Кіріспе
Кау ұлты (немесе Канза немесе Канса) – Оклахома штатында және Канзас штатының бір бөлігінде федералдық деңгейде мойындалған түпкі американдық тайпа. Кау халқы тарихи тұрғыдан АҚШ-тың орталық батыс аймағында өмір сүрген. Оларды «Оңтүстік желдің халқы», «Судың халқы», Канса, Каза, Конза, Кванс, Коса және Каса деп те атайды. Олардың тайпалық тілі – канса, ол сиу тілдері тобына жатады. Канзас штаты осы тайпаның құрметіне аталған. Канзас штатының астанасы Топеканың аты Кау тіліндегі Tó Ppí Kˀé сөзінен шыққан, ол «картоп өсіруге қолайлы жер» дегенді білдіреді. Кау тайпасы Осадж тайпасымен тығыз байланыста, және олардың мүшелері көбінесе араласып үйленеді.
The Kaw Nation (or Kanza or Kansa) is a federally recognized Native American tribe in Oklahoma and parts of Kansas. The Kaw people historically lived in the central Midwestern United States. They have also been called the "People of the South wind", "People of water", Kansa, Kaza, Konza, Conza, Quans, Kosa, and Kasa. Their tribal language is Kansa, classified as a Siouan language. The state of Kansas was named for this tribe. The name of Topeka, capital city of Kansas, is said to be the Kaw word Tó Ppí Kˀé meaning "a good place to grow potatoes". The Kaw are closely related to the Osage Nation, with whom members often intermarried.
Үкімет
Кау ұлтының бас кеңсесі Оклахома штатындағы Кау-Сити қаласында орналасқан, ал тайпалық құзыретау аймағы Оклахома штатындағы Кей округі шегінде жатыр. Қазіргі төраға Линн Уильямс төрт жылдық мерзімге сайланды. Тіркелген 3 126 мүшесінің 1 428-і Оклахома штатында тұрады. Кау ұлтының ақпараттық бюлетені – "Канза жаңалықтары" тоқсан сайын жарияланады.
Ерте тарих
Кау – сиу тілдері тобының Дегиха тармағының мүшесі. Ауызша тарих бойынша, бес Дегиха тайпасының ата-бабалары шығыстан батысқа көшіп келген, мүмкін Огайо аңғары маңында. Квапау тайпасы басқа Дегихалардан Огайо сағасында бөлініп, Миссисипи өзені бойымен төмен қарай қазіргі Арканзас штатына қоныстанды. Ал қалған Дегихалар Миссисипи мен Миссури өзендерімен жоғары қарай жылжыды. Осаж тайпасы негізгі топтан орталық Миссуриде қалды, ал Кау тайпасы Миссури өзенінің солтүстік-батысында, Канзас штатының солтүстік-шығысында тоқтады. Омаха және Понка тайпалары солтүстікке қарай Небраска мен Оңтүстік Дакотаға қоныстанды. Бұл дәстүрді Иллинойс және Майами тайпаларының төменгі Огайо мен Уабаш өзендерін Акансия өзені деп атауы нығайтады, себебі олар француз саяхатшыларына бұл жерде бұрын Акансия (Квапау) тайпасы тұрғанын айтқан. Дегиха тайпалары 17 ғасырдың басында немесе ортасында батысқа көшіп кеткен болуы мүмкін. Туған жерді тастап кетудің себебі, Америка Құрама Штаттарының Атлантикалық жағалауындағы еуропалықтардың қоныстануынан туған үнді тайпаларының батысқа қарай жаппай ығысуы болуы мүмкін. Дегиха тайпалары туралы алғашқы нақты мәлімет 1673 жылы Миссисипи өзенін зерттеген француз саяхатшысы Пере Маркетттің, олардың тарихи қоныстану жерлерін көрсететін қарапайым картасын салғандығы туралы жазбада кездеседі. Француз саяхатшысы Бургмон 1724 жылы Кау тайпасының ауылына сапар жасаған алғашқы еуропалық болды. Ол оларды болашақта Донифан қаласы орналасатын жерге жақын, үлкен бір ауылда тұрған күйде тапты. Кейін Кау тайпасы француз форты де Кавагнияль (1744-1764) маңында, өзен бойымен төмен қарай көшіп өмір сүрді. 1700 жылдардың соңында Канза тайпасы Канза өзенінің бойында қоныстанды, бірақ олардың бұрынғы ауылдарының қираған орындары мен Кавагнияль форты 1800 жылдардың басында саяхатшылар үшін маңызды бағыт нүктесі болды. Льюис пен Кларк Миссури өзенімен жоғары қарай сапар шеккенде, 1804 жылдың 2 шілдесінде француз бекеті мен Канза ауылының орнын, ал 1804 жылдың 2 шілдесінде 1724 жылғы "Канза тайпасының ескі ауылының" орнын өткенін атап өтті.
Дәстүрлі мәдениет және тіршілік ету
1790-1828 жылдар аралығында Канза тайпасының негізгі ауылы Канзас өзені мен Үлкен Көк өзенінің қосылатын жеріне жақын, Канзас өзенінің жағасында орналасқан.
АҚШ-пен өзара іс-қимыл
1803 жылы АҚШ Луизиана аумағын сатып алғаннан кейін Кау тайпасы үшін жағдай нашарлап, қиын кезең басталды. Олар, біріншіден, батысқа қарай ығысып, қоныс аударуға мәжбүр болған шығыс үндістерімен, екіншіден, Кау жерлерінің "сұлу көріністеріне" және "бай, құнарлы топырағына" қызығушылық танытқан ақтармен қоршалып, тарылып қалды. Каудың батысында соғысқа дайын шайендер мен команчтер, ал солтүстігінде олардың дәстүрлі жауы – пауни тайпасы мекен еткен. 1825 жылы Кау Миссури және Канзастағы кең аумақты жерді АҚШ-қа берді, ал оның орнына 20 жыл бойына жыл сайын 3500 доллар төленетін сыйақы алуға келісім жасады. Бұл сыйақы – тауарлар мен қызметтер түрінде берілуі тиіс болған, бірақ көбінесе кешігіп түсіріліп, немесе адал емес үкімет шенеуніктері мен саудагерлердің қалтасына түсіп кетті. Кау тайпасы үкімет өкілдері мен миссионерлердің егіншілікпен ғана айналысуға шақыруларына бейжай қарады. Осы арада 1827–1828 және 1831–1832 жылдары Кау тайпасын шешектен құртқан жұқпалы ауруға шалдығып, шамамен 500 адам қаза тапты. Осы кезеңде тайпа төрт топқа бөлініп, әртүрлі ауылдарда өмір сүрді. Бұл үш консервативті топтың дәстүрлі өмір салтын сақтауға ұмтылуының және Ақ қауырсын бастаған, АҚШ-пен келісімге келуді жақтаған топтың арасындағы бәсекелестіктің салдарынан болды. Соңғы топта француз саудагерлерінің Кау әйелдерін алып, олардың ұлдары мен қыздары болған 23 араласқан қанды адам маңызды рөл атқарды. Кау тайпасының арасында француз әсері әлі де Паппан, Белмард және Шото сияқты әдеттегі тегілерде көрініп тұрады. 1844 жылы болған су тасқыны Кау егістігінің көп бөлігін жойып, тайпаны мүсіркеуге мәжбүр етті. 1846 жылы Каулар қалған жерлерінің көп бөлігін 202 000 долларға және Канзастағы Кеңес Гроув аймағында орналасқан резервацияға сатты. Кеңес Гроув – орман, су және биік шөп даласының әдемі аймағы, бірақ бұл әлсіз және моральдық жағынан құлдыраған тайпа үшін таңдалған ең жаман орын болды. Бұл Санта-Фе жолындағы арба жүргізушілер мен саудагерлердің сүйікті тоқтау орны болды. Алғаш келген Кау тайпасының өкілдері саудагерлер тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырады. Сонымен қатар, Кеңес Гроувте гүлденген виски саудасы да зиянды болып шықты. Ақтар үнді жерлеріне басып кірді, ал әскерлердің оларды резервациядан қууға жасаған сирек әрекеттері тиімсіз болды. 1860 жылы ақтармен толып кеткен Кау резервациясы 1861 жылы АҚШ-та Азамат соғысы басталған кезде Кензастағы Кау және басқа да үндістер үшін мемлекет оларды сарбаздар мен барлаушылар ретінде жалдап, құл ұстаушы тайпалар мен Үнді аумағындағы Конфедерация жақтастарының шабуылдарын болдырмау үшін маңызды активке айналды. Жетпіс жас Кау жігіті 9-шы Канзас кавалерия полкінің L ротасына қосылуға көндірілді немесе мәжбүрленді. Олар соғыс кезінде Үндістан территориясында (Оклахома) және Арканзаста қызмет етті, ал олардың 21-і ешқашан үйге қайтып келмеді – тайпаның азайып бара жатқан саны үшін үлкен шығын. Соғыстан кейін Канзастағы еуропалық американдықтар Кау тайпасының ішінде үнділерді алып тастау үшін үгіт жүргізді. Алайда, тайпаның ыдырауына жақын тұрғандай көрінген қараңғы жағдайда бір жарқын сәт болды. Кау мен Шайен тайпалары ұзақ жылдар бойы жау болған. 1868 жылдың 1 маусымында жүзге жуық шайен жауынгері Кау резервациясына шабуыл жасады. Қорқып қалған ақтар Кеңес Гроувке паналады. Кау тайпасының ерлері жүздерін бояп, әшекейлерін киіп, шайендерді қарсы алуға ат үстінде шықты. Екі үнді әскері атқа міну шеберлігін көрсетіп, қорқынышты айқай-шу мен қарғыс айтып, оқ-дәрі мен жебелерді атқызып, әскери шарапат көрсетті. Төрт сағаттан кейін шайендер бірнеше ұрланған жылқымен және Кеңес Гроув саудагерлерінің кофе мен қанттан жасаған бейбіт сыйлығымен кері шегінді. Ешкім де зардап шекпеді. Ұрыс кезінде араласқан қанды Кау аудармашысы Джозеф Джеймс кіші (көбінесе Джожим немесе Джо Джим деп аталады) губернатордан көмек сұрауға Топекаға 60 миль қашықтықта жүгірді. Джожиммен бірге сегіз жасар, жартылай үнді ұл бала Чарльз Кертис немесе "Үнді Чарли" атпен жүрді. Кертис кейін жокей, заңгер, саясаткер және Герберт Гувердің тұсында АҚШ вице-президенті болды. Ақтардың қысымы Кау тайпасын Канзастан шығарып жіберді. 1873 жылдың 4 маусымында олар аздаған мүлкін арбаларға тиеп, оңтүстікке қарай, Үндістан аумағына, жаңа резервацияға қарай жолға шықты. Екі аптадан кейін 533 ер адам, әйелдер мен балалар Оклахома штатының Кей округіне қарай Арканзас өзені мен Бивер-Крик өзенінің қиылысына жетті. Кау тайпасы сол қыста соңғы рет бифалға сәтті аң аулады, ат үстінде Ұлы Тұз жазықтарына сапар шекті. Олар бифал етін кептіріп сақтады және бифал терілерін бес мың долларға сатты. Кау тайпасы Оклахома штатында құлдырауын жалғастырды. 1879 жылы олардың өкілі соңғы жеті жылда олардың жартысына жуығы жұқпалы аурулардан қайтыс болғанын хабарлады. 1880 және 1890 жылдары Кау тайпасы жерін ақтарға мал өсіруге жалға беруден көп табыс тапты. 1884 жылы жалға беруді басқару үшін олар бас кеңесші және төрт Кау тобының әрқайсынан бір өкіл сайланған үкіметті сайлады: Пикаюн, Кохоло, Рок Крик және Араласқандар. 1885 жылы Вашунга бас кеңесші болып сайланды және тайпа штаб-пәтері кейін оның құрметіне Вашунга деп аталды.
With the coming of the American Civil War in 1861, the Kaw and other Indians in Kansas suddenly became an asset as the state recruited them as soldiers and scouts to stave off invasions by slave holding tribes and Confederate supporters in Indian Territory. Seventy young Kaw men were persuaded—or forced—to join Company L, 9th Kansas Cavalry Regiment. They served in Indian Territory (Oklahoma) and Arkansas during the war and 21 of them never came home—a large loss to the already diminished numbers of the tribe. After the war, European Americans in Kansas agitated for removal of Indians, including the Kaw. However, amidst the gloom of a tribe that seemed likely to disintegrate came one colorful moment. The Kaw and the Cheyenne had long been enemies. On June 1, 1868, about one hundred Cheyenne warriors descended on the Kaw reservation. Terrified white settlers took refuge in Council Grove. The Kaw men painted their faces, donned their finery, and sallied forth on horseback to meet the Cheyenne. The two Indian armies put on a military pageant featuring horsemanship, fearsome howls and curses, and volleys of bullets and arrows. After four hours, the Cheyenne retired with a few stolen horses and a peace offering of coffee and sugar by the Council Grove merchants. Nobody was hurt on either side. During the battle, the mixed blood Kaw interpreter, Joseph James, Jr. (more commonly known as Jojim or Joe Jim) galloped 60 miles to Topeka to request assistance from the Governor. Riding along with Jojim was an eight year old, part Indian boy named Charles Curtis or "Indian Charley". Curtis would later become a jockey, a lawyer, a politician, and Vice President of the United States under Herbert Hoover. White pressure finally forced the Kaw out of Kansas. On June 4, 1873, they packed up their meager possessions in wagons and headed south to Indian Territory to a new reservation. Two weeks later, 533 men, women, and children arrived at the junction of the Arkansas River and Beaver Creek in what would become Kay County, Oklahoma. The Kaw made their last successful buffalo hunt that winter, journeying on horseback to the Great Salt Plains. They preserved the buffalo meat by jerking it and sold the buffalo robes for five thousand dollars. The Kaw continued their decline in Oklahoma. In 1879, their agent reported that nearly half of their number had died of contagious diseases in the previous seven years. In the 1880s and 1890s, the Kaw derived much of their income from leasing their land to white ranchers for grazing. In 1884, to manage grazing leases, they elected a government with a Chief Councilor and a representative from each of the four Kaw bands: the Picayune, Koholo, Rock Creek, and Half breed. Washungah was elected as the Chief Councilor in 1885 and the tribal headquarters was later named Washunga to honor him.
20 ғасыр
Каулар ақ нәсілділердің қысым-жігерінен қорғаныш тауып, өздерінің Үндістан аумағына қоныс аударды, бірақ тайпаның, әсіресе, толыққандыларының саны азайып кетті. 1888 жылы олардың саны 188 адамға жетті, ал Каулар жойылып кету жолында болды. Алайда, олар баяу мәдениетке қосылып, олардың саны көбейді, көбінесе аралас некелер арқылы, өйткені толыққандыларының саны төмендей берді. 1910 жылы рудағы тек бір ғана қарт әйел ағылшынша сөйлей алмады, ал 80 пайыздан астамы сауатты болды. 1898 жылғы Кертис заңы федералды үкіметтің үндістер ісіне қатысты өкілеттіктерін кеңейтті. Бұл заңның авторы Чарльз Кертис, қазіргі конгрессмен. Кертис үндістерді ассимиляциялау керек деп санайды және тайпалық үкіметтерді бұзуды және тайпалық жерлерді олардың мүшелеріне бөлуді қолдады. 1902 жылы Кертистің үндеуімен Конгресс Кау тайпасының үкіметі мен резервациясын жойып, тайпаның жерлерін мүшелері арасында бөліп берді. Кау тайпасының әр 247 мүшесі жеке қожалық үшін белгілі бір сома ақша алды, оның бір бөлігі жеке үй салуға арналды. Кертис пен оның ұлы мен екі қызы да жер алды. Көптеген каулар өз жерлерін сатып жіберді немесе жоғалтты. 1945 жылы бұрынғы Кау резервациясының тек 13 пайызы ғана Кау иелігінде болды. 1960 жылдары Кау көлінің құрылуынан кейін бұрынғы Кау жерінің көп бөлігі су астында қалды, оның ішінде олардың Кеңес үйі мен Уошунгадағы зираты, ол Оклахома штатының Ньюкирк қаласына көшірілді. 1908 жылы Вашунга қайтыс болғаннан кейін Кау халқының көп жылдар бойы ресми ұйымы болмады. 1922 жылы Уошунганың асырап алған қызы Люси Тайя Эдс (Кіші бұғы) сегіз адамнан тұратын кеңеспен бірге басты басшы болып сайланды және алғашқы және жалғыз әйел басшы болды, бірақ 1928 жылы Каудағы мемлекеттік агенттік жойылып, ғимараттар сатылды. Содан кейін 1959 жылы федералды мойындау мен тайпаны қайта ұйымдастыруға дейін Каудың танылған үкіметі болмады. Каудың соңғы басшысы Эрнест Эммет Томпсон 1934 жылы сайланды. Дороти Робертс жазғандай, 1970 жылдары Үндістанның денсаулық сақтау қызметі Кау әйелдерін стерилизациялаған. 1990 жылы Кау тайпасы жаңа конституцияны бекітіп, 1992 жылы тайпалық сот құрды. 2000 жылы тайпа Канзастағы Консиль Гроув маңындағы 1873 жылға дейінгі резервациядан жер сатып алып, Канзастағы өздерінің тарихын еске алатын парк құрды. Канса тілін еркін сөйлеген соңғы адам Уолтер Кекабах 1983 жылы қайтыс болды. 2012 жылдан бастап Кау ұлты Канса екінші тілінде сөйлейтіндерге онлайн тіл үйретуді ұсынады. Соңғы толыққанды кау, Уильям Меходжа 2000 жылы қайтыс болды.