Шотландиядағы Хирта аралы: Тарих және табиғат мұрасы

Кіріспе

Сент-Килда архипелагының негізгі аралы, Шотландия, Ұлыбритания

Хирта (Hiort) – Шотландияның батыс шетінде орналасқан Сент-Килда архипелагының ең ірі аралы. Хиорт (шотланд гаэлі тілінде) және Хирта (тарихи түрде ағылшын тілінде) атаулары бүкіл архипелагқа да қолданылған. Қазірде тұрақты тұрғындары жоқ, арал 17 ғасырдың соңында Сент-Килданың шамамен 180 тұрғынының барлығына және 1851 жылы 112 адамға мекен болған. 1930 жылы соңғы 36 тұрғыны материктегі Лошалинге эвакуацияланғаннан кейін арал тасталып қалды. Сент-Килда архипелагының барлығына Шотландияның Ұлттық қоры иелік етеді. 1986 жылы Шотландияның алты Дүниежүзілік мұра орындарының бірі болып жарияланды және табиғи және мәдени ерекшеліктері үшін аралас мәртебеге ие болған әлемдегі санаулы орындардың бірі. Аралға туристерге арналған бірнеше мүмкіндіктер ашық болған айларда саяхаттауға кеңес беріледі.

География

Аралдың өлшемі шығыстан батысқа, солтүстіктен оңтүстікке қарай. Оның жағалау сызығының ұзындығы шамамен және ауданы бар. Тек қана шұғыл қону орны – аралдың оңтүстік-шығысындағы Village Bay шығанағының қорғаныш жағында. Арал Глен шығанағында (солтүстік жағалаудың батыс шетінде) теңізге қарай бірте-бірте төмендейді, бірақ тау жыныстары теңізге жай бұрышпен түседі және кез келген толқын болғанда мұнда қону қиын. Осы екі жерден басқа, аралдың тік жарлары терең судан тік көтеріледі. Дегенмен, теңіз каякшылары аралдың солтүстігіндегі жартастармен қоршалған кішкентай тасты жағажайға тоқталып демалуға болады, ол солтүстік-шығыс жағына қарай, аралдың ең биік шыңы – Коначеирдің тік жарға қабаттасқан. Сент-Килда, әдетте, үшіншілік дәуірдегі жанартаудың ядросы болып саналады, бірақ жанартаулық тау жыныстарынан басқа, қабатталуы анық байқалатын құмтас төбелері де бар. [[Дун, Сент-Килда Хиртадан (Caolas an Dùin) шамамен ені бар саяз бұғазбен бөлінген; бұғаз әдетте өткісіз, бірақ сирек жағдайларда құрғап қалады. Маклин бірнеше нұсқа ұсынады, соның ішінде «қасірет» немесе «өлім» деген мағынаны білдіретін белгісіз келт сөзі, кейіннен Ei hirt – қауіпті немесе өлімге ұқсайды деген ұсыныс айтылды, Стил (1998) 1829-1844 жылдары сол жерде тұрған Reverend Neil Mackenzie-дің пікірін келтіреді, ол атаудың гаэль тілінен шыққан Ì Àrd («жоғары арал») деген сөзден алынғанын айтады, сондай-ақ скандинав тіліндегі hirt («көшіп жүретін малшы») деген сөзден де болуы мүмкін. Мюррей (1966) осыған ұқсас, скандинавтық Hirðö («мал өрісі», , HIRRdhur) сөзінің шығу тегі болуы мүмкін деп болжайды.

Тарих және өмір салты

Сент-Килда аралдарында тарихқа дейінгі дәуірден бері үздіксіз адамдар тұрған. 2017 және 2019 жылдар аралығында архипелагта жұмыс істеген археологтар 2000 жыл бұрынғы қоныстануды растады. Табылған заттардың ішінде темір дәуіріне тән керамика және қола дәуіріне қатысты ықтимал сынықтар болды. Жоба жетекшісі BBC News-ке берген сұхбатында: «Зерттеулер Сент-Килдадағы Виллидж-Бейдің шығыс жағы темір дәуірінде тығыз қоныстанған екенін көрсетті, бірақ ешқандай үй құрылысы табылған жоқ» деді. Жақындағы тарихта Хирта 1930 жылдың 29 тамызына дейін мекенделді, содан кейін 36 тұрғыны өз тілегімен Шотландия материгіне көшірілді. Сент-Килда аралдардың иелігінің бір бөлігі болды, содан кейін 1498 жылдан 1930 жылға дейін Дунвеган МакЛодтарының меншігіне өтті. Сент-Килдада Әулие Бренданға, Әулие Колумбаға және Христос шіркеуіне арналған үш шіркеу болды, бірақ олардан көп нәрсе қалмады. Сондай-ақ, «Амазонка үйі» деп белгілі ара ұясының қалдықтары сақталған. ЮНЕСКО-ның мәлімдемесіне сәйкес, «Сент-Килда – кез келген жердегі табиғатқа сүйенетін экономиканы көрсетеді – жер мен теңіздің ресурстарынан өмір сүру және оларды уақыт өте келе өзгерту, сыртқы факторлар құлдырауға дейін жеткенге дейін». Дейін, арал тұрғындарының өмірі қиын болды және олар аралдарда мекендейтін мыңдаған теңіз құстарын пайдалану арқасында аман қалды. 1885 жылы Хиртаға келген хирургтың есебінде тұрғындардың жеміс-жидектері мен көкөністері жоқ екені, тек нашар сапалы картоп ғана бар екені айтылды. Олар «жаз айларында кептірілген бидай, тұздалған құс және теңіз құстарының жұмыртқаларымен, ал қыста – тұздалған қой етімен тамақтанды. Чай, қант, ұн және темекіні туристерден және жер иесінің өкілінен алды». Су көзі – тұщы су бұлақтары. Хиртадағы Виллидж-Бей тарихында 1830 жылдары Нил Маккензидің қатысуымен тұрғын үйлерде жақсартулар жасалғаны айтылады. Есепте былай делінген: «Бұрынғы ауыл төбедегі жаңадан салынған қара үйлерге ауыстырылды. Олар дауылдан зардап шекті, ал 1861 жылы қара үйлердің орнына 16 жаңа үй салынды, ал бұрынғылары мал төлдеуге пайдаланылды». Миссионерлер көп жылдар бойы білім берумен айналысты, бірақ 1872 жылы мемлекет оны өз бақылауына алды және соңында толыққанды мектеп ғимараты салынды. «Сент-Килда өркендеген туризм және аралдың твид өнімдеріне жоғары сұраныс арқасында салыстырмалы түрде жанды, байланысты және экономикалық тұрақты жер болды. Кит аулау кемелері көмір жеткізді, ал үкімет арал тұрғындарына көбірек қызметтер ұсына алды – келген дәрігерлер екі апта бойы тұрғындарды вакцинациялады, ал ағылшын балық аулау флотының жиі келуі оларды бұрынғыдан да жақсы байланыстырды». Медициналық көмек әрқашан шектеулі болды. 1890 жылдардың соңында аралда шектеулі медициналық жабдықтары бар бір ғана медбике жұмыс істеді. Бұл жағдай 1915 жылы штат көбейгенге дейін сақталды. 1908 жылы британдық Pathé News «The Island Of St. Kilda» атты деректі фильмін шығарды, ол сол дәуірдегі Хиртадағы өмір салтын көрсетті. Фильмді бірнеше веб-сайттарда көруге болады. 1923 жылы түсірілген Хиртадағы сахналар мен адамдарды қамтитын деректі фильм 1928 жылы жарық көрді. «Ұлыбританияның ең усақ аралы – Сент-Килда» атты фильмнің тұжырымында былай делінген: «Глазгоудан Сент-Килдаға саяхат, Батыс аралдары мен Сент-Килдадағы арал тұрғындарының өмірін көрсетеді». Фильмді Шотландия Ұлттық кітапханасының веб-сайтында көруге болады, онда мәтіндегі көптеген нақты мәліметтер «Shotlist» түрінде берілген.

The St Kilda islands were continuously populated from prehistoric times. Archeologists working at the archipelago between 2017 and 2019 confirmed habitation as long as 2,000 years ago. Finds included Iron Age pottery and some shards that might be from Bronze Age pottery. The director of the project told BBC News that the work "revealed that the eastern end of Village Bay on St Kilda was occupied fairly intensively during the Iron Age period, although no house structures were found". In more recent history, Hirta was inhabited until 29 August 1930, when the 36 inhabitants were removed to the Scottish mainland at their own request. St Kilda was part of the Lordship of the Isles, then a property of the MacLeods of Dunvegan from 1498 until 1930. There were three chapels on St Kilda, dedicated to Saint Brendan, Saint Columba, and Christ Church, but little remains. There are also the remains of a beehive house, known as the Amazon's House. According to UNESCO, "St Kilda represents subsistence economies everywhere – living off the resources of land and sea and changing them over time, until external pressures led to decline". Indeed, the islanders had a tough life, and survived by exploiting the thousands of sea birds living on the islands. An 1885 report by a surgeon who visited Hirta reported that the inhabitants had no fruit or vegetables, except for a few potatoes of poor quality. They ate "oatmeal, salted fowl, and seabird eggs during summer and salted mutton in winter. They obtained tea, sugar, flour and tobacco from tourists and from the owner's factor". Water was obtained from freshwater springs. A history of Village Bay on Hirta states that some improvements in housing were made in the 1830s by the "landlord and the Rev. Neil MacKenzie". The report adds that "the old village further up the hill was replaced by a crescent of blackhouses Those were damaged by a hurricane, and in 1861, 16 new dwellings replaced the blackhouses which were relegated to byres". Missionaries provided education for many years but by 1872, the state took over; a true school building was eventually built. "relatively speaking, a vibrant, well connected and economically successful place thanks to a booming tourist trade and a buoyant market for the island’s tweed. Whaling boats brought supplies of coal and the government was able to provide more services for the islanders – visiting doctors had spent the two weeks vaccinating its residents – and the frequent presence of English fishing fleets meant they were better linked to the wider world than ever before". Medical care was always limited. In the late 1890s, there was a single nurse stationed on the island, with limited medical supplies. That level continued until the contingent was increased in 1915. In 1908, British Pathé News released a documentary film, The Island Of St. Kilda, which shed light on the lifestyle in Hirta during that era. The film is available for viewing on several Web sites. A documentary film which included scenes and people in Hirta filmed primarily in 1923, was released in 1928. The summary for St Kilda, Britain's Loneliest Isle, states: "A voyage from Glasgow to St Kilda, containing scenes of the Western Isles and island life of the crofters on St Kilda". The film is available for viewing on a National Library of Scotland Web page which also includes a great deal of specifics in the text, in a "Shotlist".

Халық санының азаюы

1764 жылы (халық санауы бойынша) 90 Сент-Килдан, 1841 жылы – 105, 1851 жылы – 112 адам болды. Келесі жылы «Таулы және аралдық эмиграциялық қоғам» қаржылап, 36 адам Австралияға кетті. 1861 жылғы халық санауы бойынша халық саны 71 адамды құрады; 1911 жылы – 74, ал 1927 жылы – 43 адам, 1930 жылы 36 адамға дейін азайды. 1918 жылдың 15 мамырында таңертең Village Bay-ге келді, ескерту бергеннен кейін аралды атқылауды бастады. Бір хабарламада «радиостанция қиратылды. Пасторлық үй, шіркеу және кемежай қоймасы зақымдалды, бірақ адам шығыны болған жоқ» делінген. Тағы бір дерек көз Бірінші дүниежүзілік соғыстың маңыздылығы туралы мынадай пікірді келтіреді: «Айнымалы түрде, соғыс жағдайды жақсартты, ол теңіз күштерін және теңіз жабдықтау кемелерінен пошта мен азық-түлікті үнемі жеткізіп отырды. Бірақ соғыс аяқталғаннан кейін бұл қызметтер тоқтатылғанда, оқшаулану сезімі күшейді. Денсаулығы жақсы жас арал тұрғындары жақсы өмір сүру үшін аралдан кетіп, арал экономикасы құлдырады». Эвакуация 1930 жылдың 29 тамызында HMS Harebell арқылы аяқталды, ол оларды Морверн түбегіндегі Лохалайнге жеткізді. Бір есепте былай делінген: «Эвакуация күні тамаша болды. Күн тыныш, жарқыраған теңізден шығып, Оисевалдың жартастарын жылытты. Аспан көгілдір, Хирта аспанмен біте қалып, көптеген арман-тілектерге толы арал сияқты жағымды көрінді, бұл айырылысуды одан да қиын етті. Дәстүрді сақтай отырып, арал тұрғындары әр үйге ашық Киелі кітап пен азықтан бір шоғыр қалдырып, есіктерді жапты және таңғы сағат 7-де Harebell-ге мінді. Соңғы күндері шаршағандарына қарамастан, олар операция бойында көңілді болды. Бірақ Дунның ұзын мүйізі көкжиекке батып, аралдың таныс контуры көзден жоғалғанда, ежелгі байланыс үзілді және Сент-Килдандықтар көздеріне жас алды. 1930 жылдың жазында жеке тұлға түсірген фильмде «аралды дайындау және эвакуациялау» сахналары бар. Ол Шотландияның Ұлттық кітапханасына тиесілі және олардың веб-сайтында қарауға болады. Шотландияның Ұлттық тізімінде «шенеуніктер ерлерге орман шаруашылығында жұмыс тауып берді, олардың көпшілігі Обанның жанындағы Лохалайнге қоныстанды, ал басқа отбасылар Стром Ферриге (Росс-шир), Калкабокқа (Инвернесс маңында) және Калроссқа (Файф) көшті».

In 1764 (according to the Census), there were 90 St Kildans, 105 in 1841, and 112 in 1851. The following year, 36 left for Australia, financed by the Highland and Island Emigration Society. By the 1861 census, the population was only 71; by 1911 it was 74, and 43 by 1927, declining to 36 by 1930. arrived in Village Bay on the morning of 15 May 1918 and, after issuing a warning, started shelling the island. One report states that "the wireless station was destroyed. The manse, church & jetty storehouse were damaged, but no loss of life occurred". Another source offers this perspective about the significance of WW I: "Ironically, things improved with the war, which brought a naval detachment and regular deliveries of mail and food from naval supply vessels. But when these services were withdrawn at end of the war, the sense of isolation increased. Able bodied young islanders left for a better life, resulting in a breakdown of the island economy". The evacuation was completed on 29 August 1930, using HMS Harebell which took them to Lochaline, in the Morvern peninsula. One report provided this summary:
The morning of the evacuation promised a perfect day. The sun rose out of a calm and sparkling sea and warmed the impassive cliffs of Oiseval. The sky was hopelessly blue and the sight of Hirta, green and pleasant as the island of so many careless dreams, made parting all the more difficult. Observing tradition the islanders left an open Bible and a small pile of oats in each house, locked all the doors and at 7 am boarded the Harebell. Although exhausted by the strain and hard work of the last few days, they were reported to have stayed cheerful throughout the operation. But as the long antler of Dun fell back onto the horizon and the familiar outline of the island grew faint, the severing of an ancient tie became a reality and the St Kildans gave way to tears. A film made by a private individual in summer 1930 includes some scenes of the "preparations and evacuation of the island". It is owned by the National Library of Scotland and available for viewing on their Web site. According to the National Records of Scotland, "officials found forestry work for the men, and most of them were settled at Lochaline near Oban, while other families went to live at Strome Ferry, Ross shire, Culcabock near Inverness, and at Culross, Fife".

Әскери мақсатта

1955 жылы британ үкіметі Сент-Килданы Бенбекулада орналасқан зымыранды бақылау полигонының құрамына қосуға шешім қабылдады, онда сынақ атылымдары мен ұшулар жүргізіледі. Әскери ғимараттар мен мачталар, соның ішінде қоғамдыққа жабық асхана, Puff Inn салынды. Кейбір жұмысшылар жыл бойы аралда тұрады. Қорғаныс министрлігі (ҚМ) Сент-Килданы Шотландияның Ұлттық қорынан шарттық төлемге жалға алады. 2018 жылдың жазында ҚМ нысандары жаңа база құру аясында жаңартылды; бір хабарламада жобаға "ескірген генераторларды және тұрғын үй блоктерін ауыстыру" кіретіні айтылды. Тұрақты халқы болмағандықтан, аралдағы адамдардың саны 20-дан 70-ке дейін өзгеріп отырады. Оларға ҚМ қызметкерлері, Шотландияның Ұлттық қорының қызметкерлері және Соя қойының зерттеу жобасында жұмыс істейтін бірнеше ғалымдар кіреді.

Туризм

Жазда туристердің келуі 1870 жылдары кемелер мен жеке яхталар келе бастағаннан бері жиі бола бастады. 1901 жылы жаңа айлақ салынды, бұл үлкен кемелерден жолаушыларды сапқыр қайықтар арқылы түсіруді жеңілдетті. Үш ескі шіркеудің қираған қалдықтары да оңай көрінеді. Бір туроператордың веб-сайтында Хиртадағы нысандар ашық болғанда, "Сент-Килда мұражайы, мектебі және шіркеуі Сент-Килда тұрғындарының өмір салты туралы қызықты мәліметтер береді, сондай-ақ ауылдың қалдықтарын, зиратты және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен қалған зениттік қаруды көруге болады" делінген. Historic Environment Scotland веб-сайтында "1898 жылы солтүстік-батыс жағына мектеп бөлмесі қосылған қарапайым, екі бөліктен тұратын шіркеу" "1920 жылдардағы түріне келтірілген" деп қосымша айтылған. Веб-сайтта сондай-ақ "Сент-Килда ауылының иілген көше бойымен орналасуы 19-ғасырдың ортасында жасалған жақсартулардың нәтижесі" екені түсіндірілген. Сент-Килда архипелагында 1400-ден астам клейтан (құрғақ таспен салынған қойма) белгілі, бірақ олар ауыл маңында шоғырланған. (Клейт – астық кептіру және сақтау үшін қолданылатын, сабанмен жабылған шатыры бар кішкентай тас ғимарат.) NTS жылдар бойы ауылды жақсарту жұмыстарын жүргізіп келеді. 2017 жылдың қараша айындағы есепте былай делінген: "Олар басты көшедегі кейбір үйлердің шатырын жаңартты, шіркеуді қалпына келтірді және жылдар бойы дауылдардан құлап, шашырап кеткен тастарды қайтадан орналастырды, осылайша клейттардың (немесе бастиондардың) құрылымын жаңартты". "Көшедегі" №3 коттедж толыққанды түрде қалпына келтіріліп, мұражайға айналдырылды. Аралға туристік сапарларды бірнеше туроператорлар кеме арқылы ұйымдастырады.