Кіріспе

Психологиялық эксперимент туралы британдық деректі фильм Эксперимент - 2002 жылы Би-би-си шығарған деректі фильмдер сериясы. Сегіз күн бойы симуляцияланған түрмеде "қамақшы" немесе күзетші болу үшін кездейсоқ таңдалған 15 адам. Стив Райхер мен Алекс Хаслам шығарған бұл фильмде кейіннен BBC түрме зерттеуі деп аталатын зерттеудің нәтижелері баяндалады. Бұл зерттеулер "адамдарды тең емес билік топтарына орналастырудың әлеуметтік және психологиялық салдары" және "адамдар теңсіздікті қабылдағанда және оған қарсылық білдіргенде" ортақ болды.

Өмірбаян

Зерттеу нәтижелері Стэнфорд түрмесі экспериментіне қарағанда мүлдем басқаша болды. Нақтырақ айтқанда, (а) күзетшілердің рөлге "табиғи" сәйкес келетіндігі туралы дәлел жоқ, және (б) тұтқындар арасында ортақ сәйкестік сезімін арттыруға қызмет ететін манипуляцияларға жауап ретінде, уақыт өте келе, олар күзетшілердің режиміне қарсылық білдірді. Бұл зерттеудің 6-күнінде түрмеден қашып шығумен аяқталды, бұл режимді жұмыс істемейтін етті. Осыдан кейін қатысушылар "өзін-өзі басқарушы коммуна" құрды, бірақ ол да бұрынғы қашуды ұйымдастырғандардың ішкі шиеленістеріне байланысты құлдырады. Осыдан кейін бұрынғы тұтқындар мен күзетшілердің бір тобы "жаңа күзетшілер" болатындай жаңа күзет режимін орнатуға сөз байласты. Алайда, олар бұл жүйені Стэнфорд зерттеуінде көрсетілгендерге ұқсас, әлдеқайда қатал ережелер бойынша жүргізгісі келді. Бұл қатысушылардың денсаулығына қауіп төндіретінін байқаған зерттеулер зерттеуді мерзімінен бұрын тоқтатуға әкелді.

Стэнфорд эксперименті

Бағдарламаның пайда болуы 1971 жылы Стэнфорд университетінде Филип Зимбардо жүргізген Стэнфорд түрмесі эксперименті болды, онда студенттер тобы "тұтқын" және "күзетші" рөлдерін орындау үшін психологиялық эксперимент ретінде адам баласының рөлдерге қалай сәйкес келетінін тексеру үшін жалдалды. Бұл зерттеу түрме күзетшілерінің тұтқындарға қатыгездікпен қарауының салдарынан мерзімінен бұрын тоқтатылды.

Мильграмның эксперименті

Бұл 1961 жылы Йель университетінде Милграм экспериментімен байланысты. BBC эксперименті психологтар профессор Алекс Хаслам (Квинсленд университеті) және профессор Стив Райхер (Сент-Эндрюс университеті) жетекшілік етті, олар психологиялық экспериментті жоспарлап, жобалады. Ол кезде Рейхер Британдық әлеуметтік психология журналының редакторы, ал Хаслам Еуропалық әлеуметтік психология журналының редакторы болды.

Келу

Бірінші күні күзетшілер түрмеге келеді. Оларға түрмедегі киімдер мен түрмедегі жұмыс туралы нұсқаулар беріледі. Тіпті тұтқындар келгенге дейін күзетшілер түрмеге қатысты меншік сезімін қалыптастырған.

Әлеуметтік сәйкестікті қалыптастыру

Содан кейін тұтқындар келіп, оларға бірден жуынып, киімдерін ауыстырып киюді бұйырады. Олардың барлық заттары, тіпті шаштары да алынып тасталады. Тұтқындар өздеріне жасалған қатыгездікке риза емес, бірақ жағдайларын өзгертуге ештеңе істей алмайтынын мойындайды. Олар өздерінің орнын, күзетшілердің өздерінің мәртебесін қабылдағаны сияқты қабылдайды.

Бірінші сынақ

Бірінші сынақ "эксперимент жүргізушілер" интеркомен тұтқындарға олардың күзетші мәртебесіне көтерілу мүмкіндігі туралы хабарлағаннан кейін басталады. Бұл тұтқындардың жеке жұмыс істеуге қабілеттілігін тексеру үшін жасалады. Немесе олар топ ретінде жұмыс істей ала ма, әлде ұжымдық қарсылық құрамаларын құрап, күзетшілерді біржола жеңе ала ма. Сериалда олар тұтқындардың арасында бөлінуді көрсетеді, өйткені олардың барлығы күзетші болғысы келмейді. Бұл бөліну олардың топ ретінде әрекет етуін тоқтатады.

Танымдық диссонанс

Екі топта да өздеріне берілген рөлдерден аулақ болуға тырысатын бірнеше мүшелер бар. Сол күні кешке күзетшілер өздерін өзгеше сезініп, өздеріне ыңғайсыз болатын киімдерін кигеннен кейін әрекет етеді. Кейбіреулер күзетші болмасам деймін, бірақ олардың артықшылықтары тым құнды.

Билік ойыны

Екінші күні таңғы астан соң күзетшілер кінәсін жоюға тырысады. Олар тұтқындарға ең құнды заттарды ұсынады, ол - тамақ. Тұтқындар күзетшілердің мұны тек кінәсін сезіну үшін жасағанына наразы, сондықтан олар алдыңғы күні аз тамақтануына қарамастан, бас тартады. Күзетшілердің ұсынған тамағынан бас тартқан тұтқындар өздерінің билігінен бас тартты. Кейіннен, бұдан былай жоғарылау болмағаны туралы хабарланды, бұл тұтқындарды ашуға салды.

Зерттеудің қорытындысы

Үшінші күннен кейін тұтқындар өздерінің ұстанымын қабылдады, оларды топ ретінде біріктірді және күзетшілерді құлатуға мүмкіндік берді. Бұған қарсылық ретінде күзетшілер қатаң ережелер мен қатаң жазалармен өз үкіметтерін құрды. Ақырында, Рейхер мен Хаслам жаңадан құрылған үкімет тарапынан этиканың бұзылуы күтіліп отырғандықтан, экспериментті тоқтатуға мәжбүр болды.

Жеке тұлғаның жеке тұлғасы

Бұл серияда әлеуметтік сәйкестіктің үлгісін көреміз. Біз күзетшілердің күзетші ретінде әрекет еткенін ғана емес, сонымен қатар бұл терминді өздеріне жатқызғанын көреміз, "күзетші" деген сөзді өздерінің жеке тұлғаларының бір бөлігі ретінде қабылдады. Алайда, егер тұтқындар "тұтқын" деген сөзді әлеуметтік сәйкестік ретінде қабылдамаса, бұл әлеуметтік сәйкестікке қол жеткізу мүмкін болмас еді.

Топтың сәйкестігі

Жеке әлеуметтік сәйкестіктің реакциясы ретінде топтар ортақ мақсаттар мен сәйкестіктер арқылы қалыптаса алды. Сериалда екі топ бар, "тұтқын" және "күзетші", әрқайсысы ұжымдық өзін-өзі тану арқылы өз мақсаттарына жетуге тырысады. "Бірлікте өзін-өзі тану топ мүшелерінің әрқайсысына үлкен психологиялық пайда әкеледі. Тұтқындардың күзетшілермен алғашқы кезде кездескенде, кейін Коммуна құрылғанда байқағанымыздай, топтардың әлеуметтік өзгерістерге жетудегі табысы олардың мүшелерін жігерлендіреді". Өз кезегінде Хаслам мен Райхер олардың мақсаты Стэнфорд зерттеуін қайталау емес, Зимбардоның жеке теориясы мен әдісінің шектеулі жақтарын ашу екенін айтты. Олар, әсіресе, ішкі топқа мүшелік ету төңкеріске және төрешілікке негіз бола алатынын көрсетуге тырысты. Бұл болжау әлеуметтік сәйкестік теориясынан алынған, ал зерттеуде оның негізгі гипотезаларының кейбірін тексеру үшін жасалған манипуляциялар енгізілген. Хаслам мен Райхер сонымен қатар Стэнфорд зерттеуіндегі Зимбардоның өз нәтижелері ол түрме бастығы ретінде қабылдаған басшылық рөлінен туындағанын айтады: күзетшілерді тұтқындарды кемсітуге ашық түрде шақырады. Осыған сәйкес, олардың зерттеулерінде Хаслам мен Райхердің түрмеде ресми рөлі болған жоқ. Сонымен қатар, олар өздерінің мінез-құлықтық байқауларын қолдап, үш бұрышты анықтау үшін реактивті емес психометриялық және физиологиялық шаралар қабылдады және зерттеуде байқалған процестер қандай да бір "нақты емес" деп алаңдаушылықтарын білдірді. Зимбардо сондай-ақ BBC зерттеуінің нәтижелерінің сыртқы жарамдылығының жоқтығын сынға алды, өйткені күзетшілердің түрмедегі билігі "білімді әлемнің ешбір жерінде" байқалмайды. Сонымен қатар, Ұлыбритания мен АҚШ-тың көптеген дәлелдері түрме қызметкерлерінің стресске және жанкүйерлік күйзеліске бейім екендігін көрсетеді. 2001 жылы АҚШ-та орналасқан Human Rights Watch тобының ірі есебі түрме басшыларының бақылауын тұтқындарға тапсыру жағдайлары "өте кең таралған жағдай" деп қорытындылады.

Академиялық өнім

Өндірістің нәтижелері "Тирнияның психологиясын қайта қарау" (2006) деп жарияланды, онда Зимбардоның түрмедегі зерттеуінің нәтижелері туралы егжей-тегжейлі баяндалды. Хаслам мен Райхер алғашқы экспериментте әлеуметтік теорияның әсерін сынауға тырысты. Сонымен қатар, олар адамдардың топқа қалай және кімге сәйкес келетінін анықтауға тырысты. Алғашқы сын-пікірлерді жоққа шығара отырып, BBC зерттеуінің нәтижелері жетекші сарапшылар қараған журналдарда жарияланған ғылыми мақалаларда баяндалды. Бұл мақалалар төрешіліктің, қарсылық, стресс пен көшбасшылықтың динамикасына тоқталды. Шынында да, зерттеу психологиядағы басқа бір ғана далалық тәжірибелерге қарағанда көбірек академиялық еңбектердің негізін құраған болуы мүмкін. Бұл еңбектер Зимбардо ұсынған рөлге негізделген талдауды сынға алды және әлеуметтік, клиникалық және ұйымдық психологияға әлеуметтік сәйкестік тәсілдерімен байланысты идеяларды әзірлеуге қызмет етті. Олардың негізгі аргументтерінің бірі - адамдар бір топпен және оның басшылығымен сәйкестендірілгеннен кейін ғана (Зимбардоның күзетшілеріне берген брифингі) және авторитарлық күн тәртібі сол топтың жеке басын анықтап, оның проблемаларын шешу ретінде көрінгеннен кейін ғана төрешілдікке қарай қозғалады. Осы саладағы талқылауға қосқан үлесін көрсету үшін 2007 жылы BBC түрмесі зерттеуі OCR емтихан комиссиясының Психология А деңгейіндегі оқу бағдарламасына енгізілді. Хаслам мен Райхер болашақ зерттеулерге арналған бірнеше сұрақтарды да шығара алды. Біріншісі - қатысушыларға үнемі қарап тұрған операторлар әсер еткен-еткенін анықтау. Қатысушылар кез келген сәтте тоқтауы мүмкін екенін жақсы білген, бұл көптеген адамдардың шын мәнінде жоқ рақат.

Өндіріс

2001 жылдың желтоқсан айында Elstree студиясында түсірілген төрт бір сағаттық бағдарлама 2002 жылдың 14, 15, 21 және 22 мамырында көрсетілді. Төрт эпизод зерттеудің негізгі кезеңдерінің әрқайсысымен бірізділікпен айналысты: Қақтығыс, тәртіп, бүлік және төрешілік.

Кредиттер

Бұл фильмді жасауға қатысқан басқа да адамдар клиникалық психологтар Эндрю Игл және Скотт Галлоуэй. Тәуелсіз этика жөніндегі комиссия құрамында: Лембит Опик, Монтгомериширдің депутаты (төраға), доктор Марк Макдермот (Психология бойынша аға оқытушы), Шығыс Лондон университеті, доктор Стивен Смит (Холокост мемориалы мен білім беру орталығының негізін қалаушы), Стив Тейлор (Қылмыстық реформа үшін Говард лигасының кеңес мүшесі), Андреа Уиллс (бас кеңесші және BBC редакциялық саясат бөлімі)). Бұл процеске зерттеу кеңесшілерінің тобы да пайдаланылды, оның мүшелеріне мыналар кірді: Эндрю Ливингстон, Брайан Янг, Дэвид Корнер, Денис Синдик, Ева Лот, Фабио Сани, Грант Мьюр, Ллойд Карсон, Ник Хопкинс, Хью Уильямс, Инма Адаварес Йорно, Жоланда Джеттен, Люси ОСалливан, Майк Хоу, Пол Уэбли, Стефани Сонненберг, Стивен Уилкс және Том Постмес.