Кіріспе

Ақыл-ой бейнесі немесе түсінік

Күнделікті қолданыста және философияда идеялар – ойлаудың нәтижесі болып табылады. Философияда идеялар сондай-ақ кейбір объектілердің санадағы бейнеленген образдары болуы мүмкін. Көптеген философтар идеяларды барлықтың негізгі онтологиялық санаты деп қарастырған. Идеяларды жасау және олардың мағынасын түсіну қабілеті адамның маңызды және ерекшелендіретін қасиеті саналады. Идея ойланбастан, тіпті терең ойға дайындықсыз, рефлекстік түрде, спонтанды түрде туындайды, мысалы, біз бір адам немесе орын туралы идея туралы айтқанда. Жаңа немесе түпкілікті идеялар көбінесе жаңаруға алып келеді.

Этимология

Идея сөзі грекше ἰδέα идеясынан, "форма, үлгі" мағынасындағы, ἰδεῖν "көру" түбірінен шыққан.

Тарих

Идеялардың негізгі табиғаты туралы пікірталасты Платон ашады, оның көптеген диалогтарында қайталап жинақталатын формалар теориясы грек сөзіне ("көрінетін" нәрселер – ре. εἶδος) көзге материалдық немесе объективті сілтемесіз кездесетін сезім элементтерін ерекшелейтін жаңа мағына береді (ре. ἰδέα). Бұл аргумент тараған сайын "идея" сөзі қазіргі кездегі мағынасымен көбірек байланысты бола бастайды. "Республика" кітабының бесінші бөлімінде Платон философияны осы формальды (көрнекі емес) көру тәсіліне деген құштарлық ретінде анықтайды. Платонның теориясы бойынша, сезілген, бірақ материалдық емес объектілер сананың өлмейтін формалары немесе идеяларынан тұратын әлемді құрайды, олардан материалдық әлем пайда болған. Аристотель бұл мәселеде Платонға қарсы шығып, идеялардың феноменалды әлемі есте сақталған байқаулардың ақыл-ой құрамы ретінде туындайды деп санайды. Бұл терминдерді ежелгі ойшылдарға қолдану анахронизм болғанымен, Платонды идеалист, ал Аристотельді эмпирик деп атасақ, Платон мен Аристотель арасындағы пікірталасты түсінуге көмектеседі. Эмпиризм мен идеализм арасындағы бұл қайшылық идеялар теориясы бойынша пікірталас динамикасын қазіргі уақытқа дейін сипаттайды. Теориялық тұрғыдан бұл шиеленіс ешқашан келіспеушіліктің екі жағындағы ойшылдарды толық қанағаттандыратын шешімін тапқан жоқ және бүгінде аналитикалық және континенталдық философия мектептері арасындағы айырмашылық ретінде көрінеді. Классикалық физика мен кванттық механика арасындағы тұрақты қайшылықтар екі мектеп арасындағы алшақтыққа шамамен ұқсас мысал болып табылуы мүмкін.

Платон

Платон ежелгі Грекияда идеялар мен ойлау процесін егжей-тегжейлі талқылаған алғашқы философтардың бірі болды (Платонның грек тіліндегі «идея» сөзі қазіргі ағылшын терминінен өзгеше мағынаға ие). Платон «Федон», «Симпозиум», «Республика» және «Тимей» сияқты диалогтарында идеялар немесе формалар әлемі (eidei) бар екенін, олар осы идеялар туралы ойлары бар кез келген адамнан тәуелсіз болатынын және осы идеялар ғана пікірді білімнен ажыратады деп дәлелдеді, себебі материалдық заттардың айырмашылығы – олар өткінші және қарама-қарсы қасиеттерге бейім, ал идеялар өзгермейді және олардың мәні өздерінің табиғатындай ғана. Осыдан Платон материалдық заттардың тек пікір нысаны бола алатынын, ал нағыз білім тек өзгермейтін идеялар арқылы ғана қолжеткізілетінін күшпен мәлімдейтіндей. Сонымен қатар, Платон үшін идеялар жалпылама ұғымдар қызметін атқарады; «Республикадан» келесі үзіндіге назар аударыңыз:
"—Біз екеуміз де бар екенін айтамыз, — дедім мен, — және әр түрлі нәрселер үшін көптеген әділ нәрселерді, көптеген жақсы нәрселерді және т.б. ажыратамыз".
"—Иә, солай".
"—Біз сондай-ақ, әрқайсысы жеке-жеке әділ, жеке-жеке жақсы және барлық нәрселер үшін осы сияқты көптеген нәрселер бар екенін айтамыз. Енді біз оларды әрқайсысының бір идеясы ретінде қарастырамыз, идея біреу болғандай; және біз оны шын мәнінде бар деп атаймыз".
"—Осылай".
"—Сонымен қатар, біз алғашқыларын көруге болады, бірақ оларды түсіну мүмкін емес, ал идеяларды түсінуге болады, бірақ көруге емес". VI 507b c

Рене Декарт

Декарт идеяның мағынасын көбінесе бейне немесе көрініс ретінде жазды, бірақ міндетті түрде "ой" ішінде емес, ол халық арасында жақсы белгілі болды. Декарт бұл терминге платондық емес мағына беруге ойлап тапқанмен, бастапқыда осы қолданысқа сүйенді. b "Бірінші философия туралы толғаулар" еңбегінде ол: "Менің ойларымның кейбіреуі заттардың бейнесі сияқты, және осыларға ғана 'идея' деген ат лайықты" дейді. Ол кейде идеялар туа біткен деп тұжырымдайды және "идея" терминінің қолданысы алғашқы схоластикалық мағынасынан өзгешеленеді. Ол терминге қатысты бірнеше сәйкес келмейтін анықтама береді, оны алты түрлі нысанға сілтеме жасау үшін қолданады және идеяларды түрлі генетикалық категорияларға біркелкісіз бөледі. Оның пікірінше, білім идеялар нысанында болды, ал философиялық зерттеу осы нысандарды қарастыруға бағытталған.

Джон Локк

Джон Локк идеяны қолдануы Платонның идеясына күрт қайшы келеді. «Адамның түсінігі туралы эссеге» кіріспесінде Локк идеяны «менің ойымша, адам ойлағанда түсініктің нысанына ең жақсы сай келетін термин, мен оны фантом, түсінік, түр немесе ақыл-ойдың ойлауда қолданылуы мүмкін кез келген нәрсені білдіру үшін қолдандым; мен оны жиі қолданудан қаша алмадым» деп анықтайды. Ол өзінің эссесінде ұсынылған үсыныстың біздің қабілеттерімізді тексеруге және біздің түсінігіміздің қандай нысандарды қабылдауға дайын немесе дайын емес екенін анықтауға қажетті деп санайтынын айтты. Осы идеалдық тұжырымдама стилінде басқа да көрнекті тұлғалар оның ізімен жүрді – 18 ғасырда Юм мен Кант, 19 ғасырда Артур Шопенгауэр, 20 ғасырда Бертран Рассел, Людвиг Витгенштейн және Карл Поппер. Локк әрқашан жақсы санаға сенді – нәрселерді шектен шығармау және мәселенің нақты фактілерін толық ескеру. Ол «жақсы мінезді, орташа, шынайы» деп санайтын ортақ сана идеяларына басымдық берді. Джон Локк «Адамның түсінігі туралы эссе» еңбегінде адамдарды зерттеген кезде, ол осы негізгі сұрақты қойғанда, Декарттың идеяларына үнемі сілтеме жасады: «Бізде нақты біліміміз жоқ нәрсеге қатысты болғанда, біздің пікіріміздің дұрыс екеніне қаншалықты сенімді бола алатынымызға қандай ережелер немесе стандарттар басшылық етуі керек?» Басқаша айтқанда, ол адамдардың өз идеяларын қалай тексеруі мүмкін екенін және идеялардың әртүрлі түрлері арасындағы айырмашылықтарды қарастырды. Локк идеяның «бір түрлі қарапайым тәжірибе болуы мүмкін» екенін анықтады. Ол «ақылда туа біткен принциптер жоқ» екенін көрсетті. Осылайша ол «біздің идеяларымыздың барлығы табиғатта алынған тәжірибе» деген қорытындыға келді. Тәжірибе сезім немесе ойлау арқылы алынуы мүмкін: «сезім немесе ойлау арқылы алынған әсерлер ойға келгенге дейін санада туа біткен идеялар бар ма деп қарастырыңыз». Күрделі идеялар, демек, тәсілдер, нысандар немесе қатынастар болуы мүмкін. Тәсілдер жаңа ақпаратты жеткізу үшін қарапайым идеяларды біріктіреді. Мысалы, Дэвид Банах әдемілікті тәсілдің мысалы ретінде келтіреді. Ол түс пен форманың үйлесімін осы тәсілді құрайтын қасиеттер ретінде көрсетеді. Нысандар, алайда, тәсілдерден өзгеше. Нысандар иттер, мысықтар немесе үстелдер сияқты белгілі бір нысандардың негізгі формальды бірлігін білдіреді. Қатынастар – бір-біріне ұқсас элементтерді қамтитын екі немесе одан да көп идеялардың арасындағы қатынасты білдіреді, бірақ олардың негізгі формальды бірлігін білдірмейді. Мысалы, сурет немесе музыка әні бір нысанға жатпай-ақ, екеуін де «өнер» деп атауға болады. Олар өнер түрлері ретінде байланысты (осы мысалдағы «өнер» термині «қатынас тәсілі» болар еді). Осылайша, Локк бастапқыда нақтылауға тырысқан идеяларға байланысты формальды түсініксіздік шешілген деген қорытындыға келді.

Дэвид Юм

Юм Локке қарағанда идеяны екі мүмкін қабылдау түрінің біреуімен ғана шектейді. Екінші түрі – "тәжірибе", ол күштірек: бұл біздің "естіген, көрген, сезінген, сүйген, жек көрген, құштарланған, қалаған" кездегі қабылдауларымыз. Идеялар күрделірек және осы қарапайым, нақтырақ тәжірибелерге негізделген. Юм Локкпен бірдей эмпиристік қағиданы бөліседі, яғни адамдар өзінен тыс нәрсенің бар екендігі туралы білімді тек өмірлік тәжірибе арқылы (өздерінің немесе басқалардың) ғана ала алады, сондай-ақ түрлі эмоционалдық күйлерге итермеленген қылықтарын жалғастыра береді. Осы мақсаттарға жету үшін құралдарды таңдағанда олар өздерінің әдеттегі ойлар байланысын сақтайды. Юм "ақыл – құмардың ғана құлы" деген пікірді қорғап, дәлелдеген.

Иммануил Кант

Иммануил Кант идеяларды ұғымдардан ажырату арқылы анықтайды. Ұғымдар тәжірибелерді болжанған немесе кездескен эмпирикалық объектілердің абстрактілі санатты бейнелеулеріне біріктіру арқылы туындайды, ал идеялардың бастауы Кант үшін тәжірибеге дейін (априори) жатады. Регулятивті идеялар, мысалы, адам ұмтылуға тиіс идеалдар, бірақ анықтамасы бойынша эмпирикалық тәжірибедегі объектілер ретінде толыққанды жүзеге аспауы мүмкін. Кант бойынша, еркіндік – идея, ал "ағаш" (ағаш түрлерінің барлығын қамтитын абстракция ретінде) – ұғым. Рационалды және әмбебап субъектінің автономиясы эмпирикалық субъектінің детерминизміне қарсы қойылады. Кант философияның өзінің шектерін білу арқылы бар екенін сезінген. Философияның міндеті ережелер беру емес, жалпы ақылдың жеке пікірін талдау деп ойлады. е

Рудольф Штайнер

Кант білімнің шектерін жариялағанда ("біз ешқашан нәрсенің өзін біле алмаймыз"), Рудольф Штайнер эпистемологиялық еңбектерінде идеяларды ақыл-ойы жарықты көзімен қабылдағандай қабылдайтын "тәжірибе нысандары" ретінде қарастырады. "Гёте ғылымы" (1883) еңбегінде ол: "Ойлау – көз немесе құлақтай қабылдау мүшесі ғана емес. Көз түстерді, ал құлақ дыбыстарды қабылдайтын болса, ой да идеяларды қабылдайды" деп мәлімдейді. Оның пікірінше, Гете табиғи ғылыми бақылауларын осы қағидаға сүйене отырып жасаған.

Вильгельм Вундт

Вундt Канттың қолданысынан асырып, сыртқы әлемдегі қандай да бір нысанның немесе процестің саналық бейнелеуін қамтиды. Осылайша, ол жад пен қиял ғана емес, сонымен қатар сезім қабылдау процестерін де қамтиды, ал басқа психологтар бұл терминді тек алғашқы екі топқа ғана шектейді.

Чарльз Сандерс Пирс

С. С. Пирс прагматизмнің толыққанды тұжырымдамасын өзінің маңызды еңбектерінде – "Біздің идеяларымызды қалай айқын етуге болады" (1878) және "Сенімді бекіту" (1877) – жариялады. "Біздің идеяларымызды қалай айқын етуге болады" еңбегінде ол нақты идеяны (оның зерттеуінде ол ұғым мен идеяны мағынасы бірдей сөздер ретінде қолданады) осылай анықтады: ол кездескен кезде танылып, басқа ешқандай идеямен шатыстырылмайтын болса, онда ол анық болып саналады. Егер идея осы анықтыққа жетпесе, оны тұманды деп айтуға болады. Ол идеяны толық түсіну үшін, осы идеяны қолдану ұсынылып отырған мәселенің шешімін бағалауда қандай өзгерістерге алып келетінін өзімізден сұрауымыз керек деді. Прагматизм (осы контексте қолдану үшін оған тиесілі болған термин), оның пікірінше, терминдердің мағынасын анықтаудың әдісі (мағына туралы теория ретінде) болды. Оның идеяларының ерекшелігі – ғалымдар 250 жылдан бері қабылдап келген білімді жеке емес фактілер ретінде қарастыру мен түсінуді қабылдамауында. Пирс біз білімді көрермен ретінде емес, қатысушы ретінде игереміз деп санайды. Оның ойынша, "шындық" ерте ме, кеш пе, идеялар мен білім арқылы алынған және логикалық ойлау арқылы реттелген ақпараттан құралады. Яғни, эмпирикалық объектінің рационалды айырмашылығы білімді субъект оны қабылдамас бұрын туындамайды. Ол сонымен қатар идеялармен байланысты логика туралы көптеген мақалалар жариялады.

Г. Ф. Стоут пен Дж. М. Болдуин

Г. Ф. Стоут пен Дж. М. Болдуин философия мен психология сөздігінде идеяны "сезгі органдарына тікелей ұсынылмаған объектінің көбінесе дерлік толық бейнесін қайта жарату" деп түсіндіреді. Олар идея мен қабылдаудың түрлі билік өкілдері тарапынан әртүрлі тәсілдермен салыстырылатынын көрсетеді. Психологтар идея мен қабылдауды салыстырғанда "интенсивтілік деңгейінің айырмашылығы", "субъектінің дене қозғалысының салыстырмалы түрде аз болуы", "ой қызметіне салыстырмалы тәуелділік" сияқты ерекшеліктерді ұсынады. Уолтер Бенджамин өзінің "Неміс трагедиясының шығу тегі" кітабының кіріспесінде былай жазады: "Идеяны бейнелеуге көмектесетін ұғымдар жиынтығы оған осындай құрылым ретінде нақтылық сыйлайды. Құбылыстар идеяларға енгізілмейді, олардың құрамында болмайды. Идеялар – олардың объективті виртуалды орналасуы, объективті түсіндірілуі". Бенджамин былай деді: "Идея – бұл сөздің мәні мен болмысындағы сол сәт, онда бұл сөз символға айналып, осы қызметті атқарады". Джордж Штайнердің қорытындысы бойынша. Томас Джефферсон, Исаак Макферсонға жолдаған хатында, 13 тамыз 1813 жыл. Патенттік құқық жаңа идеяларға немесе қолданыстағы өнертабыстардың жақсартуына негізделген өнертабыстардың функционалдық көрінісіне қатысты әртүрлі мәселелерді реттейді. Осылайша, патенттер идеялармен тікелей байланысты.

Идеялар мен авторлық құқық арасындағы байланыс

Кейбір жағдайларда авторларға белгілі бір шығармалардың берілу тәсіліне қатысты шектеулі заңды монополиялар берілуі мүмкін. Бұл көбінесе авторлық құқық деп аталады, бірақ интеллектуалдық меншік термині авторлық құқықтың орнына қате қолданылады. Жоғарыда аталған монополияларды реттейтін авторлық құқық заңдары әдетте нақты идеяларды қамтымайды. Заң идеяның өзіне меншік құқығының құқықтық мәртебесін бермейді. Керісінше, заңдар идеяларды қамтитын немесе қамтымайтын жұмыстың негізгі көрінісін пайдалану, көшіру, өндіру, сату және басқа да түрде пайдаланумен байланысты оқиғаларды реттейді. Авторлық құқық осы тұрғыдан патенттік құқықтан түбегейлі өзгеше: патенттер идеяларға монополия береді (төменде осы туралы толығырақ). Авторлық құқық идеяны емес, шығарманың көрінісінің кейбір аспектілерін реттеуге арналған. Осылайша, авторлық құқық пен идеялардың арасында теріс байланыс бар. Жұмыс – бұл көрініс берудің материалдық нысаны. Ол әдеби, драмалық, музыкалық, көркемдік, дыбыс жазу және т.б. салаларындағы түпнұсқа немесе туынды шығарма болуы мүмкін. Берн конвенциясына қосылған (кем дегенде) елдерде авторлық құқық шығарманың түпнұсқа құрылуы мен бекітілуінен бастап, қосымша шараларсыз автоматты түрде қолданыла бастайды. Шығарма әдетте идеяны қамтиды, бірақ идеяның өзі авторлық құқықты талап ету үшін жеткіліксіз.

Идеялардың құпиялылық келісімдерімен байланысы

Құпиялылық және ақпаратты жария етуге қарсы келісімдер – корпорациялар мен жеке тұлғаларға идеяларды кең жұртшылыққа тараудан қорғауға көмектесетін заңдық құралдар. Әдетте, мұндай келісімдер шарттар туралы заңмен реттеледі.