Кіріспе

Адриатика жағалауының операциялық аймағы (Operationszone Adriatisches Küstenland, OZAK; немесе кең тараған тілмен: Operationszone Adria; ; ; ) - 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылған Адриатика жағалауының солтүстік жағалауындағы нацистік Германияның әкімшілік бірлігі. Ол Германияның бақылауына алғанға дейін фашистік Италияның бақылауында болған аумақтардан құрылды. Ол қазіргі Италия, Словения және Хорватия жерлерін қамтыды. Бұл аймақ Каринтияның Рейхсгауына қосылған, бірақ қосылмаған аумақ ретінде басқарылды. Бұл аймақтың астанасы Триест қаласы болды.

Өмірбаян

ОЗАК-ты 1943 жылы 10 қыркүйекте Гитлер Италияның одақтастар шабуылдан кейін итальяндықтардың капитуляциясына (1943 жылы 8 қыркүйекте) жауап ретінде Триест қаласында штаб-пәтерімен құрды. Ол Удин, Горизия, Триест, Пула (Пола), Риека (Фиуме) және Любляна (Лубиана) провинцияларын қамтыды. Сол күні Беллуно, Оңтүстік Тироль және Трентино провинцияларын қамтитын Альпілік тау етегіндегі операциялық аймақ құрылды. Екі операциялық аймақ та Гарда көлінің жағасындағы Сало қаласында орналасқан Италия Социалдық Республикасынан (ИСР) бөлек болды, ол Италияның қалған бөлігін басқаратын, бірақ одақтастар әлі басып алмаған. Бұл аймақтың атауы Австрияның тарихи мұралық жеріне сілтеме болды. ОЗАК Германия империясына толықтай қосылмаған, бірақ Каринтия гауына қосылған. Фридрих Райнер, Каринтияның нацистік гаулейтері ОЗАК-тың рейхс қорғаныс комиссары болып тағайындалды, осылайша жартылай қосылған аумақтың азаматтық әкімшілігінің басшысы болды. Любляна провинциясына словен провинциялық әкімшілігі берілді. Литваның епископы Грегорий Рожман Рейнерге атақты антисемит Леон Рупникті жаңа Любляна провинциялық үкіметінің президенті болуға кеңес берді, содан кейін Рупник 1943 жылдың 22 қыркүйегінде тағайындалды. СС генералы Эрвин Розенер президенттің кеңесшісі болды. Ол 1941-1943 жылдары Польшаның барлық нацистік лагерьлерінің бастығы болды. Қысқа уақыт Венаның гаулейтері болып қызмет еткеннен кейін ол Триестке жіберілді, онда ол соңындағы Рисира ди Сан-Саба түрмесін басқарды, бұл Италия жерінде құрылған жалғыз СС лагері. Глобочник 1943 жылдың қыркүйек айының ортасында туған қаласына оралып, Триесттегі Виа-Ницца 21 мекенжайында кеңсесін құрып, Фриули, Истрия және Хорватияның Адриатика жағалауындағы басқа аймақтардағы еврейлерді, партизандарды және нацистік саясаткерлерді жүйелі түрде қудалай бастады. Оның 92 адамнан тұратын штабы, негізінен Рейнхард операциясы кезінде алған өлтіру тәжірибесі бар неміс және украин СС-інің мүшелері, бүкіл аймақтағы аяусыз партизандық белсенділікке қарсы күресу үшін тез кеңейтілді. Глобочниктің иелігінде Сан-Сабаның Триест маңындағы Ратто-делла-Пилерия 43-тегі үлкен, пайдаланылмайтын және ескірген күріш диірмені Рисирера ди Сан-Саба болды. Оның басшылығымен ол Италия аумағындағы жалғыз нацистік құрту лагеріне айналдырылды. Лагерь тұтқындарды, партизандарды және саяси тұтқындарды ұстау үшін, сондай-ақ нацистік концлагерьлерге айдалатын еврейлерді жинау және транзиттік лагерь ретінде пайдаланылды. 1943 жылдың қазан айында тұтқындаулар басталды және лагерь ашылды, негізінен SS-дің неміс және украин мүшелері SS Sturmbannführer Christian Wirth, Бельцек құрту лагерінің бұрынғы командирі. Вирт 1944 жылы 26 мамырда Опатияда югослав партизандарынан қаза тапты. Оның орнына Вирттың Люблиндегі бұрынғы орынбасары және Бельцектегі мұрагері СС гауптштурмфюрерері Готтлиб Херинг тағайындалды. 1944 жылдың тамызында Херингтің орнын СС Obersturmbannführer Дитрих Аллерс басқарды. 1945 жылдың 28 сәуірінде Сан-Саба лагері жұмысын тоқтатты, ал Вафен-СС әскерлері қалған тұтқындарды босатып, соғыс қылмыстарының дәлелдерін жою үшін келесі күні газ камерасы мен өрт сөндіру ғимаратын қиратты. Сан-Саба лагерінен 25 мыңнан астам итальяндық, словен, хорват және еврей азаматтары өтті, шамамен 5 мың адам әр түрлі әдістермен, соның ішінде газбен өлтірілді. Бүгінде күріш диірмендері Италияның ұлттық ескерткіші болып табылады. Лагерь басшылары мен әріптестері 1976 жылы Триестте сотталды, бірақ олардың үкімдері ешқашан орындалмады.

Германияның аймаққа арналған жоспарлары

Адриатика жағалауының этникалық және саяси қайта анықталуы соғыс кезінде теориялық деңгейде қарастырылды. 1943 жылы 9 қыркүйекте сыртқы істер министрі Риббентропқа жіберілген жеделхатта Гаулейтер Райнер Австрия-Мажар империясының бөліністеріне негізделген Гориция, Истрия және Карниоладағы болашақ рейхтік протектораттарды құруды ұсынады. Алайда, бастапқы неміс оккупациялық саясаты аймақты Каринтияның Рейхсгау аймағына қосуды жақтырады. Бұл аймақтың этникалық күрделілігі итальяндық ықпалды азайту, этникалық сегментацияны дамыту және германдықты тұрақтандырушы күш ретінде енгізу үшін пайдаланылуы тиіс еді. Бұл стратегия ортағасырлық Германия мен Габсбург монархиясының тарихын түсінуге негізделген, онда неміс иелері мен ақсүйектері аймақтың экономикалық және әкімшілік дамуын мүмкін етті. Венеция Джулия, Триест және Фриулидің этно-әлеуметтік құрамы Германияның оккупациялық жоспарларының маңызды құрамдас бөлігі болды. Фашистік үкімет аймақтағы бөлінген әлеуметтік топтардың қолдауынан айырылды, ал режимнің құлдырауы итальяндықтар арасында бейбағдарлық кезеңді бастады. Біз тек Оңтүстік Тиролды ғана емес, сондай-ақ Венециядан оңтүстікке қарай шекара сызығын да алуымыз керек. Бір кезде Австрияның иелігінде болған нәрсені біз өз қолымызға қайтарып алуымыз керек. Италиялықтар өзінің опасыздығы мен сатқындығы арқылы қазіргі заманғы ұлттық мемлекет болудан айырылды. Ол ақырында Гитлерді осы қадамға баруға көндірді, ол Венецияның "бір түрлі бос конфедерация" түрінде Рейхке байлануы керектігіне келісті. және көптеген итальяндық, словендік және хорват партизандарының болуынан, ОЗАК-та генерал дер Гебергструппе Людвиг Кюблер басқаратын едәуір неміс әскери контингенті болды. 1944 жылдың 28 қыркүйегінде бұл бөлімшелер LXXXXVII армия корпусы болып қайта аталды. Қазіргі немесе ескірген барлық қарулы көліктер Вермахт, Вафен СС, Орднунсполицей немесе фашистік итальяндық және словендік бөлімшелерге қызмет етуге мәжбүр болды. 1945 жылдың 30 сәуірінде итальяндық антифашисттік Comitato di Liberazione Nazionale бірнеше мың ерікті нацистерге қарсы көтерілді. 1 мамырда Глобочникке Италия мен Югославиядан кері шегінген кезде Триестке жиналған неміс және коллаборационист әскерлерінің әскерінің командалығы берілді. Бұл бөлімшелер дереу партизандардың 4-ші армиясымен соғысты, содан кейін 2 мамыр күні кешке жаңа Зеландия генерал-лейтенанты сэр Бернард Фрейбергтің командалығымен Жаңа Зеландияның 2-ші дивизиясына берілді. Алайда, Иосип Броз Титоның әскері мен Вермахт пен әріптестік күштерінің арасында бірнеше күн бойы ұрыстар жалғасты. Партизандар 15 мамырда Исонзо өзенінің батысындағы аймақтардан кетуге кірісті. 11 маусымда югослав әскерлері Триесттен кетуге кірісті.