінде және оның кісі өлтірушісі Гермеспен байланысында кездеседі. (с) Күн, күн тоқырауы және космологиялық элементтер. Янусқа тән күн мағынасы туралы тікелей дәлелдер жоқ болғанымен, бұл римдік ғалымдардың, құпияларға кірістірілгендердің және Домициан сияқты императорлардың зерттеулерінің нәтижесі болып табылады, ал П. Грималь ұсынған сириялық космогониялық құдайдан шыққан нұсқа көбірек қабылдауға лайық. Гаге Деукалион мен Пирра, Дельфидегі Аполлонға табынудың Гиперборейлік бастауы және аргонавттардың ежелгі, классикалық грек мифтік негізін көреді. Ағаштардың сиқырлы күшіне сенім зәйтүн ағашын пайдалануда көрінеді, Аргос кемесінің тулары үшін: Аргонавттар туралы миф Л. Ампелий есіне алған Коркирамен байланысты.

4. Римдегі Янусқа табыну орындары

Римдегі Янусқа арналған қасиетті орындар және оның ежелгі Лацийдегі байланыстары. (а) Аргилетум Варро Аргостың қазасы туралы мифті Арги летум (Аргостың өлімі) сөзінің шығу тегі ретінде келтіреді, бұл таза қиялға жақын көрінеді, немесе латын тілінде сазды топырақта орналасқан жер екендігін айтады. Осы атпен белгілі болған жер Виминал төбесінің, яғни қамыстың өскен етегінде орналасқан. Бұл атау ақ шырша ағашына да қатысты болуы мүмкін, одан тоқыма жасалған. (б) Яникулум Яникулумда латын тілінде сөйлемейтін, бірақ Риммен жақын одақтас болған халықтар тұрған болуы мүмкін. Тибрдің оң жағалауы қайықтар үшін қолайлы, ыңғайлы және кең қону орны болған, ал Янусқа жасалған құлшылық оның екі жақтылығына байланысты ерекше құрмет көрсетілген. (c) Лацийдегі Янус Янусқа Лацийдегі құлшылық байланыстары мен қарым-қатынастары латиндерге дейінгі дәуірге тән. Янус ешқандай басқа тұлғамен (күнтізбеде немесе дұға тілектерінде) байланысты емес. Ол «Әке» деген лақап атқа ие болғанымен, құдайлар отбасының басшысы емес; алайда, кейбір деректер оған серік, кейде әйел, ұл және/немесе қыз болғандығын көрсетеді. Олар көктемдердің нимфалары немесе рухтарының туысқандарына жатады. Ромул мен Татий арасындағы шайқаста Янус ыстық судың керемет құбылысына қатысады: Ютурна мен көктемдердің нимфалары Янусқа және Венераға байланысты, ал Овидийдің «Метаморфоздарында» Венера кереметке көмектеседі және Венилиямен шатасқан болуы мүмкін, немесе екеуі де бастапқыда біреу болған. Янус тек Венилиямен байланысты, одан Каненс дүниеге келген. Жабайы зәйтүн ағашының (олеастер) сиқырлы рөлі Эней мен Турн арасындағы жекпе-жектің сипаттамасында айқын көрінеді, бұл оның діни маңызы мен күшін көрсетеді: ол теңізшілерге, сондай-ақ кемесі құлағандарға жағаға жол көрсетіп, қорғаушы болып саналған. Бұл ағаш, мүмкін, латиндерге дейінгі мәдениетте Фаунуспен бірге құрметтелген. Апулиядан оралған Венул туралы әңгімеде де жабайы зәйтүннің діни маңызын көруге болады: король жергілікті шопанды, жақын жердегі үңгірде кездескен нимфаларды құрметтемегені үшін айналдырған, бұл, әрине, осындай ағашпен байланысты құдай болған Венилия. Гаге Янусқа қатысты кейіпкерлердің Энейде Рутулий жағында болуын қызықты санады. Поэмада Янус Тиберин бейнесінде бейнеленген. Олистен, Камеземен Янусқа туған қыз, оның аты зәйтүн немесе олеастер немесе Орейтияның атын білдіруі мүмкін. Камезе Карментада көрініс береді: Эвандердің анасы Аркадиядан Лациумға жер аударылған мигрант ретінде келеді және қаңтар айында екі мереке өткізеді: Камезе атының латын тіліндегі түбірі жоқ сияқты.

5. Әлеуметтік ескертулер

(а) Янустың алғашқы Лациум діндерімен байланысының тұмандылығы және оның Рим мемлекетінің әлеуметтік құрамына бейжай қана қарауы, оның ертедегі, амфибиялық саудагерлік қоғамның құдайы болғанын, онда қорғаушы құдайдың рөлі аса маңызды болғанын көрсетеді. (b) Янус бифрон және Пенаттар Янусқа табыну, Троядан келген дарданиялық көшіп келушілермен байланысты Пенаттарға табынудан ерекшеленсе де, Пенаттардың және Янустың екі жақты табиғаты сәйкес этностық немесе әлеуметтік ұйымды меңзейді. Бұл тұрғыда үлгі ретінде Самотракиде сақталған және әсіресе теңіз саудагерлері арасында құрметтелген Магни-Дей немесе Каберилерге табыну қарастырылады. Этиологиялық миф те маңызды: бастапқыда Дардан және оның інісі Ясий Фригиялық Ұлы Анаға арналған дінде көмекші тұлғалар ретінде көрінеді. Италияда Аргив Герасына (Диомед және оңтүстіктегі Диомедиандар) және Пенаттарға табынушылар арасындағы қақтығыс іздері табылды. Янусқа табыну фригиялықтардың шетінде қалған әлеуметтік топтармен байланысты сияқты. Олар Диоскурилерге табынумен байланысты болуы да, болмауы да мүмкін.

Янус пен Юнона

Янус пен Юнона арасындағы қарым-қатынас бастау мен өту ұғымдарының жақындығы және ұрықтану мен босану функцияларымен анықталады. Оқырман осы мақаланың «Cult epithets» және «Tigillum Sororium» бөлімдеріне, сондай-ақ «Юнона» мақаласының сәйкес бөліміне жүгінуі керек.

Янус пен Квирин

Квирин – квириттерді, яғни римдіктерді олардың азаматтық өндірісшілер және әкелер ретінде бейнелейтін құдай. Ол Марс транквиллус (бейбіт Марс), Марс ки праеест пачи (бейбітшілікке басшылық ететін Марс) деген аттармен аталады. Оның күзетші (custos) функциясы оның ғибадатханасының Помериум ішінде орналасуымен, бірақ Порта Коллина немесе Квиринали қақпасынан алыс емес, Санкус және Салус құдайына арналған киіз үйлердің жанында екендігімен көрсетіледі. Бейбітшілікті қорғаушы болғанымен, ол квириттер сияқты қарулы, себебі олар әлеуетті әскерлер: оның мүсіні оны найза ұстап тұрған күйде бейнелейді. Осы себепті қақпалардың құдайы Янус оның азаматтық қоғамды қорғаушылық қызметіне қатысты. Осы себепті фламен Портуналис Квириннің қаруларын майлады, олар бірден қолданылмаса да, жақсы күйде және дайын болуын қамтамасыз ету үшін. Дюмезил мен Шиллинг үшінші функцияның құдайы ретінде Квириннің бейбітшіл екенін және pax romana идеалын, яғни жеңіске негізделген бейбітшілікті білдіретінін атап көрсетеді.

Янус пен Портунус

Портунус Янустың биліктері мен атрибуттары шеңберіндегі бір түрінің көшірмесі ретінде қарастырылуы мүмкін. Оның бастапқы анықтамасы оның қақпалар мен есіктердің, сондай-ақ порстардың құдайы болғанын көрсетеді. Шындығында, оның бастапқы қызметі тек қақпалар құдайы болған, ал порстар құдайының функциясы кейіннен қосылған деген пікірлер бар: Пауыл Диакон былай деп жазады: "Ол қолында кілт ұстаған күйде бейнеленген және қақпалардың құдайы деп есептелген". Варон оның порстардың құдайы және қақпалардың меценаты болғанын айтқан. Оның Портуналия аталған мерекесі 17 тамызда тойланатын, және ол сол күні Аэмилий көпірі мен Сублиций көпірі жанындағы храмдарда құрметке бөленген. Портунус, Янустың айырмашылығы, өзінің Portunalis аталған фламеніне ие болды. Қызықтысы, Форум Холиториумдағы Янус ғибадатханасы Портуналия күні қасиеттендірілген, ал фламен Портуналис Киринус мүсінінің қаруларын майлаумен айналысқан.

Янус пен Веста

Янус пен Веста арасындағы қарым-қатынас, Үнді-Еуропа дініндегі бастау және аяқталу құдайларының мәні мен қызметі туралы сұрақтарды қозғайды. Янус бірінші орында тұрса, Веста соңғы орында болады, теологияда да, қағидаларда да (Ianus primus, Vesta extrema). Соңғы орын, ғибадат етушінің кеңістіктегі және уақыттағы жағдайымен тікелей байланысты екенін көрсетеді. Сондықтан Веста үйлердің де, қаланың да ошақ құдайы болып табылады. Оның өшпейтін оты, адамдарға (жеке тұлғалар ретінде де, қоғам ретінде де) құдайлар әлемімен байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Осылайша, осы дүниеге өмір сыйлайтын, үздірілмейтін қозғалыстың құдайы (Cerus Manus), сондай-ақ оның аяқталуына басшылық ететін және от арқылы өмірдің болуын символдайтын адам ошағының құдайы арасында өзара байланыс бар. Веста – құдайша, бірақ сонымен бірге ол Римнің "анасы" деп аталады: ол қоғамның болуы мен сақталуы үшін аса маңызды деп есептеледі.

Этруриядағы Янус

Көптен бері Янус Арон атымен Пьяченца бауырының сыртқы жиегіндегі теонимдердің арасында болған деп саналады. Бұл факт мәселе тудырды, себебі бастама құдайы бастапқы жағдайдан өзге жағдайда орналасқандай көрінді. А. Маджиани ұсынған жаңа оқуларға сәйкес, 3-ші жағдайда ТИНС деп оқу керек: соның нәтижесінде қиындық шешілді. Осыдан кейін Аарон францискандық теологиядан алынып тасталды, өйткені бұл оның жалғыз куәлігі еді. Маджиани атап көрсетеді, бұл ертеректегі сәйкестендіру Иоганн Лидтың Варроға берген куәлігіне қайшы келеді. Екінші жағынан, күтпегендей, Янус Мартиан Капелланың Көктемнің I аймағында және XVI аймақта, соңғысында Ianitores terrestres (Nocturnus-пен бірге) кездеседі, бәлкім Форкул, Лиментин және Кардеа, Янусқа оның көмекшілері ретінде (немесе тіпті оның функцияларының нақты бөліністері) қатысты құдайлар, олардың есімдерінің мағынасы: Форкул – форканың құдайы, югум, төменгі өткел, Лиментин – лимдердің қорғаушысы, шекара, Кардеа – шарнирлер құдайы, мұнда Жер мен Көкты бөліп тұратын қақпалар. Террестралық, яғни «жерлік» деген біліктілік аттрибутының тудырған мәселесін екі түрлі жолмен қарастыруға болады. Бір гипотеза бойынша, Мартианның бейнесі Көктемнен Жерге түсуді білдіреді. Дегенмен, Мартианның бейнесі Көктем мен Жерді бөлумен ғана шектелмейді, өйткені ол Жер асты әлемін және Көктемнің басқа да қараңғы аймақтарын немесе шалқақ жерлерін қамтиды. Осыдан кейін Ianus Ianitores тіркесін бір жағынан Көктемге, екінші жағынан Жерге немесе Жер асты әлеміне ашылатын Көктем қақпалары (Синплегадтар) идеясымен байланысты деп түсіндіруге болады. Бірақ басқа археологиялық құжаттардан этрускілердің Янус сияқты екі беті бар тағы бір құдайы болғаны анық болды: Кульсанс, оның Кортонадан (қазір Кортона мұражайында) қоладан жасалған мүсіні бар. Янус сақалды ересек адам болса, Кульсанс сақалсыз жасөспірім, сондықтан оның Гермеспен сәйкестендірілуі мүмкін. Алайда оның аты этрускі тіліндегі есіктер мен қақпалар деген сөзбен де байланысты. Капдевиллдің айтуынша, Culśans Пьяченца бауырының сыртқы жиегінде, 14-ші жағдайда CULALP күйінде кездеседі, яғни «Culśanś және Alpan(u)» Pfiffigтың мәлімдемесі бойынша, бірақ бұл жерде Culśu, Жер асты әлемінің есігінің күзетшісі, әйел құдайы көрсетілген болуы мүмкін. Орын-жайдың толық сәйкес болмауына қарамастан, оның бауырдағы және Мартиан жүйесіндегі жағдайларында белгілі бір жуықтау бар. А. Аудин Янус фигурасын Кульсанс пен Турмсқа (Этрускілердің Эгей теңізінен әкелген әртүрлі әлемдер арасындағы делдалдық Герместің этрускілік нұсқасы) байланыстырады, осы екі этрускі құдайларын бірдей деп есептейді. Бұл түсіндіру Янусты грек құдайы Гермеспен теңестіреді. Этрускілердің Волтеррадан табылған медальдарында да екі басты құдай бейнеленген, ал Фалерийдегі Янус Квадрифронның этрускі тегі болуы мүмкін.

Римдік емес құдайлармен байланысы

Римдік және грек авторлары Янус тек римдік құдай болған деп есептеген. Р. Шиллингтің пікірінше, бұл талап, кем дегенде иконография тұрғысынан алғанда, шамадан тыс. Сумер және Вавилон өнерінде екі беті бар құдайлар жиі кездеседі. Ежелгі сумерлік құдай Исимуд көбінесе қарама-қарсы бағытталған екі бетпен бейнеленген. Исимудтың сумерлік бейнелері көбінесе ежелгі римдік өнердегі Янус бейнелерімен өте ұқсас. Алайда, Янустың есіктер құдайы болғанымен, Исимуд одан өзгеше – ол су және өркениет құдайы Энкидің хабаршысы. Исимудтың (вавилондық аты Усиму) бейнелерін шумер-аккад өнеріндегі цилиндрлерде H. Франкфорттың «Цилиндрлік мөрлер» (Лондон, 1939) еңбегінде табуға болады, әсіресе 106, 123, 132, 133, 137, 165, 245, 247, 254-беттердегі суреттерде. XXI тақташаның c бөлімінде Усму құдайға табынушыларды отырған құдайға таныстырып жатқаны көрсетілген. Уильям Бетам бұл культ Таяу Шығыстан келгенін және Янус халдейлердің Баал-Янусы немесе Белинусымен сәйкес келетінін, ал Оанн Беросустың ортақ тегімен байланысты екенін айтқан. П. Гримал Янусты римдік есік құдайы мен ежелгі сиро-хетттік урандық космогониялық құдайдың бірігіп кеткен түрі деп санайды. Аргилетумдағы Янус мүсіні, дәстүр бойынша Нумаға жатқызылады, бірақ бұл мүсін өте көне болуы мүмкін, тіпті б.з.б. 8 ғасырындағы грек мүсіндері сияқты «ксоанон» болуы да мүмкін. Индуизмде екі немесе төрт беті бар құдайлардың бейнесі жиі кездеседі, себебі бұл кеңістік пен уақытты көре білудің құдайлық күшін символдық түрде бейнелеу болып табылады. Жоғары құдай Брахма төрт бетпен бейнеленген. Төрт беті бар құдайдың тағы бір мысалы – славян құдайы Световид. Г. Дюмезил Үнді-Еуропалық діндердегі примамен байланысты басқа да ұқсас немесе салыстырмалы құдайларды зерттеген. Олардың арасында – екі беті бар деп аталатын үнді құдайы Адити, ол рәсімдерді бастап, аяқтайтын болғандықтан, және скандинавия құдайы Хаймдаллр бар. Хаймдаллрдың теологиялық ерекшеліктері Янусқа ұқсас: ол кеңістікте де, уақытта да шекте тұрады. Оның мекені Жердің шетінде, Көк аспанының соңғы нүктесінде; ол құдайлардың қорғаушысы; оның дүниеге келуі уақыттың бастауында болған; ол адамзаттың атасы, таптардың жасаушысы және әлеуметтік тәртіптің негізін қалаушы. Дегенмен ол ең жоғары құдай Одиннен төмен: Кіші «Вёлуспа» Хаймдаллдың Одинмен қарым-қатынасын Вароның Янусқа қатысты анықтаған сияқты анықтайды. Ирандық ұқсас формулаларды авесталық «Гаталар» еңбегінде табуға болады. Ежелгі Лациумның басқа қалаларында бастамаларға басшылық ету функциясын, мүмкін, әйел жынысының басқа құдайлары орындаған, әсіресе Праенестедегі Фортуна Примигения.

Мұра

Орта ғасырларда Янус Генуяның символы ретінде қабылданды, оның ортағасырлық латынша аты Януа, сондай-ақ басқа да еуропалық коммуналар. Падуаға жақын орналасқан Селваццано-ди-Дентро коммунасының елтаңбасында Янусқа арналған діңгек және құрбандық алаңы бейнеленген, бірақ олардың бар екені дәлелденбеген. Демонологияда Янус Бифронға айналады және "Сүлейменнің кіші кілті" сияқты гримуарларда мәйіттерді қабірге көміп, олардың үстіне шам жаққан жын-шайтан граф ретінде сипатталады, бұл Янустың аяқтаулар құдайы және жолдардың қорғаушысы рөлін сақтап қалғанын көрсетеді. Шекспирдің "Венеция саудагері" пьесасының I актісінде Саларино екі басты Янусқа сілтеме жасайды, бірақ Антонионың қайғысының себебін таба алмайды. Шекспирдің "Отелло" пьесасының I актісінің II көрінісінде Яго титулды кейіпкерге қарсы жасаған жоспары сәтсіз аяқталғаннан кейін Янус есімін атайды. 1921 жылы жарық көрген "Батыс Еуропасындағы сиқыршылық культы" атты кітабында фольклоршы Маргарет Мюррей ерте замандағы сиқыршылар соттарының құжаттарынан алынған дәлелдер сиқыршылардың құдайының, әдетте құжаттарда Ібіліс деп аталатын, шын мәнінде екі беткей маска киген діни қызметкер екенін көрсетті. Мюррей кейбір сиқыршылар жиналыстарында басын маскамен жамылған адамның Пиреней аймағындағы айыпталушы сиқыршылардың мойындауымен байланысты екенін және әсіресе сиқыршылардың көшбасшысы "Янус сияқты" ("comme le dieu Janus") пайда болғанын айтты. Джеймс Фрейзердің этимологиялық түсіндіруі арқылы Мюррей Янус немесе Диана фигурасын сиқыршылықтың жақсы танымал әйел құдайы Дианамен байланыстырды. Мюррейдің замандастары да, қазіргі ғалымдар да Мюррейдің гипотезасы және Янус пен Диана арасындағы байланыстар, сондай-ақ ерте замандағы сиқыршылар соттарын ежелгі пұтқа табынушылықпен байланыстыруы күмәнді екенін айтты. 1956 жылы құрылған "Janus Films" кино тарату компаниясы өз атын құдайдан алды және оның логотипінде екі беткей Янус бейнеленген. "Janus Society" 1962 жылы құрылған және Филадельфияда орналасқан гомофильдік ұйым. Ол АҚШ-тағы ең алғашқы гей-басылымдардың бірі және 1960 жылдары ең көп таралған "DRUM" журналын басып шығарғанымен, сондай-ақ елдегі ең алғашқы гей-құқықтарының көптеген демонстрацияларын ұйымдастырғанымен танымал. Ұйым белсенді құрмет саясатына баса назар аударды, яғни қоғамға гей адамдардың наразылық акцияларында гетеронормативті киім стандарттарына сәйкес келетінін көрсету арқылы құрмет талап ету стратегиясын қолданды. ), Сан-Францискодағы Калифорния штатындағы BDSM білім беру және қолдау тобы. Ол 1974 жылдың тамызында марқұм Синтия Слейтер мен Ларри Олсен құрған. Слейтердің "Leather Hall of Fame" биографиясына сәйкес, ол "Janus Society" туралы былай деді: "Біз Янусды таңдауымыздың үш негізгі себебі болды. Біріншіден, Янустың екі беті бар, біз оны SM-нің (бірінің үстемдігі және екіншісінің мойынсұнуы) екілігі ретінде түсіндірдік. Екіншіден, ол римдіктердің портал құдайы, бірақ ең бастысы, бастау мен аяқтаудың құдайы. Біз үшін бұл адамның өзін қабылдауының, кінәдан босанудың және өзін жек көру мен SM-нің құштарлығынан қорқудың аяқталуының басталуын білдіреді. Үшіншіден, Янус – римдік соғыс құдайы, біз өзімізге қарсы қолданылатын стереотиптерге қарсы күресеміз". 1987 жылы британдық жазушы Реймонд Гарольд Сокинстің "Янус адамы" триллерінде Янус британдық құпия барлау қызметіне енген кеңес агентінің метафорасы ретінде қолданылады – "Шығыс пен Батысқа қараған Янус адамы". 1995 жылғы "GoldenEye" тыңшылық фильмінде, Джеймс Бонд сериясының бір бөлігінде, басты қарсыласы Алек Тревелян Бондқа сатқындық жасағаннан кейін және MI6 ол Лиенц казагы екенін білгеннен кейін өзін "Janus" кодолық атымен таныстырады. Пирс Броснан сомдаған Бонд одан кейін былай дейді: "Осыдан, Янус. Екі беткей римдік құдай тірілген". Мэриленд университетінің 2000 жылы құрылған бакалавр тарих журналы "Janus" деп аталды. Дипросопус туа біткен кемістігі бар мысықтарды "Янус мысықтары" деп атайды, себебі олардың басында беті жартылай немесе толық қайталанады. 1995 жылғы "Chrono Trigger" ойынында Янус – Zeal Kingdom-нің жас ханзадасы, кейіннен Demon King Magus болады. 2020 жылы Томас Сандерс жасаған "Sanders Sides" сериясындағы Deceit кейіпкері "Басқаларды бірінші орынға қою" эпизодында өзінің аты Янус екенін ашты. Кассандра Клэрдің "Көлгіш аңшылардың хроникалары" романында Джейс Херондейлдің Туле деп аталатын балама өлшемдегі анауы өзін римдік құдайдың құрметіне "Janus" деп атайды. Janus бөлшектері – екі түрлі беті бар, физикалық немесе химиялық қасиеттері әртүрлі микро немесе нанобөлшектер. Янус – уақытты кері қайтаруға болатын бағдарламалау тілі. Ол сондай-ақ бірмезгілді шектеулі бағдарламалау тілі болып табылады.