Кіріспе
Окинава тарихындағы кезең Санзан дәуірі (三山時代) - Окинава аралдарында үш патшалар желісі, атап айтқанда Санхоку патшасы (Санхоку), Чузан патшаларының шежіресі (Чузан) және Сананнан патшасы (Саннан) Окинава аралында бірге өмір сүрген деп айтылады. Бұл патша Тамагусуку билігі кезінде басталды (дәстүрлі даталар: 13141336) және Сай Онның "Чузан Сейфу" басылымы (1725) бойынша 1429 жылы Шо Хаши аралды біріктірген кезде аяқталды. Бұл кезеңдегі тарихи деректер бір-біріне қайшы келеді. Кейбіреулер үш мемлекеттің бір мезгілде өмір сүруіне күмән келтіреді.
The Sanzan period (三山時代) is a period in the history of the Okinawa Islands when three lines of kings, namely King of Sanhoku (Sanhoku), Genealogy of the Kings of Chūzan (Chūzan) and King of Sannan (Sannan), are said to have co existed on Okinawa Island. It is said to have started during King Tamagusuku's reign (traditional dates: 1314–1336) and, according to Sai On's edition of the Chūzan Seifu (1725), ended in 1429 when Shō Hashi unified the island. Historical records of the period are fragmentary and mutually conflicting. Some even question the co existence of the three polities.
Қазіргі заманғы көздер
Окинавада Санзан дәуірінің өз заманының жазбалары жоқ. Қазіргі заманғы дереккөздер қытайлық және әлдеқайда аз дәрежеде корей дипломатиялық жазбаларымен шектеледі. Олар бөлшектік түрде және дипломатиялық ойдан шығарылған көріністермен көлеңкеленген болуы мүмкін. Қытайлық дереккөздер Қытаймен байланысқан жергілікті билеушілерді ғана жазғандықтан, олар дипломатиялық байланыс орнатпай-ақ, басқа жергілікті билеушілердің бірге өмір сүргенін жоққа шығармайды. Осы себепті Окинаваның нақты жағдайы әлі күнге дейін құпия болып қала береді. Миннің шынайы жазбаларына сәйкес, жаңадан құрылған Мин әулеті 1372 жылы көптеген басқа елдермен қатар "Рюкю мемлекеті" деп аталатын елші жіберді. Осыған жауап ретінде, Сатто, Чузанның патшасы деп аталатын билеуші, өзінің кіші інісі Тайкиді сыйлық төлеуге жіберді. 1380 жылы Сананның патшасы Шосато Минг Қытайға миссия жіберді, содан кейін 1383 жылы Санхокуның патшасы Ханиси келді. Санхоку мен Сананның есімдері, әрине, Чузанға негізделген. Бұл атауларды кім шығарғаны белгісіз. Минг Қытайының үш "патшаның" бірге өмір сүргенін 1383 жылғы "Veritable Records" мақаласынан табуға болады, ол 1382 жылы Окинаваға барған Минг елшісінің есебіне негізделген. Минг аймақта үш билеуші бар деп есептеді. Ол оларды "патшалар" деп танып, бейбітшілік орнатуға шақырды. Санхоку патшаларына келетін болсақ, "Ақиқат жазбалар" үш патшаның Окинавалық емес аттарын, Ханиси, Мин және Хан'анчи, жазған, бірақ олардың қан туыстарын атаған жоқ. Санхоку патшасының соңғы дипломатиялық байланысы 1416 жылы болды. Тарихшылар Санзанның дипломатиялық іс-әрекеттерінде күмәнді үрдістерді байқаған. Минг Қытайы Чузань мен Сананның патшаларына кемелер мен олардың экипаждарын сыйлаған болса, Санхоку патшасының мұндай жазбасы жоқ. Бұл Санхоку патшасының миссиясы, тіпті олар қақтығыста болғанмен, неге Чузанның миссиясымен үнемі сәйкес келетінін түсіндіреді. Сонымен қатар, екі елде де бірдей адам жұмыс істеген. Мысалы, 1392 жылы Санан патшасы Қытайға жіберген Сангуруми (三吾良) Санан патшасы Шосатоның немере інісі (姪) екендігін мәлімдеді. Алайда, Чузанның миссиясында ол 1403 жылы Чузанның патшасы Саттоның немересі (従子) және 1404 жылы Чузанның патшасы Бунейдің немересі (姪) ретінде пайда болды. Тарихшы Вада Хисанори оны бір есімді бірнеше адам деп санаса да, Вада Сананың патшасы Таромай жіберген елшілер мен кемелердің Чузан патшасының елшілерімен айқын сәйкес келгенін мойындады. Жосон династиясының жылнамасында 1418 жылы Чузан патшасының екінші ұлы Кацурен Кореямен сауда-саттыққа шақырып, Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азия тауарларын тасымалдайтын кемелер жібергендігі жазылған. Тарихшылар оның кім болғаны туралы бір пікірде емес. Тарихшылар "Veritable Records" кітаптарында болжамдағы бірігу туралы ештеңе айтылмаған деп айтады. Бұл жазбалардан Санхоку мен Сананның патшалары дипломатиялық миссияларды жібермегенін ғана аңғаруға болады. Чузан патшасы Рюкю мемлекетінің жалғыз билеушісі болғаннан кейін де "Чузан патшасы" атағын сақтады. Омаро Соши (1623) өлеңдер жинағы болса да, тарих кітабы емес, Окинаваның дүниетанымын түсінуге көмектеседі. Чузан Сейкан мен Сай Такуның Чузан Сейфу басылымы қытайлық дереккөздерге сәйкес келеді, олар болжамдағы саясатты Санхоку (山北), Чузан және Санан (山南) деп атайды. Алайда, белгілі бір белгісіз себептермен Сай Он Санхоку мен Сананның аттарын тиісінше Хокузан (北山) және Нанзан (南山) деп өзгертті. Риукюдің ресми тарихи кітаптарына сәйкес, біріккен саясатты сақтаған Тамагусуко патша жергілікті билеушілердің қолдауынан айырылды. Оңтүстік аймақтағы адамдар Озатоның Ажиге еріп, ал солтүстік аймақ Накиджиннің Ажиімен бақыланды. Басқаша айтқанда, бұл кітаптар Накиджиннің Ажиін Санхокуның патшасы ретінде, ал Озатоның Ажиін Сананның патшасы ретінде анықтайды. Қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі бұл бөлінуді күмәнмен қарастырады, өйткені олар 15-ғасырдағы "қайта бірігуге" дейін Окинавада біріккен саяси құрылымның болуын қолдамайды. Накиджиннің Ажиі үшін Чузан Сейкан немесе Сай Такуның Чузан Сейфу басылымында жеке есімдер жазылмаған, тек Ханиши ғана, оның есімі қытайлық дереккөздерден алынған. Рюкюге қанша билеуші осы атақты иеленгені белгісіз. Сай Онның "Чузан Сейфу" басылымында екі жеке есім, Мин және Хананьчи қосылған, олар Окинаваның өзінен емес, қытайлық көзден алынған. Сол сияқты, Чузан Сейкан мен Сай Такуның Чузан Сейфу басылымында Озатоның Ажидің жеке есімдері туралы жазба жоқ. Сай Он Чузан Сейфуға қос...
Түсіндірме
Қазіргі тарихшылар да қарама-қайшылықтарды шешу үшін күресті. Сай Оннан айырмашылығы, Вада Хисанори Чузан Сейфуға көп мән берді. Ол Таромайды Шо Хашидің үлкен ұлы деп таныды және Сананның патшасы Таромай Чузанның қуыршағы деп қорытындылады. Уаданың айтуынша, Шо Хаши 1403 жылы Санан патшасын құлатып, таққа отырды. 1405 жылы ол Чузанның патшасы Бунейді құлатып, әкесі Шишоны Чузанның патшасы етіп тағайындады. Ол 1415 жылы өзінің ұлы Таромайға Сананның патшасы атағын берді. 1422 жылы әкесі Шишоның орнын басып, Чузанның патшасы болды. Таромайдың 1429 жылы қайтыс болғаннан кейін Шо Хаши Сананды ресми түрде жойды. Шо Хаши Сананды номиналды түрде сақтап қалудың себебі - ол Сананның патшасы атымен жүргізілетін табысты қытай саудасын жалғастыруды қалаған. Икута Шигеру Санзан кезеңінің одан да радикалды түсіндіруін ұсынды. Ол Окинаваның кейінгі оқиғаларын жай аңыз деп қабылдамады. Ол Сананның патшасы бастапқыдан бастап Чузанның патшасының бақылауында болды деп дәлелдеді. Дәлел жеткіліксіз болғандықтан, ол Санхокуның Чузанмен қарым-қатынасын анықтаудан бас тартты. Ол бұл патшалар мен Мин Қытайдың хайжин (теңізге тыйым салу) саясатын байланыстырды. Бұған дейінгі моңғол Юань әулетінен айырмашылығы, Мин әулеті қытай саудагерлеріне теңізден тыс саудаға түсуге тыйым салды. Олар Оңтүстік-Шығыс Азиядан Жапония мен Кореяға дейінгі кең аумақты қамтитын халықаралық сауданы жүргізу үшін шетелдік патшалардың атымен салық төлейтін миссиялар құрды. Олардың ең жақсы кезеңінде үш жалған есім қолданылған. Окинаваның халықаралық саудадағы маңызы азайып, Санхоку мен Сананның атаулары қолданылмай қалды.