Кіріспе

Аюрведа туралы санскрит мәтіні Шарақ санхита (, Compendium of Charaka) - Аюрведа (Үнді дәстүрлі медицинасы) туралы санскрит мәтіні. Сушрута Самхитамен бірге бұл - ежелгі Үндістаннан сақталған осы саланың негізгі екі мәтінінің бірі. Брат Траиді құрайтын үш шығарманың бірі. Бұл мәтін Агнивешаның ескі энциклопедиялық медициналық жинағы Агнивеша Самхитаға негізделген. Оны б.з.б. 100-200 жылдары Шарақ қайта қарастырып, Шарақ Самхита деп атады. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырына дейінгі мәтін сегіз кітаптан және жүз жиырма тараудан тұрады.

Күні

"Чарака" жинағының құрылу мерзімі белгісіз. Мюленбельдтің "Үнді медицина әдебиетінің тарихы" деген еңбегінде бұл кітап б.з.д. Қазіргі мәтіндердің көзі болып табылатын Дридхабаланың қайта қаралуы мен толықтылуы біздің заманымыздың VI ғасырына жатады.

Тамырлар

Санскрит тілінде шарка - бұл кездейсоқ, санньяси (асцет) деген термин, кейде өздерінің медициналық білімі мен сиқырлы діни ырымдарын ауылдан ауылға әкелген кездейсоқ дәрігерлердің ежелгі дәстүрі аясында қолданылады. Сурендранат Дасгуптаның айтуынша, бесікші дәрігерлердің медициналық дәстүрі Аттарваведаға, әсіресе Каранавайдия шаққа, Аттарваведаға негізделген Ведалық мектептердің тоғыз белгілі шаққасының біріне барып тығады. Олардың мәтіндері қазіргі заманға дейін сақталған жоқ, бірақ екі бәсекелес мектептің қолжазбалары - Пайпалада және Саунакия сақталған. Аттарваведа мәтінінің бұл қабаты шамамен б.з.д. 1200-1000 жылдары Самаведа мен Яджурведамен бір уақытта құрастырылған. Дасгупта және басқа да ғалымдар Атрея Чарака мектебі мен оның мәтіндері осы ескі дәстүрден туындаған болуы мүмкін деп мәлімдейді.

Дәрігер, медбике, науқас және дәрі-дәрмек

Мәтінде медицинаның төрт маңызды бөлігі бар екендігі айтылған: науқас, дәрігер, медбике және дәрі-дәрмек. Бұл төрт фактордың барлығы да сауығып, денсаулығымызды қалпына келтіру үшін өте маңызды. Дәрігер білім береді және емдеуді үйлестіреді, ол "білім шамдарымен дененің қараңғы ішкі бөлігін зерттей алады", - делінген мәтін мен Валиатан аудармасында. Пациент оң көзқарас танытуы, өз сезімдерін білдіре білуі, дәрігердің нұсқауларын есте сақтауы және оларды құрметпен орындауы керек. Вимана схананың 8 және 9-тарауларындағы мәтінде көптеген тармақтар кодты талқылауға арналған. Ол дәрігердің науқастың бөлмесіне кірмес бұрын келісім алуы, әйелді немесе кәмелетке толмаған адамды қарастыратын болса, отбасының еркек мүшесімен бірге болуы, науқас немесе қамқоршылардан келісім алуы, егер науқас кәмелетке толмаған болса, ешқашан өз қызметі үшін қорқытушылыққа жүгінбеуі, науқаспен немесе науқастың отбасымен басқа да іс-шараларға ешқашан араласпауы (салық келісу, некеге тұру, мүлік сатып алу немесе сату сияқты), жұмсақ сөздермен сөйлесуі және ешқашан қатыгез сөздер қолданбауы, "науқасқа жақсылық жасау үшін есептелгенді" ғана жасау және науқастың жеке өмірін сақтау керектігін талап етеді. "Шарака самхитаның" 3.8.12-аятында медицина ғылымының білімі шексіз екендігі айтылған. Дәрігер үнемі білім алып, оған өзін арнауы керек. Бұл мәтінде дәрігер өзінің зерттеулері мен сұрақтарын басқа дәрігерлермен талқылауы керектігі айтылған, өйткені "бір адам сол ғылым туралы білімі бар басқа біреумен талқылаған кезде, мұндай талқылау білім мен бақыттың артуына әкеледі". Келесі тармақтарда айтылғандай, пікір алысулар жауыздық немесе бейбітшілік болуы мүмкін, біріншісі өнімсіз, екіншісі пайдалы; тіпті егер біреу жауыздықпен сынға тап болса да, адам жұмсақ сөздермен және әдеппен көндіруі керек, - деп мәлімдейді мәтін.

Діни идеялар

"Чарака Самхита" көптеген ежелгі индуистік әдебиеттер сияқты индуистік құдайларды өзінің білімінің түпкі көзі ретінде құрметтейді және оған атрибуттар береді. Сондықтан бұл тармақ дұрыс мақсаттарға рухани және тәндік денсаулықты да жатқызуға болатынын айтады. үш Гуна (Саттва, Раджас және Тамас) адам ағзасына тән құрамдас күштер ретінде және басқалар. Шарақ санхита индуистік болжамға негізделген, ол Атманың (жанның) бар екендігі, ол өзгермейтіндігі, содан кейін мәтін дене мен психикалық ауруларды сыртқы факторлардың (Пракрити, сезім объектілері), жастың немесе үш көңіл-күйдің немесе үш Гунаның арасындағы өзара байланыстың (тиісті үйлесімділік, тепе-теңдік) болмауынан туындайтын, дененің немесе ақыл-ойының немесе екеуінің теңгерімсіздігінен туындайтын деп анықтайды. Стивен Энглер "Сушрута Самхита" және "Чарака Самхита" кітаптарында діни идеялар бар, - дейді ол, - содан кейін "Ведалық элементтер шегінен тыс қалдыруға тым маңызды" деп қорытынды жасайды. Бұл идеялар, мысалы, теориялық негіздерде және осы мәтіндерде қолданылатын Ведалық метафораларда кездеседі. Сонымен қатар, Энглер мәтінге тағы бір идеялар қабаты кіреді, онда эмпирикалық рационалды идеялар діни идеялармен бәсекелесе отырып немесе ынтымақтасып өркендейді, сондай-ақ кейінірек кейбір брахманикалық идеялардың қосылуының дәлелі. Философиялық болжамдар мен медицинаға қатысты көзқарас арасында тығыз байланыс бар.

Тамақ және тамақтану

Шарақ санхита 5, 6, 25, 26 және 27-тарауларды "Ахарататваға" (диетикаға) арнап, дұрыс тамақтанудың денсаулыққа және аурулардың алдын алуға қажеттілігін, ал дұрыс емес тамақтың аурулардың маңызды себебі екенін айтады. Бұл мәтіннен тамақ - жылу көзі, қоректік құндылық, сондай-ақ адам ағзасындағы дәрі-дәрмектер сияқты әрекет ететін физиологиялық заттар екенін білеміз. Сонымен қатар, "Карака Самхита" кітабының 26 және 27-тарауларында медицинамен қатар, аурудан немесе операциядан тез сауығу үшін дұрыс тамақтанудың да маңызы зор екені айтылған.

Диетика және медицина үшін ет

"Чарака" жинағында жүктілік кезінде 6 айдан бастап "Мамса раса" (ет шұпағы) диетасын қолдану ұсынылады. Тексөз бойынша уды тазарту үшін жаңа ғана кесілген ет ұсынылады: кесінді ет уды сіңіру үшін жәндіктің немесе бауырымен жорғалаушының шаққан жеріне немесе зақымданған бөлігіне қысылады. Рей және басқалар. "Чарака самхита" кітабында сипатталған 150-ден астам жануарлардан алынатын дәрілік заттарды және олардың тарауларын тізімдеу. Бұл - төл, крокодил сияқты жабайы жануарлардың етінен бастап, жаңа ғана кесілген балық, балық майы, құс жұмыртқасы, ара балауызынан басталады. Сонымен қатар, мәтінде жүздеген құрамалар (груэль) сипатталады, ол жануарлар өнімдері мен шөптер немесе өсімдік өнімдерінің қоспасынан, сондай-ақ әр түрлі тұздар, саздар және сілтілер сияқты инертті минералдардан жасалған дәрілік құндылыққа ие деп мәлімдейді.

Ежелгі дәріхана

"Чарака" кітабының көптеген тараулары тұқымдарды, тамырларды, гүлдерді, жемістерді, сабақтарды, хош иісті жапырақты, әр түрлі ағаштардың қабығын, өсімдік шырындарын, тау шөптерін, жануарлардың сүтінен бастап, жануарлар белгілі бір тағам немесе шөп жегеннен кейін шығатын қалдықтарына дейін, балдың әртүрлі түрлерін, тастарды, тұздарды және басқаларын анықтауға және жіктеуге арналған. Сондай-ақ, онда көптеген рецепттер жазылған, онда белгілі бір тұздың қалай дайындалуы керектігі егжей-тегжейлі сипатталған. Карака Самхитаның Цикица Стана кітабында белгілі бір рецепт жазылған: "Одан кейін мәтінде бұл Ану таиланы май жағу және белгілі бір ауруларға арналған мұрындық ретінде қолдануға болады. Глюклих ежелгі Үндістанның басқа медициналық мәтіндерін атап өтті, олар тері терапиясында Ану таиланы қолдануды қамтиды.

Жыныстық денсаулық

"Чарака" жинағында жыныстық аурулар мен жыныстық дисфункцияларды емдеу теориясы мен ерлік (Ваджикарана) туралы айтылған. Мәтінде денені тазалау әдістері, мінез-құлық, мінез-құлық және тамақтануды көтермелейтін жыныстық денсаулыққа баса назар аударылады. Оның тамақтану режіміне кейбір шөптер мен минералдар қосылған. Мәтінде семіздік пен дене шынықтыруды аз пайдаланатын өмір салты жыныстық дисфункциямен байланысты (Крчччра Виавая) деп айтылып, оған көптеген тармақтар берілген. Арнольдтың айтуынша, бұл мәтінде әйелдердің жыныстық денсаулығына қатысты көптеген тармақтар бар. Бұл "гинекологиялық ауруларды емдеуде қолданылатын кейбір әдістер мен терапиялық заттардың ежелгілігін" көрсетеді.

Медициналық білім

"Чарака Самхитаның" "Вимана Стана" кітабының VIII тарауында дәрігер болуды мақсат еткен студенттерге арналған бөлім бар. Мұғалім оқушыны өзінің шәкірті ретінде қабылдағанда, ол оттың алдында оқушыны келесі тапсырмалармен шәкірттік кезең ішінде бастауы керек деп мәлімдейді: "Брахмахарин бол, сақал мен мүйіз ұста, әрқашан шыншыл бол, ет пен арам тамақтан аулақ бол, ешқашан қызғанышқа жол берме, ешқашан қару ұстама, егер бұл басқа адамның өліміне немесе үлкен зиянға немесе күнәға әкелмесе, менің айтқанымды орында, сен менің ұлым сияқты жүріп-тұруың керек, ешқашан шыдамсыз болма, әрқашан мұқият бол, кішіпейілділікпен жүріп-тұру, ойланудан кейін әрекет ету керек және әрқашан барлық жаратылыстардың жақсылығын іздеу керек". Санскрит тіліндегі ең ертедегі ғалымдық бхасия (өңдеу, түсініктеме) Дридхабаланың редакциясында Бхаттар Харичандраның "Караканиса" болуы мүмкін.

Сушрута Самхитамен салыстыру

"Чарака самхита" - ежелгі медицинадағы ең маңызды еңбектердің бірі. Бұл Үндістанның медициналық дәстүрінің негізін қалаған мәтіндердің бірі, Сусрута Самхита, Бела Самхита және Боуэр қолжазбасының медициналық бөліктерімен қатар. "Чарака" - Аюрведа (өмір туралы ғылымдар) туралы ең көне индуистік мәтін, одан кейін "Сушрута" және "Аштанга" келеді. Кейбір тақырыптарды және олардың мәнін қоспағанда, олар жалпы принциптер, патология, диагностика, анатомия, сенсорлық прогноз, терапия, фармацевтика және токсикология сияқты көптеген ұқсас тақырыптарды талқылайды. Сушрута мен Карака мәтіндері бір маңызды жағынан ерекшеленеді, Сушрута Самхита хирургияның негізін салады, ал Карака Самхита негізінен медицинаның негізін құрайды.

Ежелгі Үндістанның әлеуметтік-мәдени және экологиялық тарихының көзі

Бұл мәтін ежелгі медицинаның қызықты дереккөзінен басқа, ежелгі Үндістанның экологиялық, әлеуметтік және экономикалық жағдайы туралы құнды ақпарат көзі болуы мүмкін. Мәтінде физикалық географияны Жангала, Анопа, Садхарана сияқты сөздермен сипаттайды, содан кейін осы аймақтарда кездесетін ағаштар, көкөністер, көлдер мен өзендер, құстар мен жануарлар тізімі келтіріледі. Олардың айтуынша, аталған есірткілердің көбісі олардың шыққан жеріне байланысты (мысалы, Магдададан Магади және Кашмирден Кашмарья). Рей және басқалар. Қарақалпақ жыртқыш, жәндік, балық, қосмекенділер, буынтұқымдылар мен құстардың тізімі және олардың айтылғандары Карақалпақ санхитасының тиісті тарауларында келтірілген. Сондай-ақ, бұл жазбада ежелгі үндістердің тамақтану әдеттерінің әр аймақта әр түрлі болғаны айтылған. Мамса (ет) Бахлика, Пахлава, Чина, Шоолика, Явана және Шака аймақтарында өмір сүрген адамдар арасында танымал болды. Бхавана мен Шриватса аудармаларына сәйкес, Прачья тұрғындары Матся (балық) түрін артық көретін. Карака Самхитаның айтуынша, Синдху Дешада (қазіргі Гуджарат пен оңтүстік Пәкістан) өмір сүргендер сүтке дағдыланған, ал Ашмака мен Авантика тұрғындары майлы және қышқыл тағамдарды көбірек тұтынады. Даксина Деша (Оңтүстік Үндістан) тұрғындары Пея (жіңішке қамырды) жақсы көретін болса, Уттара (Солтүстік) және Пащима (Батыс) тұрғындары Мантады жақсы көретін. Мадхья-Дешя (Орталық Үндістан) тұрғындары мәтінге сәйкес арпа, бидай және сүт өнімдерін артық көреді.