Кіріспе

Тілдің дауысты дыбыстарының айтылуындағы жүйелі өзгеріс – дауысты дыбыстардың айтылуындағы жүйелі дыбыстық өзгеріс. Ағылшын тіліндегі ең белгілі мысалы – 15 ғасырда басталған Ұлы дауыстылар лепесі. Грек тілі де біздің заманымыздың басында дауыстылар лепесіне ұшырады, оның ішінде иотацизм де болды. Семит тілдерінің ішіндегі қанаан тілдері өзгеріске ұшырады, онда протосемит *ā прото-қанаан тілінде ō болып өзгерді (библиялық еврей тіліне өте ұқсас тіл). Дауыстылар лепесі екі бұрынғыдан әртүрлі дыбыстың бірігуі немесе тізбекті лепес болуы мүмкін.

АҚШ мысалдары

Қазіргі уақытта АҚШ-та жүргізіліп жатқан бірнеше маңызды дауысты дыбыстардың өзгеруінің бірі – Солтүстік қалалар дауыстыларының өзгеруі. Бұл өзгеріс үлгісі ұзын және төменгі дауыстылардың алға және жоғары қарай жылжуымен, ал қысқа дауыстылардың төмен және артқа қарай жылжуымен сипатталады. Мысалы, бұл дауыстылардың айналуы «кофе» сөзіндегі дауысты дыбыстың «әке» сөзіндегі дауысты дыбысқа қарай жылжуында байқалады. Солтүстік қалалардағы өзгерісті анықтайтын тағы да бірнеше үлгілер бар, олар Солтүстік аймағында ерекше жолмен таралып, басқа аймақтардағы диалектілік өзгерістерден өзгеше. Солтүстік қалалар дауыстыларының өзгеруінен басқа, Оңтүстікте болып жатқан диалектілік өзгерістер де аймақтағы айтылудың нақты өзгерістерін көрсетеді. Алайда, Солтүстікке қарағанда, Оңтүстік қалалар дауыстыларының өзгеруі қысқа, алдыңғы дауыстылардың жоғары қарай жылжуымен және дәстүрлі ұзын дауыстылардың ерекшеліктерін қабылдауымен сипатталады. Бұл Оңтүстік дауыстыларының өзгеруін мысалға келтірсек, «bed» сөзіндегі дауысты жиі қолданылады, себебі «e» дыбысы жоғары қарай жылжиды, сөзді «bayd» сияқты айтуға себеп болады.

Калифорния ағылшын тіліндегі дауыстылар ауысуы

Калифорниялық дауыстық өзгерісінің (CVS) бірнеше анықталатын ерекшеліктері бар. Оларға «bought» және «bot» сияқты сөздердегі төменгі артқы дауыстылардың бірігуі, «coat» сөзіндегі /oʊ/ және «nook» немесе «look» сөздеріндегі /ʊ/ дауыстыларының алға жылжуы, сондай-ақ «loot» немесе «hoot» сияқты сөздерде кездесетін өзгерістер жатады. CVS-ті анықтайтын тағы бір ерекшелік – «cat» сөзіндегідей /æ/ дауыстысының көтерілуі немесе артқа жылжуы, бұл оның тілдік ортасына және ол преназальды немесе емес екендігіне байланысты. Калифорнияның аумағы өте кең және әртүрлі этникалық топтар мен түбірлерден келген миллиондаған адамға мекен болғандықтан, Калифорния өз ішінде дауыстық өзгерістерді бастан кешірді, бұл тіл білімі мамандарына Калифорнияның Солтүстік, Оңтүстік және Сан-Франциско аймақтары арасындағы фонетикалық айырмашылықтарды байқауға мүмкіндік берді. Тіл білімі мамандары Калифорнияның барлық туған жерлерінің дауыстық жүйесін өз сөздерінде осылай өзгерте бермейтінін мойындайды, бірақ бұл ең ірі Батыс штатында жүзеге асып жатқан тізбекті өзгерісті анықтауға жеткілікті.

Солтүстік Калифорнияның дауыстылар ауысуы

Солтүстік Калифорнияда дауыстылардың тізбектік ауысуы жүзеге асуда. Бұрынғысымен салыстырғанда биік болған қысқа алдыңғы дауыстылар /i/, /ɛ/ және /æ/ дауыстыларын қолданатын Солтүстік Калифорнияның туған жерлік сөйлеу тілінде төменгі дауысты кеңістікке қарай жылжуда. Сонымен қатар, Солтүстік Калифорнияның сөйлеу тілінде "қайық" (/oʊ/) сияқты сөздердегі дыбыс орталыққа қарай жинақталуда. Бұл дауыстыларды қысқарту және орталыққа жылжудағы өзгерістер Солтүстік Калифорнияның туған жерлік тұрғындары үшін толығымен ерекше емес, бірақ аймақта туған жерлік сөйлеу тіліне қатысты болып жатқан ең айқын өзгерістерді көрсетеді.

Бей аймағының дауыстылар ауысуы

Калифорнияның Силикон аңғары мен Сан-Франциско, Окленд және Сан-Хосе қалаларын қамтитын аймақ, дауыстыларды қысқарту және "boat" немесе "coat" сияқты сөздердегі дифтонгтың орталыққа жылжуы тұрғысынан солтүстік Калифорнияның туған жерлерімен бірдей дауысты өзгерістерін қолданады. Дегенмен, бұл аймаққа гомосексуалдық идентитімен байланысты акустикалық ерекшеліктер әсер етеді, олар артқы дауыстыларды алға жылжыту және "cot" және "caught" сияқты сөздердегі дауысты дыбыстардың бірігуіне алып келеді. Бағана аймағының туған тұрғындары CVS құрамына кіретін элементтерге байланысты дауысты өзгерістерін күшейте түседі. Бұл өзгерістерге дауыс ырғағы мен интонациядағы өзгерістер кіреді.

Чикано ағылшын тілі

Латын Америкасының көптеген елдерінен, әсіресе оңтүстік көршісі Мексикадан көші-қонның артуына байланысты, Калифорнияға осы халықтың тілдік ерекшеліктері мен сөйлеу әрекеттері әсер етеді. Бұл әсердің нәтижесінде Калифорния ағылшын тілінде /ɪŋ/ дыбылы /iŋ/ дыбылына ауысып, Калифорнияның жергілікті тілінде өзгерістерге алып келді. Бұл өзгерістер Латын Америкасынан келген үлкен қауымдастықтар тұратын аймақтарда ең анық байқалады.

Ауысты дауыстыларды төмендету және тізбекті ауысу

Канадалық дауыстылардың өзгеруі көптеген жүйелі өзгерістерге ие деп сипатталуы мүмкін, бірақ олардың ең бастысы /ɪ/, /ɛ/, /æ/ дауыстыларының төмендеуі болып табылады. Канадалық өзгерудің бастапқы кезеңдерінде /æ/ дауыстысының артқа жылжуы тұрақтанады. Канад ағылшын тілінде /ɪ/, /ɛ/ және /æ/ дауыстыларының алғашқы байқалатын жағдайы тізбектік дауыстық өзгеріспен байланысты, оны уақыт өте келе алдыңғы жіңішке дауыстылардың төмендеуі деп сипаттауға болады.

Канадалық тәрбие

Канада ағылшын тілінде "Канадалық көтерілу" деп аталатын тағы бір ерекшелік кездеседі. Бұл ерекшелікке /aj/ және /aw/ дауысты дифтонгтарының басындағы дауыстылардың, дауыссыз кедергілерге (/p/, /t/, /k/, /s/ және /f/ дыбыстары) дейін келгенде ортаңғы дауыстыларға көтерілуі жатады. Канадалық "about" сөзінің айтылуы көбінесе "aboot" деп естіледі, /aw/ дауысы тілдің төменгі жағдайында артикуляцияланады, және ол жоғарыда аталған дауыссыз кедергілерге дейін келгенде Канада ағылшын тілінде ортаңғы жағдайға көтеріледі. Басқа ағылшын тілінің нұсқаларын сөйлейтін адамдар дауыстының көтерілгенін бірден байқайды, бірақ кейде дауыстының іс жүзінде болғаннан гөрі /u/ дейін көтерілгенін ойлайды. Көтерілген /aɪ/ дауысы әдетте [ɐɪ] болып көтеріледі, ал /aʊ/ дауысының көтерілген түрі Канаданың диалектілеріне байланысты өзгеше, [ɐʊ~ʌʊ] Батыс Канадада жиірек кездеседі, ал [əʊ~ɛʊ] алдыңғы түрі көбінесе Орталық Канадада естіледі. Дифтонгтардың ашық дауысты компоненті ортаңғы дауыстыға ([ʌ], [ɐ], [ɛ] немесе [ə]) өзгереді.

Стандартты Оңтүстік Британдық ауысу

Соңғы онжылдықтарда Стандартты Оңтүстік британ (SSB) тілінде дауыстылардың сағат тіліне қарсы бағытта ығысуы байқалды. Алдыңғы дауыстылар төмендеді ([e] дауысы [ɛ] және [æ] дауысы [a] болып өзгерді), /aɪ/ дифтонгының бастапқы дауысы артқа жылды ([a] дауысы [ɑ] немесе [ʌ] болып өзгерді), артқы дауыстылар көтерілді ([ɒ] дауысы [ɔ] және [ɔː] дауысы [oː] болып өзгерді) ал [uː] дауысы алға жылды және дифтонгқа айналды ([ʉw] болып өзгерді).