Кіріспе

Papaveraceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі.

Мак – Papaveraceae тұқымдасының Papaveroideae қосалқы туысына жататын гүлді өсімдік. Мактар шөптесін өсімдіктер болып табылады және көбінесе әдемі түсті гүлдері үшін өсіріледі. Мактың бір түрі – Papaver somniferum, морфин сияқты күшті дәрілік алкалоидтарды қамтитын опиум есірткі қоспасының көзі болып табылады. Ол ежелгі заманнан бері ауыртпалықты басатын және есірткілік дәрілік және ойын-сауық құралы ретінде қолданылып келеді. Сондай-ақ, одан жеуге жарамды тұқымдар да алынады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгияның Фландрия айманындағы мак егістіктеріндегі қазба соғыстардан кейін, мак соғыста қаза тапқан жауынгерлерді еске алу символына айналды, әсіресе Ұлыбритания, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия және басқа да Ұлт Достастығы елдерінде.

Пайдалануы және өсірілуі

Көптеген құмырсқа түрлерінің гүлдері тартымды және оларды бір жылдық немесе көп жылдық сәндік өсімдіктер ретінде кеңінен өсіреді. Бұл коммерциялық маңызы бар бірқатар сорттардың пайда болуына әкелді, мысалы Ширли мак сорты (Papaver rhoeas сорты) және опиумдық мак (Papaver somniferum) мен шығыс мак (Papaver orientale) түрлерінің жартылай қос немесе қос (flore plena) пішіндегі сорттары. Бақшаларда басқа да бірнеше туысқа жататын мактар өсіріледі. Мақ тұқымдары май, көмірсулар, кальций және белокқа бай. Мақ майы көбінесе тамаққа дайындау үшін, салатқа қосу үшін немесе маргарин сияқты өнімдерде қолданылады. Мақ майын торттар мен нанға қосылатын дәмдеуіштерге де қосуға болады. Мақ өнімдері түрлі бояулар, лактар және кейбір косметикалық құралдарда қолданылады. Бірнеше түрлердің басқа да қолданыс орындары бар, негізінен олар дәрілік заттар мен тағамдық өнімдердің көзі болып табылады. Опиумдық мак кеңінен өсіріледі және оның дүниежүзілік өндірісін халықаралық ұйымдар қадағалайды. Ол құрғатылған латекс пен опиум өндірісі үшін қолданылады, ал бұл морфин, героин және кодеин сияқты есірткі және ауырсық басуға қолданылатын опиаттардың негізгі алғашқы заттары болып табылады.

Дәстүрлі медицина

Мак тұқымдарында морфин мен кодеиннің шамалы мөлшері бар, бұл екеуі де ауырсынды басады. Гүл жайнағаннан кейін шамамен жиырма күн өткен соң жиналған мак тұқымдары мен майлары есірткілік емес болуы мүмкін, себебі оларда морфин қалмайды.

Тарих

Papaver somniferum б.з.д. 6000 және 3500 жылдар аралығында Батыс және Орталық Еуропаның жергілікті халықтары тарапынан қолдануға алынған. Дегенмен, оның тегі Сумер халқынан бастау алатындығына сенім бар, олардың арасында опийді алғаш рет пайдалану анықталған. Мақ және опий Жібек жолы арқылы бүкіл әлемге тарады. Мақ тұқымының қабығына ұқсайтын құмыралар табылды, оларда опийдың іздері болған, ал гүл ежелгі Египетте б.з.д. 1550–1292 жылдарға дейін зергерлік бұйымдарда және өнер туындыларында бейнеленген. Опий өсіруді жою 1900 жылдардың басында халықаралық конференциялар арқылы, опий өндірісімен байланысты қауіпсіздік алаңдаушылықтарына байланысты жүзеге асты. 1970 жылдары АҚШ-тың есірткіге қарсы күресі Түркияның өндірісіне бағытталды, бұл АҚШ-қа қатысты қоғамдық пікірдің көрінісіне әсер етті.

Мәдениетте

Қыздың "Мамық" деген есімі гүлдің атынан алынған. 1996 және 2003 жылдары шығарылған Солтүстік Македонияның 500 динар банкнотының артқы жағында мак гүлінің суреті бейнеленген. Мак гүлі Солтүстік Македонияның елтаңбасының құрамына кіреді. Канада 2004, 2008, 2010 және 2015 жылдары кері жағында қызыл мак суреті бар арнайы 25 центтік монеталар шығарды. 2004 жылғы канадалық "мак" монетасы – әлемдегі алғашқы түсті айналымдағы монета.

Символизм

Көптен бері мак ұйқының, тыныштықтың және өлімнің символы ретінде қолданылып келеді: ұйқы, себебі одан алынатын опиум – құнықтыратын дәрі, ал өлім – әсіресе қызыл мақтың қан қызыл түсіне байланысты. Грек және рим мифологиясында мак өлгендерге шалу үшін қолданылған. Қабір тастарына белгі ретінде салынған мак мәңгілік ұйқының символы. Бұл символизм Л. Франк Баумның 1900 жылғы балалар романы «Оздың ғажайып сиқыршысы»нда көрсетілген, онда сиқырлы мак даласы кейіпкерлерді мәңгілікке ұйықтату қаупін тудырады. > Классикалық мифологияда мақтың тағы бір түсіндірмесі – жарқын қызыл түс өлімнен кейін қайта тірілуді білдіреді. Қызыл гүлді мак албандықтардың ресми емес ұлттық гүлі саналады, Албания, Косово және басқа жерлерде. Бұл оның қызыл және қара түстері Албания туының түстерімен сәйкес келуіне байланысты. Қызыл мак Польшаның да ұлттық гүлі болып табылады. Калифорниялық мак, Eschscholzia californica, Калифорния штатының гүлі. Papaver rhoeas-тың күшті символизмі түрлі жақтау кампанияларында қолданылған, мысалы White Poppy және Simon Topping-тің қара мак кампанияларында.

Соғыс уақытындағы естеліктер

Соғыс жылдарындағы естелік гүлі – қызыл гүлді жүгері мак (Papaver rhoeas). Бұл мак Еуропадағы бұзылған жерлерде кең таралған өсімдік және Фландрия сияқты көптеген жерлерде өседі, осы Фландрия – канадалық хирург және солдат Джон МакКрейдің "Фландрия далаларында" атты танымал өлеңінің оқиғасы орын алатын жер. Канадада, Ұлыбританияда, Австралияда, Оңтүстік Африкада және Жаңа Зеландияда соғыста қаза тапқандарды еске алу үшін жасалма мактер (Канадада пластиктен, ал Ұлыбританияда, Австралияда, Оңтүстік Африкада, Мальтада және Жаңа Зеландияда қағаздан) тағылады. Мұндай естелік 11 қарашада тойланатын Еске алу күнімен байланысты. Канадада, Австралияда және Ұлыбританияда мактер көбінесе қараша айының басынан 11-іне дейін, немесе Еске алу күні сенбісіне дейін тағылады. Жаңа Зеландия мен Австралияда әскерилер ANZAC күнінде (25 сәуір) де еске алынады, бірақ мактер Еске алу күніне дейін де тағылады. АҚШ-та 1924 жылдан бері мактер тағу дәстүрге айналған. Америка Құрама Штаттарындағы естелік мактерді құрушы ретінде Грузиялық Моина Майкл есімді әйел танылады. Жасанды мактер ("Буди Поппис" деп аталады) Шетелдегі соғыс ардагерлерінің көмек көрсету кампаниясында қолданылады, ол мактерді құрастырушы ардагерлерге және ардагерлер мен олардың отбасыларына арналған түрлі көмек бағдарламаларына қаржылай көмек көрсетеді.