Кіріспе

Өндіріс тәсілі теориясы Азиялық өндіріс тәсілі (АӨТ) теориясын Карл Маркс 1850-ші жылдардың басында ойлап тапты. Теорияның мәні "Азия қоғамдары орталық қалаларда тұратын және негізінен автоархикалық және жалпы айырмашылықсыз ауыл қауымдастықтарының артықшылығын тікелей тартып алатын деспотикалық билеуші топтың құлдығында болды" деп сипатталған. 1852 - 1858 жылдар аралығында жазған Үндістан туралы мақалаларында Маркс Үндістанда кең тараған АМП-ның кейбір негізгі сипаттамаларын атап өтті. Бұл мақалаларда ол жердің жеке меншігі жоқ екенін (өзін-өзі қамтамасыз ететін бірліктер немесе коммуналар), ауыл шаруашылығы мен өндіріс арасындағы бірлік (қолтық, орама дөңгелек), күшті тауар өндірісі мен айырбасының болмауы және индиялық қоғам мен мәдениеттің тұрақтандыру рөлі. Бұл теория қазіргі марксистер мен марксистер еместер арасында қызу талқылануды жалғастыруда. Кейбіреулер бұл тұжырымдаманың бәрін бас тартты, өйткені капиталистік Азияның әлеуметтік-экономикалық құрылымдары феодалдық Еуропадан ерекше атауды талап ететіндей ерекшеленбеді. Маркстан басқа, Фридрих Энгельс де АМП-ға назар аударды. Маркс пен Энгельс өздерінің кейінгі еңбектерінде Азияның өзіндік өндіріс тәсілі туралы идеяны тастап, негізінен төрт негізгі форманы сақтады: тайпалық, ежелгі, феодалдық және капиталистік. 1920 жылдары кеңестік авторлар терминді қолдану туралы қатты пікір алысты. Кейбіреулер оны мүлдем қабылдамады. Басқалар, Қытайдың "Азиатчики" деп аталатын кеңес сарапшылары, қытайлық жер иелік құрылымдары бір кездері АМП-ға ұқсағанын, бірақ оларды троцкизмге кінәлады және АМП-ны талқылауға КСРО-да 1931 жылдан бастап Хрущев кезеңіне дейін тыйым салынды деп болжады.

Сын

Азиялық өндіріс түрі марксистік және марксистік емес сарапшылар тарапынан көп талқыланған. АӨП - бұл Маркс пен Энгельстің еңбектерінде сипатталған ең даулы өндіріс тәсілі. АПП тұжырымдамасының жарамдылығына қатысты сұрақтар туындады, ол белгілі бір қоғамдардың шынайылығына сәйкес келеді ме, жоқ па деген сұрақтар туындады. Тарихшылар Үндістан немесе Қытай тарихындағы "фактілерді" түсіндіру ретінде АМП ұғымының құндылығына күмән келтірді. Теория 1930 жылдары Кеңес Одағында қабылданбады. Карл Август Витфогель өзінің 1957 жылғы "Ориенталдық деспотизм: Тоталды билікті салыстырмалы зерттеу" деген кітабында өзінің шығыс деспотизмі туралы түсінігі бұл АМП мен Сталиндік Ресейдің шынайылығына ұқсас екенін көрсетті; ол коммунизмнің авторитарлық табиғатын "Шығыста" суды бақылауға тоталитарлық биліктің қажеттілігінің кеңейтілуі ретінде көрді. Джон Холдон және Крис Уикхэм сияқты марксистік тарихшылар Маркс АМП мысалдары ретінде түсіндірген қоғамдар өндірістің салықтық тәсілдері (ТМП) ретінде жақсы түсініледі деп дәлелдеді. ТМП-ның ерекше түрі ретінде "мемлекеттік тап" сипатталады, ол билеуші таптың ерекше түрі ретінде ерекшеленеді, ол шаруалардан артықшылықты алу үшін айрықша немесе дээрлік айрықша құқыққа ие, бірақ ол иелік етуді бақыламайды.