Томмазо Кампанелла: Философ, теолог және астролог өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Италиялық философ, теолог, астролог және ақын (1568–1639)

Томмазо Кампанелла (tomˈmaːzo kampaˈnɛlla; 5 қыркүйек 1568 – 21 мамыр 1639), шүкіршілік суына шомылдырылған Джованни Доменико Кампанелла, итальяндық доминикан монахы, философ, теолог, астролог және ақын. Кампанелла 1594 жылы Рим инквизициясы тарапынан дінге қарсылық танытты деген айыппен екі жылға үй қамауында болды. 1599 жылы Калабрияның испан билеушілеріне қарсы құлық жасады деп айыпталып, ол азапталды және 27 жыл түрмеде отырды. Осы уақытта ол өзінің ең маңызды еңбектерін жазды, соның ішінде "Күн қаласы" – мүлік ортақ пайдаланудағы, теңдікке негізделген теократиялық қоғамды сипаттайтын утопия.

Өмірбаян

Калабрияның Реджио ди Калабрия провинциясындағы Стило қаласында кедейлікте дүниеге келген Кампанелла дарынды бала болған. Он төрт жасқа толмастан Доминикан орденіне қабылданды және Томас Аквинскийдің құрметіне fra’ Tommaso деген есім алды. Ол бірнеше шеберлерден теология мен философияны оқыды. Әуел бастан Аристотельдік догмадан көңілі толып, Бернардино Телезионың (1509–1588) эмпиризміне қызығушылық танытты. Телезио білім – сезім екенін және табиғаттағы барлық нәрсе сезімге ие екенін үйреткен. Кампанелла өзінің алғашқы еңбегін – «Дендер арқылы дәлелденген философия» («Philosophia sensibus demonstrata») атты туындысын 1592 жылы Телезионы қорғау мақсатымен жариялады. 1590 жылы ол Неаполь қаласына барды, онда астрология ғылымын үйренді; астрологиялық пайымдаулар оның жазбаларында үнемі кездесетін болды. Кампанелланың аристотельдік көзқарастарға қарсылығы, әсіресе Аристотельдің беделіне наразылығы, шіркеу билігімен келіспеушілікке әкелді. Рим инквизициясына шағым түсіріліп, 1594 жылы Падуада тұтқындалды және Римдегі Киелі кеңсеге шақырылды. 1597 жылға дейін монастырда қамауда болды. Азаттыққа шыққаннан кейін Кампанелла Калабрияға оралды, онда оны туған қаласы Стилода испан билігіне қарсы қастандық жасады деп айыптады. Кампанелланың мақсаты – ортақ мүлік пен әйелдер қауымдастығына негізделген қоғам құру еді. Иоахим Флорийдің болжамдары мен өзінің астрологиялық байқауларының негізінде ол 1600 жылы Рух дәуірінің басталатынын көре білді. 1599 жылы оның серіктерінің екеуі сатқандықтан тұтқындалып, Неапольде түрмеге қамалды, онда ол қиын сұрақтарға жауап беруге мәжбүр болды. Түрмеде отырған күнінде де Кампанелла Еуропалық философтар мен ғалымдармен, неаполитандық мәдени орталармен және Караваджоның тапсырыс берушілерімен хат алмасып, он жетінші ғасырдың басындағы зияткерлік тарихқа әсер етті. Соңында Кампанелла толық мойындады, бірақ ақылдан безгендей көрсетіп, өзінің камерасын өртеп жібермегенде өлім жазасына кесілген болар еді. Ол тағы жеті рет азапталды. Денсаулығы нашарлап, мүгедек болған Кампанелла өмір бойына түрмеде қамауға алынды. Кампанелла жиырма жеті жыл бойы Неапольдің түрлі бекіністерінде тұтқында болды. Осы тұтқында болған кезінде ол өзінің ең маңызды еңбектерін жазды: «Испания монархиясы» (1600), «Саяси афоризмдер» (1601), «Атеизм жеңіліске ұшырады» («Atheismus triumphatus», 1605–1607), «Quod reminiscetur» (1606?), «Метафизика» (1609–1623), «Теология» (1613–1624) және ең танымал туындысы – «Күн қаласы» (алғашқыда 1602 жылы итальян тілінде жазылған; 1623 жылы Франкфуртта латын тілінде, ал кейін 1638 жылы Парижде жарияланды). Ол Галилео Галилейді өзінің «Галилеоның қорғаны» («Defense of Galileo») атты еңбегімен (1616 жылы жазылған, 1622 жылы жарық көрген) қорғады. 1632 жылы Галилео екінші рет сотталғанға дейін Кампанелла Галилеоға хат жазып, былай деді: «Мен қатты ренжідім, қауымның ашулы теологтары Сіздің жоғарылығыңыздың «Диалогтарын» тыйым салуға тырысатынын және математиканы немесе құпия нәрселерді түсінетін ешкімнің болмайтынын естідім. Сіз Жердің қозғалысы туралы теорияны тыйым салу дұрыс деп есептегенмен, сізге қарсы шыққандардың дәлелдері дұрыс деп есептеуге міндетті емес екеніңізді біліңіз. Бұл теологиялық ереже, оны Никеяның екінші кеңесі дәлелдеді, ол «Ангелдердің бейнелері тәніндей суреттелуі керек» («Angelorum imagines depingi debent, quam'am vere corporei sunt») деп жарлық шығарды: жарлық жарамды болса да, оның артында тұрған ойлау дұрыс емес, өйткені барлық ғалымдар бүгінде періштелер тәнсіз деп айтады. Басқа да көптеген негізгі себептер бар. Мен мұны түсінбейтін адамдардан зорлық-зомбылық күтуден қорқамын. Біздің Папамыз осыған қарсы көп шу шығарады және Папа ретінде сөйлейді, бірақ сіз бұл туралы естімегенсіз, не ойлана да алмайсыз. Менің ойымша, Сіздің мәртебеңіз Тоскананың Ұлы герцогiне хат жазып, осы кеңеске Доминикан, иезуиттер, театиндер және сіздің кітаптарыңызға қарсы шыққан діндарларды жатқызғандықтан, олар сондай-ақ Қастелли ата мен мені де қабылдауы керек». 1626 жылы Кампанелла түрмеден босатылды. Ол бес жыл бойы Римде тұрып, Урбанның астрологиялық мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 1634 жылы Калабрияда оның ізбасарларының бірі басқаратын жаңа қастандық жаңа қиындықтар тудыруы мүмкін еді. Кардинал Барберини мен француз елшісі де Ноальдің көмегімен ол Францияға қашып кетті, онда оны Людовик XIII сарайында айтарлықтай жақсы қабылдады. Тарихшы Джон Хедли Кампанелланы «өзгеріссіз билікке, софизм мен екіжүзділікке қарсы күресіп, әлемді жаңа тәртіпке түсіруге ұмтылған адам» деп сипаттады.

Born into poverty in Stilo, in the province of Reggio di Calabria in Calabria, southern Italy, Campanella was a child prodigy. Son of an illiterate cobbler, he entered the Dominican Order before the age of fourteen, taking the name of fra' Tommaso in honour of Thomas Aquinas. He studied theology and philosophy with several masters. Early on, he became disenchanted with the Aristotelian orthodoxy and attracted by the empiricism of Bernardino Telesio (1509–1588), who taught that knowledge is sensation and that all things in nature possess sensation. Campanella wrote his first work, Philosophia sensibus demonstrata ("Philosophy demonstrated by the senses"), published in 1592, in defence of Telesio. In 1590 he was in Naples where he was initiated in astrology; astrological speculations would become a constant feature in his writings. Campanella's heterodox views, especially his opposition to the authority of Aristotle, brought him into conflict with the ecclesiastical authorities. Denounced to the Roman Inquisition, he was arrested in Padua in 1594 and cited before the Holy Office in Rome, he was confined in a convent until 1597. After his liberation, Campanella returned to Calabria, where he was accused of leading a conspiracy against the Spanish rule in his hometown of Stilo. Campanella's aim was to establish a society based on the community of goods and wives, for on the basis of the prophecies of Joachim of Fiore and his own astrological observations, he foresaw the advent of the Age of the Spirit in the year 1600. Betrayed by two of his fellow conspirators, he was captured in 1599 and incarcerated in Naples, where he was tortured on the rack. Even from the confinement of the jail, Campanella managed to influence the intellectual history of the early seventeenth century, by maintaining epistolary contacts with European philosophers and scientists, Neapolitan cultural circles, and Caravaggio's commissioners. Finally, Campanella made a full confession and would have been put to death had he not feigned madness and set his cell on fire. He was tortured further, a total of seven times. Crippled and ill, Campanella was sentenced to life imprisonment. Campanella spent twenty seven years imprisoned in Naples, in various fortresses. During his detention, he wrote his most important works: The Monarchy of Spain (1600), Political Aphorisms (1601), Atheismus triumphatus (Atheism Conquered, 1605–1607), Quod reminiscetur (1606? ), Metafisica (1609–1623), Theologia (1613–1624), and his most famous work, The City of the Sun (originally written in Italian in 1602; published in Latin in Frankfurt (1623) and later in Paris (1638). He defended Galileo Galilei in Galileo's first trial with his work The Defense of Galileo (written in 1616, published in 1622). In 1632, before Galileo's second trial, Campanella wrote to Galileo:
To my great disgust I have heard that wrathful theologians of the Congregation aim to prohibit the Dialogues of Your Excellency, and [that] no one will be present who understands mathematics or recondite things. Be aware that while Your Excellency does state that it was appropriate to prohibit the theory of the earth's motion, you are not obliged to believe that the reasons of those who contradicted you are good. This is a theological rule, and is proved by the second Council of Nicaea which decreed that Angelorum imagines depingi debent, quam'am vere corporei sunt (Images of angels must be depicted as they are in the flesh): while the decree is valid, the reasoning behind it is not, since all scholars today say angels are incorporeal. There are many other fundamental reasons. I fear violence from people who do not understand this. Our Pope makes a lot of noise against this and speaks as the Pope, but you haven't heard about that, nor can think about it. In my opinion Your Excellency should write to the Grand Duke of Tuscany, that since they are putting Dominicans, Jesuits, Theatines, and secular priests who are against your books in this council, they should also admit Father Castelli and me. Campanella was finally released from prison in 1626, He lived for five years in Rome, where he was Urban's advisor in astrological matters. In 1634, a new conspiracy in Calabria, led by one of his followers, threatened fresh troubles. With the aid of Cardinal Barberini and the French Ambassador de Noailles, he fled to France, where he was received at the court of Louis XIII with marked favour. The historian John Headley described Campanella as "a man who strove to destabilize the regnant forces of what he identified as tyranny, sophistry, and hypocrisy and to shake the world into a new order."