Кіріспе

1980 жылы 11 қыркүйекте Чилиде конституциялық референдум өтті. Ұсынылған жаңа конституция 1925 жылғы конституцияның орнын алмастыратын және оны сайлаушылардың үштен екісі мақұлдаған. Референдум даулы болды, өйткені Чилиде әскери диктатура билік жүргізді, және ол Аугусто Пиночеттің 1988 жылға дейін декрет бойынша билікте қалуын қамтамасыз етті, содан кейін ол халықтық референдумнан кейін биліктен бейбіт жолмен шығарылды. 1989 жылы және 2005 жылы басталған реформалар конституцияны демократиялық етуге тырысты. 2020 жылы халық наразылық толқындарынан кейін өткізілген референдумда жаңа конституция жобасын мақұлдады. 2022 жылдың қыркүйегінде солшылдардың ұсынысы 62% -дан 38% -ға дейін қабылданбады. Екінші процесс аяқталғаннан кейін 2023 жылдың желтоқсанында оң жақ қанатты ауыстыру 55,8% -дан 44,2% -ға дейін қабылданбады. Бұл нәтижелер 1980 жылғы хартияның күшінде қалуын қамтамасыз етті.

Өмірбаян

Аугусто Пиночет билігі кезінде Конституциялық комиссия (1973-1978) Чилидің жаңа конституциясын әзірлеу туралы ұсыныс жасады.

Сайлау жүйесі

Сайлауда 18 жастан асқан чилиліктерге (оның ішінде сауатсыздар мен соқырлар), сондай-ақ 18 жастан асқан Чилиде заңды тұрғылықты жері бар және өздерінің иммиграциялық мәртебесін дәлелдей алатын шетелдіктерге дауыс беруге рұқсат етілді. Қатысу міндетті болды, тек физикалық немесе психикалық жағынан зақымдалған немесе түрмеде отырған адамдар ғана. Дауыс беру үшін азаматтық хал және жеке басын куәландыратын құжат қызметі берген жеке куәлік қана қажет болды. Референдумға сайлаушылар тізімі дайындалмаған,

Жаңа конституция

Ұсынылған жаңа конституция Республика Президенті лауазымына елеулі өкілеттіктер берді. Ол кейбір жаңа институттарды, мысалы, даулы Ұлттық қауіпсіздік кеңесін (COSENA) құрды. Уақытша ережеде, құжат бұрынғы әскери үкіметтен, Аугусто Пиночетпен Республика Президенті ретінде, және Үкіметтік хунтаның Заң шығарушы өкілі (теңіз, әуе күштері, ұлттық полиция басшылары және армияның өкілі, армияның басшысы Республика Президенті болып табылады) азаматтық өкілеттілікке, сегіз жыл мерзімге, бұл уақытта заң шығарушы билік әлі де Әскери хунта болып қалатын. Ол Пиночеттің алғашқы сегіз жылдық президенттік мерзімін белгіледі, сегізінші жылы референдум өткізілді, онда тек бір кандидат ғана, хунта ұсынған, қабылдауға болады. Үміткер, күткендей, Пиночеттің өзі болды. "Иә" опциясы жеңіске жеткен жағдайда, құжат нақты алдын ала болжаған қадамдар нақты сипатталған болса, "жоқ" опциясы жеңіске жеткен жағдайда, қадамдар аз түсінікті болды, бірақ әлі де жеткілікті, сондықтан 1988 жылғы плебисцитте "жоқ" опциясы жеңіске жеткенде, ешқандай күмән туындамады. 1980 жылғы конституцияның кейбір түпнұсқалық ережелері, мысалы, президенттің депутаттар палатасын (Конгресстің төменгі палатасы) таратып, қайта сайлану мүмкіндігімен сегіз жылдық мерзімге қызмет етуі сияқты, 1990 жылдан кейін, ел демократияны қалпына келтіріп, Конгресс қайта құрылғаннан кейін өзгертілді немесе жойылды.

Нәтижелер

Colegio Escrutador Nacional (Ұлттық сайлау бақылаушылары қауымдастығы) ұсынған нәтижелер төмендегідей болды. Опция Дауыстар % "Иә" дауыс 4,121,067 65.71% Бос дауыс 83,812 1.33% "Иә" жалпы 4,204,879 67.04% "Жоқ" дауыс 1,893,420 30.19% Ақысыз дауыс 173,569 2.77% Жалпы дауыс саны 6,271,868 100%

Салдары

Жаңа конституция 1981 жылдың 11 наурызында күшіне енді. Бұл күні сегіз жылдық өтпелі кезең басталды, оның ішінде генерал Пиночет республика президенті және әскери режим (Хунта) ретінде конституциялық және заңнамалық билікті жүзеге асырды.

Қалпына келтіру

Референдумның нәтижелерін бұрынғы сенатор Патрисио Айлвин бастаған саяси оппозиция және 46 басқа да өкіл даулап, сайлау деректері болмаған және алаяқтыққа қарсы жалғыз шара - саусақтағы сиялы таңба, оны оңай алып тастауға болады деп дәлелдеді. Бұл сын-пікірлерді Республиканың Бас бақылаушысы Освальдо Итурриагадан, Сантьяго апелляциялық сотының министрі Арнольдо Дрейседен және Жоғарғы соттың хатшысы Рене Пикадан тұратын Ұлттық бақылаушы алқа қабылдамады. Антофагастаның бұрынғы депутаты және бұрынғы мэрі Хуан Флореал Рекабаррен өзінің жеке куәлігінен (ол күні алғаш рет дауыс берген кезде берілген) жабысқақ мөрді алып тастап, бас бармағын сиядан тазарту арқылы бірнеше рет дауыс беру мүмкіндігін жоққа шығарды. Кейіннен оны полиция ұстады. Алдамшылыққа қатысты тағы бір айыптаулар сол кездегі (диктатура тағайындаған) әкімдердің әр сайлау учаскесінің мүшелерін анықтау үшін лотерея өткізгендігімен байланысты, олар тек режимнің жақтастары мен ірі компанияларға жататын серіктестерден құралған, мысалы, Soprole, Mingo, Neut Latour Forestal, Banco de Chile, BHC, Lan Chile, Banco Sud Americano және Embotelladora Andina, басқалары. Сайлау учаскелерінің өкілдері де болмағандықтан, оппозиция сайлау процесін бақылауға қол жеткізе алмады. 1987 жылдың желтоқсанында Cauce журналы Эдуардо Хамуйдың Христиан гуманизм академиясымен бірлесіп дайындаған есебін жариялады, онда 1980 жылы плебисцит күні Үлкен Сантьягодағы 981 сайлау учаскесінде жасалған байқаулар жинақталды және көптеген алаяқтық оқиғалары анықталды. Кейбір хабарланған жағдайларға "Жоқ" немесе "Иә" дегенге қосылған жарамсыз дауыс беру, бірнеше рет дауыс берген адамдар, нөмірленген бюллетеньдер мен берілген дауыс санының арасындағы сәйкессіздік, қоғамдық бақылаушыларсыз жүргізілген бақылау және басқа да бұзушылықтар жатады. 2012 жылдың маусым айында Dirección de Inteligencia Nacional және National Information Center (Chile) агенті болған Jorgelino Vergara бұл мекеменің 3000-нан астам мүшесіне күн ішінде әр түрлі сайлау орындарына барып, плебисцитте бірнеше рет дауыс беруге бұйрық берілгенін айтты.