Кіріспе
Когнитивті еліктеу - әлеуметтік оқытудың бір түрі және еліктеудің бір түрін білдіреді. Когнитивтік еліктеу моторлық және дауыстық немесе ауызша еліктеумен қарама-қарсы қойылады. Еліктеудің барлық түрлеріне сәйкес, когнитивтік еліктеу басқа біреудің жасаған нақты ережелерін немесе жауаптарын үйренуді және көшіруді қамтиды. Моторлық және танымдық еліктеудің негізгі айырмашылығы - бақылаушы үйренген және көшірген ережелердің (және ынталандырулардың) түрі. Сонымен, әдеттегі еліктеуді үйрену эксперименті кезінде субъектiлер объектілердегі жаңа әрекеттерді немесе нақты әрекеттердің жаңа тізбектерін (жаңа моторлық еліктеу) көшіруі керек болса, жаңа когнитивтік еліктеу парадигмасында субъектiлер нақты әрекеттерге немесе қозғалыс үлгілеріне қарамастан жаңа ережелерді көшіруі керек. Келесі мысал саналық және қозғалыс-кеңістіктік еліктеу арасындағы айырмашылықты көрсетеді: Біреудің иығына қарап, банкоматтың паролін ұрлап жатқанын елестетіңіз. Еліктеудің барлық түрлерінде сияқты, жеке адам байқалған реттілікті үйреніп, сәтті қайталайды. Біздің мысалдағы бақылаушы, біздің көпшілігіміз сияқты, банкоматты қалай басқару керектігін біледі (яғни, банкомат экранындағы X санды батырманы белгілі бір реттілікпен басу керек), сондықтан экранға қол тигізудің нақты моторлық реакциясы ұры үйреніп жатқан нәрсе емес. Оның орнына, ұры екі түрлі абстрактілі ережелерді үйренуі мүмкін. Бір жағынан, ұры орындық ережені үйренеді: оң жақ жоғарғы жақтағы затты, содан кейін сол жақ жоғарғы жақтағы затты, содан кейін экранның ортасындағы затты, содан соң оң жақ төменгі жақтағы затты ұстап алады. Бұл моторикалық-кеңістіктік еліктеудің мысалы болар еді, өйткені ұрының реакциясы абстрактілі моторикалық-кеңістіктік ережеге бағынады. Екінші жағынан, ұры байқалған жауаптардың кеңістіктік үлгісін елемеуі мүмкін және оның орнына қол тигізген нақты заттарға назар аударып, олардың кеңістіктегі орнына қарамастан, абстрактілі сандық ереже шығарады: 3 1 5 9. Бұл когнитивті еліктеудің мысалы болар еді, өйткені адамдар нақты моторлық жауаптарды көшірмелемей, абстрактілі ретті ережені көшіріп жатыр. Бұл мысалда ұрының жауаптары тек қана сандар бір жерде болғандықтан, оның байқағандарына сәйкес келеді. Егер нөмірлер басқа жерде болса - яғни банкоматтың пернетақтасындағы нөмірлер парольді енгізуге тырысқан сайын шифрланса - ұры парольді қайта шығарады, өйткені олар кеңістіктік ережеге (яғни байқалатын қозғалтқыш кеңістіктік үлгіге) емес, танымдық (яғни абстрактіл, элементке тән реттік ереже) үйренген.
Резус маймылдарда
"Когонтитивті еліктеу" термині алғаш рет Субьяул және оның әріптестері (Субьяул, Кантлон және т.б., 2004) енгізді, оны "навивті оқушы ережені сарапшының пайдалануын көшіріп алатын байқауды оқыту түрі" деп түсіндірді. Когнитивті және моторлы имитацияларды ажырату үшін Субьяул және оның әріптестері екі макакқа сенсорлы мониторда бір мезгілде көрсетілген әртүрлі суреттерге белгіленген тәртіппен жауап беруді үйретті. Фотосуреттердің орналасуы сынақтан сынаққа кездейсоқ өзгергендіктен, тізбекті моторлық еліктеу арқылы үйрену мүмкін емес. Екі маймыл да жаңа реттіліктерді сынақ пен қате арқылы үйренгеннен гөрі, сарапшының орындауын бақылағаннан кейін тез үйренді. Әр маймылдың зерттеуі көрсеткендей, төрт суреттің екеуінің реті бастапқы деңгейден жылдам білінеді. Екінші тәжірибеде бұл нәтижеге әлеуметтік жағдай жасау себеп болмайтынын анықтады. Алайда үшінші экспериментте маймылдар жоқ кезде компьютер әрбір суретті дұрыс ретімен ерекшелегенде маймылдар үйренбейді ("жаншыл бақылау").
Когнитивтік және моторлы-кеңістіктік еліктеуді ажырату
Субьяул және оның әріптестері екі абстрактілік ережелерді үйренуді өлшейтін екі компьютерлік тапсырманы пайдаланып: танымдық "бұйымға негізделген" ережелері (мысалы, алма жігіті мысық) және қозғалтқыш кеңістіктік ережелері (мысалы, жоғарыдан төменге оңға қарай) осы екі ережелердің үлгісінен маңызды ажыратулар бар екенін көрсетті. Нақтырақ айтқанда, нәтижелер 3 жастағы балалардың нақты ережелерді (яғни танымдық еліктеу) ойдағыдай еліктейтінін көрсетті, бірақ осы 3 жастағы балалар қозғалыс-кеңістіктік ережелерді (яғни қозғалыс-кеңістіктік еліктеу) еліктемейді. Бұл ажырасуың себебі - кеңістіктік және танымдық ережелерді үйренуде қиындықтар бар. Келесі зерттеулер көрсеткендей, 3 жастағы балалар сынақ пен қате арқылы жаңа кеңістіктік ережелерді оңай үйреніп, 30 жыл кешіктірмей, (Exp. 2) қараңыз. Бұл нәтиже 3 жасар балалардың қозғалыс-кеңістіктік еліктеу проблемалары жаңа кеңістіктік ережелерді үйрену қиындықтарымен байланысты (яғни кодтау және есте сақтау) деген мүмкіндігін жоққа шығарады. Басқа зерттеуде 3 жасар бала модельдің бірінші элементке (мысалы, жоғарғы оң жақта) дұрыс жанасып, содан кейін ортаңғы элементті (мысалы, жоғарғы сол жақтағы сурет) өткізіп, оның орнына соңғы элементке (мысалы, төменгі сол жақтағы сурет) жанасып, қатеге ұшырады, бұл модельдің "Упс! Бұл дұрыс емес!". Бұл мақсатты эмуляциялаудың оқу жағдайы, өйткені бала модельдің мақсатты мақсатын көшіруі керек (оң жақ жоғарғы, сол жақ төменгі, сол жақ жоғарғы), байқалған (қате) жауапқа қарағанда (оң жақ жоғарғы, сол жақ жоғарғы), Мелтцоффтың "қайта іске асыру" парадигмасына ұқсас. Жауап беруге мүмкіндік берілген кезде 3 жастағы балалар мақсатты (яғни дұрыс) реттілікті қалыптастырды. Танымдық және моторлы кеңістіктік еліктеу арасындағы осы диссоциацияны одан әрі зерттеу үшін Субьяул мен оның әріптестері үлкен масштабтағы қима бойынша, мектепке дейінгі (2-6 жас) оқушылармен зерттеу жүргізді. Нәтижелер көрсеткендей, балалардың танымдық еліктеу қабілеті олардың қозғалыс-кеңістіктік еліктеуді үйренуін болжамайды және керісінше. Ең бастысы, жасқа қарай адамның когнитивтік және қозғалыс-кеңістіктік еліктеу қабілеті жақсара түседі, бірақ балалардың әртүрлі ережелерді сынап-қате арқылы жеке үйренуі сол ережелерді еліктеуге қабілеттерін болжамайды. Субьяул және оның әріптестері бұл нәтижелер еліктеуді оқыту жалпы емес, нақты салаға тән деген болжаммен сәйкес келеді деп дәлелдеді. Жаңа ережелерді және жауаптарды еліктеу доменге тән, ал отбасылық жауаптарды еліктеу доменнің жалпы, мамандандырылған емес механизмдері арқылы араласқан болуы мүмкін, деп Хейес және басқалар айтқан.
To further explore this dissociation between cognitive and motor spatial imitation Subiaul and colleagues conducted a large scale cross sectional, within subject study with preschoolers (2–6 years) using the same two tasks: cognitive (item specific) and motor spatial (spatial specific). Results showed that children's cognitive imitation performance did not predict their motor spatial imitation learning, and vice versa. Importantly, while age predicted improved cognitive and motor spatial imitation performance, children's ability to individually learn each type of rule via trial and error did not predict their ability to imitate those same rules. Subiaul and colleagues have argued that these results are consistent with the hypothesis that imitation learning is domain specific, not domain general. A critical caveat may be that the imitation of NOVEL rules and responses is domain specific while the imitation of FAMILIAR responses is likely to be mediated by domain general, non specialized mechanisms, as Heyes and others have argued.