Кіріспе

Британдық романист және драматург (1849–1924)

Франсис Элиза Ходжсон Бернетт (24 қараша 1849 – 29 қазан 1924) – британдық-американдық романист және драматург. Ол ең танымал үш балалар романы – «Кішкентай лорд Фонтлерой» (1885–1886 ж. жарық көрген), «Кішкентай ханшайым» (1905) және «Құпия бақ» (1911) арқылы белгілі. Франсис Элиза Ходжсон Англияның Манчестер қаласында дүниеге келген. 1853 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Франсис 4 жаста болғанда, отбасының жағдайы қиынға түсіп, 1865 жылы АҚШ-қа көшіп, Теннесси штатының Нью-Маркет қаласында қоныстанды. Франсис 19 жасында жазушылық жолын бастап, отбасының күнкөрісіне көмектесу үшін журналдарда әңгімелер жариялады. 1870 жылы анасы қайтыс болды. 1873 жылы Теннесси штатының Ноксвилл қаласында медицина докторы Сван Бернеттке тұрмысқа шықты. Бір жылдан кейін тұңғыш ұлы Лайонель дүниеге келді. Бернеттер екі жыл Парижде тұрды, онда екінші ұлдары Вивиан туды, содан кейін АҚШ-қа оралып, Вашингтон қаласына қоныс аударды. Бернет роман жазуға кірісіп, алғашқы романы («That Lass o' Lowrie's») жақсы пікірлер алды. «Кішкентай лорд Фонтлерой» 1886 жылы жарық көрді және оны балалар әдебиетінің танымал авторы етті, алайда 1890 жылдары жазған ересектерге арналған романтикалық романдары да сәнді болды. Ол «Кішкентай лорд Фонтлерой» және «Кішкентай ханшайым» пьесаларының сахналық нұсқаларын жазып, қоюға көмектесті. 1880 жылдардан бастап Бернетт Англияға жиі сапар шегіп, 1890 жылдары онда үй сатып алып, «Құпия бақ» романын жазды. 1890 жылы оның үлкен ұлы Лайонель туберкулезден қайтыс болды, бұл оның көп жылдар бойы күрескен депрессиясының қайталануына себеп болды. 1898 жылы Сван Бернеттен ажырасып, 1900 жылы Стивен Таунсендке үйленді, ал 1902 жылы қайта ажырасты. Бірнеше жылдан кейін ол Нью-Йорк штатының Нассау округіне қоныстанды, 1924 жылы қайтыс болды және Рослин зиратында жерленді. 1936 жылы оның құрметіне Бесси Поттер Вонноның ескерткіш мүсіні Орталық парктегі Консерватория бағында орнатылды. Мүсінде оның екі танымал «Құпия бақ» кейіпкерлері – Мэри мен Диккон бейнеленген.

Балалық шағы Манчестерде, Ұлыбритания

Франсис Элиза Ходжсон 24 қараша 1849 жылы Манчестердегі Читхемдегі Йорк көшесінің 141-ші үйінде дүниеге келді. Ол Йоркширдегі Донкастерден шыққан темірші Эдвин Ходжсон мен оның әйелі Элиза Бундтың, Манчестердегі жақсы отбасынан шыққан бес баланың үшіншісі болды. Оның әкесі Динскейтте темір және латунь бұйымдарын сататын бизнес иесі болды. Отбасы жайлы тұрды, оларға қызметші қыз бен күтімші қыз қызмет етті. Франсистің екі үлкен ағасы және екі кіші әпкесі болды. Бір жылдан кейін, 1 қыркүйекте 1853 жылы, әйелі бесінші рет жүкті болған кезде Ходжсон кенеттен инсульттан қайтыс болды, отбасын табыссыз қалдырды. Франсис әжесінің қамқорлығында болды, ал анасы отбасылық бизнесті басқарды. Франсис кітаптарды сатып алған әжесінен оқуға үйренді, әсіресе, өзінің алғашқы кітабы – түрлі-түсті суреттері мен өлеңдері бар «Гүл кітабы» оған ұнады. Олардың кірісі төмендегендіктен, Элиза отбасылық үйден бас тартып, балаларымен Седли Гроув, Таннерс Лейн, Пендлтон, Салфордтағы туыстарымен бірге тұруға көшті. Олар Франсис ойнаған үлкен, қоршалған бақшасы бар үйде тұрды. Франсис бір жыл бойы екі әйел басқаратын кішкентай мектепке барды, онда ол алғаш рет феялар туралы кітапты көрді. Анасы отбасын Салфордтың Ислингтон скверіне көшіргенде, Франсис гүлдер мен бақтардың жетіспеуіне қайғырды. Олардың жаңа үйі, Фридрих Энгельстің айтуынша, сол кезде Манчестерде тұратын, «сипаттауға келмейтін» тығыздық пен кедейлікпен шектесетін, ескірген ақсүйектердің жабық алаңында орналасқан. Франсис өзінің қиялын ескі дәптерлерге жазып, әңгімелер құрастырды. Оның сүйікті кітаптарының бірі – Харриет Бичер Стоудың «Том ағаның қабінесі» романы болды, және ол одан көп сағат бойы кейіпкерлерді сомдап ойнады. Франсис пен оның бауырлары жас қыздар мен жігіттерге арналған таңдамалы семинарияға білім алуға жіберілді, онда ол «епті» және «романтикалық» деп сипатталды. Ол белсенді әлеуметтік өмір сүрді және достары мен туыстарына әңгімелер айтуды ұнатты; анасынан жақсы тыңдаушы тапса да, ағалары оның әңгімелерінен әстеу болды. Манчестер толығымен мақта экономикасына тәуелді болды, ол Америка Азамат соғысынан туған Ланкашир мақта ашаршылығынан қирады. 1863 жылы Элиза Ходжсон бизнесін сатуға және отбасын тағы да кішірек үйге көшіруге мәжбүр болды; сол кезде Франсистің білімі аяқталды. Элизаның інісі (Франсистің ағасы) Уильям Бунд отбасын Кноксвиллге (Теннесси штаты) шақырды, онда ол құрғақ тауарлар дүкенінің табысты жұмыс істейтінін айтты. Бір жыл ішінде Элиза оның ұсынысын қабылдап, Манчестерден отбасымен көшіп кетуге шешім қабылдады. Ол олардың барлық мүлкін сатып, Франсиске өзінің ерте жазбаларын отқа жағуды бұйырды.

Теннессиге көшіп бару

Азамат соғысы аяқталғаннан кейін және аймаққа әкелген саудасы тоқтаған соң, Фрэнсистің әкесі бизнесінің көп бөлігін жоғалтып, жаңадан келген отбасын қамтамасыз ете алмады. Отбасы алғашқы қыста Ноксвиллдің сыртындағы Нью-Маркет қаласында бұйынынан салынған үйге көшіп орналасты. Кейіннен олар Ноксвиллдегі үйге көшті, Фрэнсис оны "Нұхтың кемесі, Арарат тауы" деп атады, бұл атау үйдің оқшау төбеде орналасқан жерінен шабыттанды. Олардың қарсы бетінде Бернет отбасы тұрды, және Фрэнсис Свон Бернетпен дос болып, оған Англияда оқыған Чарльз Диккенс, сэр Уолтер Скотт және Уильям Мейкпис Такерей сияқты авторлардың кітаптарын таныстырды. Ол бала кезіндегі жарақатынан соң жақындық танытқан болуы мүмкін, себебі ол мүгедек болып, дене тәрбиесімен айналыса алмады. Олар танысқаннан көп ұзамай Свон Огайодағы колледжге кетіп қалды. Фрэнсис ақша табу үшін жазуға кірісті. Оның алғашқы әңгімесі 1868 жылы "Годиз Ледис Бук" журналында жарияланды. Ұзақ өтпей ол "Годиз Ледис Бук", "Скрибнерс Монтли", "Петерсонс Мэгезин" және "Харперс Базар" журналдарында тұрақты түрде жариялана бастады. Алғашқы әңгімесі жарық көргеннен кейін, 18 жасқа толмастан, ол өмірінің қалған бөлігін жазушы ретінде өткізді. 1869 жылға қарай ол отбасын Ноксвиллдегі жақсырақ үйге көшіру үшін жеткілікті ақша тапқан. 1870 жылы анасы қайтыс болды, және екі жыл ішінде екі әпкесі мен бір інісі үйленді. Фрэнсис Свонмен достығын сақтап қалғанымен, екеуі де үйленуге асықпады.

Неке

Жазуынан түскен табысымен ол 1872 жылы Англияға ұзақ сапармен оралды. Бір жыл ішінде, 1874 жылдың қыркүйегінде, ол тұңғыш баласы Лайонелді дүниеге әкелді. Сол жылы ол Ланкаширде өтетін өзінің алғашқы толық романы – «That Lass o' Lowrie's» романына кірісті. Олар Ноксвиллден кетуді қалаған, ал оның жазудан түскен табысы оларға Парижге баруға мүмкіндік берді, онда Сван көз және құлақ аурулары маманы ретінде медициналық білімін жалғастырды. Екінші ұлы Вивианның дүниеге келуі оларды АҚШ-қа қайта оралуға мәжбүр етті. Кейін Бернет киім тігуді жалғастырып, ұлдарына қайыс жағалы бармақ костюмдер, ал өзіне әсем көйлектер жасады. Ол ұлдарының шаштарын ұзартып, содан кейін оларды ұзын бұйраларға өріп тартты. «That Lass o' Lowrie's» романы жақсы пікірлерге ие болып жарық көрді және британдық басылымға құқықтары сатылды. Кітап жарық көргеннен кейін көп ұзамай ол күйеуіне қосылды, D.C. қаласында үй шаруасын құрып, жаңа достар тапты. Ол жазуын жалғастырып, өркендеп келе жатқан жас романист ретінде танылды. Отбасын тәрбиелеу мен жаңа қалаға бейімделудің қиындықтарына қарамастан, Бернетт 1879 жылы жарық көрген «Haworth's» романына, сондай-ақ Лондонда көрсетілген пираттық сахналық нұсқасына жауап ретінде «That Lass o' Lowrie's» романының драмалық интерпретациясын жазуға кірісті. 1879 жылы Бостонға сапары барысында ол Луиза Мэй Алкоттпен және балалар журналы «St. Nicholas» редакторы Мэри Мапес Доджбен танысты, содан кейін балаларға арналған әңгімелер жаза бастады. Келесі бес жыл ішінде ол «St. Nicholas» журналында бірнеше қысқа әңгімелерін жариялады. Бернетт ересектерге арналған көркем әдебиеттерді де жазуын жалғастырды: «Louisiana» романы 1880 жылы, «A Fair Barbarian» – 1881 жылы, ал «Through One Administration» – 1883 жылы жарық көрді. Алайда, бұрынғыдай Ноксвиллде болғандай, ол үй шаруасын жүргізу, балалар мен күйеуін күту және жазу кестесін сақтаудың қысымын сезінді, бұл оның шаршауына және депрессияға ұшырауына себеп болды. Сванның тәжірибесі өсіп, жақсы беделге ие болды, бірақ оның табысы одан төмен болғандықтан, ол жазуын жалғастыруға тиіс деп ойлады. Ұлдарымен бірге ол қысты Флоренцияда өткізді, онда «The Fortunes of Philippa Fairfax» романын жазды, ол Англияда ғана жарық көрді, бірақ АҚШ-та жарияланбады. Ол Сара Крю әңгімесін сахналық пьесаға айналдырды, кейіннен оны «A Little Princess» романына қайта жазды. 1890 жылдың желтоқсанында Бернеттің үлкен ұлы Лайонел Парижде туберкулезден қайтыс болды, бұл оның өміріне және жазуына зор әсер етті. Оның өлімінен кейін, терең депрессияға түсіп кетпес бұрын, ол досына жазған хатында екі ұлдың анасы болу, олардың біреуінің қайтыс болуымен салыстырғанда, оның жазуының маңызсыз екенін жазды. Осы кезде ол Англия шіркеуіндегі дәстүрлі сенімінен бас тартып, спиритизм мен христиан ғылымын қабылдады. Вашингтоннан, күйеуі мен кіші ұлынан екі жыл бойы қашып жүргеннен кейін, Бернетт 1892 жылдың наурыз айында ол жерге қайта оралды, онда ол қайырымдылық жұмыстарын жалғастырып, қайтадан жазуды бастады. 1893 жылы Бернетт өзінің үлкен ұлына арналған «The One I Knew Best of All» атты автобиографиясын жариялады.

Ажырасып , Ұлы Мейтам залына көшіп келемін

Бернет 1894 жылы Лондонға оралды. Сол жерде кіші ұлы Вивианның ауырып қалғанын естіп, дереу Америка Құрама Штаттарына қайтып келді. Вивиан аурудан жазылып кетті, бірақ Гарвард университетіндегі алғашқы семестрін өткізіп алды. Бернет оның толық сауығып, Лондонға оралғанша оның қасында болды. Осы кезде ол қаржы жағдайына алаңдады: Вивианның біліміне төлем жасап, Вашингтон қаласындағы үйді (Сван жеке пәтерге көшіп кеткен болатын) және Лондондағы үйді ұстап тұрды. Бұрынғысы сияқты, ол жазуды табыс көзі ретінде пайдаланып, «Сапалы әйел» романын жаза бастады. 1896 жылы жарық көрген «Сапалы ханым» ересектерге арналған тарихи романдардың біріншісі болды. Одан кейін 1899 жылы «Де Уиллоуби талабына қатысты» романы, ал 1901 жылы «Маркизаның қалыптасуы» және «Леди Уолдерхерст әдістері» кітаптары жарық көрді. 1890 жылдардың ортасынан бастап ол Англиядағы Ұлы Мейтем залында тұрды, онда гүлдерге деген құмарлығын қанағаттандырып, келесі он жылдықта мекен етті. Бірақ ол әлі де жыл сайын Атлантика арқылы Америка Құрама Штаттарына сапарлар жасап тұрды. 1900 жылдың ақпан айында Таунсендке тұрмысқа шықты.

Қайта үйлену және кейінгі өмір

Неке Италияның Генуя қаласында болды, ал жаңа үйленген жұбайлар бал айына Пеллиге барды, онда екі апта бойы тоқтаусыз жаңбырға шыдады. Бернеттің өмірбаясын жазған Гретчен Герзина осы неке туралы: «Бұл оның өміріндегі ең ірі қателік болды» деп жазады. Таунсендпен Мейтамда бірге тұруды көтере алмай, Бернетт 1900–1901 жылдардың қысында Лондонда үй жалдады. Ол онда достарымен араласып, жазумен айналысты. Ол бір уақытта екі кітапқа жұмыс істеді: «Шаттл» – көлемді әрі күрделі туынды; және «Маркизаның тууы» – ол бірнеше аптада жазып, жақсы пікірлерге ие болған кітап. 1901 жылдың көктемінде елге оралғанда Таунсенд оның ұзақ жылдар бойы ынтымақтас болған Scribner's баспасын үлкен сыйақы ұсынатын басқа баспамен алмастыруға тырысты. 1902 жылдың күзінде, Мейтамда қонақтарды қабылдап, әлеуметтік өмірмен айналысқаннан кейін, ол денсаулығының нашарлап, құлдырауға ұшырады. Ол Америкаға оралып, 1902 жылдың қысында санаторийге жатты. Ол Таунсендке енді онымен бірге тұрмайтынын айтты, соның салдарынан некелері аяқталды. Екі жыл өткен соң, 1904 жылдың маусымында ол Мейтамға қайта оралды. Мейтам Холлда бірнеше қоршалған бақтар болды, ал гүлзарда ол бірнеше кітап жазды; «Құпия бақ» идеясы осы жерде туды, ол негізінен Манчестерде Буилл Хилл паркіндегі сарайда болған кезде жазылды. 1905 жылы пьесаны романға өңдегеннен кейін «Кішкентай ханшайым» жарық көрді. 1907 жылы ол АҚШ-қа қайта оралды, 1905 жылы азаматтық алды және Нью-Йорк қаласынан тыс, Лонг-Айлендтегі Пландом Манордың Пландом Парк ауданында 1908 жылы құрылысы аяқталған үй салды. Оның ұлы Вивиан баспа ісімен айналысты, оның өтінішімен ол «Балалар журналының» редакторы болуға келісті. Келесі бірнеше жылда ол «Балалар журналында» бірнеше қысқа туындыларын жариялады. 1911 жылы «Құпия бақ» жарық көрді. Ол 1924 жылдың 29 қазанында 74 жасында қайтыс болды. Publishers Weekly журналының АҚШ-тағы ең сатылатын кітаптар тізімінде Бернеттің ересектерге арналған бірнеше романдары да сол кезде өте танымал болды. «Сапалы әйел» 1896 жылы екінші орынды, «Шаттл» 1907 жылы төртінші, 1908 жылы бесінші, Т. Тембаром 1913 жылы оныншы, 1914 жылы алтыншы, ал «Кумбе үйінің басшысы» 1922 жылы төртінші орынды иеленді.