Ақпараттық қоғам: қалыптасуы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Қоғамның формасы

Ақпараттық қоғам – ақпаратты пайдалану, жасау, тарату, өңдеу және біріктіру маңызды қызмет болып табылатын қоғам немесе субмәдениет. Оның басты қозғаушы күші – ақпараттық және коммуникациялық технологиялар, олар түрлі ақпарат түрлерінің қарқынды өсуіне алып келді. Осы теорияны қолдайтындар бұл технологиялардың әлеуметтік ұйымның ең маңызды нысандарына, соның ішінде білім беру, экономика, денсаулық сақтау, үкімет, соғыс және демократия деңгейлеріне әсер ететінін айтады. Осы қоғам түріне қатыса алатын адамдар кейде компьютер қолданушылары немесе тіпті цифрлық азаматтар деп аталады, К. Моссбергер оларды "Интернетті тұрақты және тиімді пайдаланатындар" деп анықтаған. Бұл – адамзаттың қоғамның жаңа және ерекше кезеңіне еніп бара жатқанын көрсететін көптеген интернет терминдерінің бірі. Осы үнемі жүріп жатқан өзгерістердің белгілері технологиялық, экономикалық, кәсіби, кеңістіктік, мәдени немесе осылардың барлығының үйлесімі болуы мүмкін. Ақпараттық қоғам индустриалдық қоғамның жалғасы ретінде қарастырылады. Оған жақын ұғымдар – индустриалдық қоғамнан кейінгі (пост-фордизм), постмодерн қоғам, компьютерлік қоғам және білім қоғамы, телематикалық қоғам, көрініс қоғамы (постмодернизм), ақпараттық революция және ақпараттық дәуір, желілік қоғам (Мануэль Кастелс) және тіпті сұйық модернизм жатады.

Экономикалық ауысу

Питер Друкер материалдық игіліктерге негізделген экономикадан білімге негізделген экономикаға өту бар екенін айтты. Марк Порат ақпараттық экономиканың бірінші (ақпаратты өндіруде, таратуда немесе өңдеуде тікелей пайдаланылатын ақпараттық тауарлар мен қызметтер) және екінші (мемлекеттік және ақпараттық емес фирмалардың ішкі тұтынуы үшін өндірілетін ақпараттық қызметтер) секторларын ажыратады. Порат ақпараттық экономиканың индикаторы ретінде бірінші және екінші ақпараттық секторлардың жалпы ұлттық өнімге (ЖҰӨ) қосылған құнын пайдаланады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) ақпараттық экономиканың жалпы экономикадағы үлесін есептеу үшін Пораттың анықтамасын қолданды (мысалы, ЭЫДҰ 1981, 1986). Мұндай индикаторлар негізінде ақпараттық қоғам ЖҰӨ-нің жартысынан астамы өндірілетін және жұмыспен қамтылғандардың жартысынан астамы ақпараттық экономикада жұмыс істейтін қоғам ретінде анықталды. Дэниел Белл үшін қызметтер мен ақпарат өндіретін қызметкерлердің саны қоғамның ақпараттық сипатын көрсетеді. «Индустриялық қоғам қызмет көрсетуге негізделген. (Қоғамдық ақпарат) Маңыздысы – бұлшық ет күші немесе энергия емес, ақпарат. ( ) Индустриялық қоғамнан кейінгі қоғам – жұмыспен қамтылғандардың көпшілігі материалдық игіліктерді өндірумен айналыспайтын қоғам». Ален Турен 1971 жылы индустриялық қоғам туралы айтқан. «Индустриялық қоғамнан кейінгі қоғамға көшу инвестициялардың материалдық тауарларды немесе тіпті «қызметтерді» өндіруден гөрі құндылықтарды, қажеттіліктерді, бейнелерді өзгертетін символдық тауарларды өндіруге бағытталған кезде орын алады. Индустриялық қоғам өндіріс құралдарын өзгертті: индустриялық қоғамнан кейінгі қоғам өндірістің мақсатын, яғни мәдениетті өзгертеді. Мұндағы шешуші мәселе – индустриялық қоғамның барлық экономикалық жүйесі қоғамның өзіне-өзі әсер етуінің нысаны болып табылады. Сондықтан біз оны бағдарламаланған қоғам деп атауға болады, өйткені бұл термин басқару, өндіріс, ұйымдастыру, тарату және тұтыну модельдерін құру қабілетін қамтиды, сондықтан мұндай қоғам барлық функционалдық деңгейлерінде қоғамның өзі жасаған әрекеттің нәтижесі ретінде көрінеді, ал табиғи заңдар немесе мәдени ерекшеліктердің нәтижесі ретінде емес» (Турен 1988: 104). Бағдарламаланған қоғамда мәдени өндіріс саласы да, оның ішінде ақпарат, тұтыну, денсаулық сақтау, зерттеу, білім беру сияқты аспектілер де индустрияландырылады. Турен үшін қазіргі қоғамның өзіне-өзі әрекет ету қабілетін арттыруы қоғам өндірістің үлкен бөлігін қайта инвестициялап, өзін өндіріп, өзгертеді дегенді білдіреді. Бұл Туреннің тұжырымдамасын тиімді қоғамның жұмыс істеуі үшін ақпаратты өңдеуге және жасауға бағытталған Дэниел Беллдің тұжырымдамасынан едәуір ерекшелендіреді. Жан-Франсуа Лиотар «білім соңғы онжылдықтарда өндіріс күшіне айналды» деп дәлелдеді. Білім тауарға айналады. Лиотардың айтуынша, индустриялық қоғамнан кейінгі қоғам білімді қарапайым адамдарға қолжетімді етеді, өйткені білім мен ақпараттық технологиялар қоғамға таралып, орталықтандырылған құрылымдар мен топтардың «үлкен баяндамаларын» бұзады. Лиотар бұл өзгермелі жағдайларды постмодернистік жағдай немесе постмодернистік қоғам деп атайды. Беллге ұқсас Питер Отто мен Филипп Зоннтаг (1985) ақпараттық қоғам – жұмыспен қамтылғандардың көпшілігі ақпараттық жұмыстарда жұмыс істейтін қоғам, яғни олар энергия мен материяға қарағанда ақпаратпен, сигналдармен, символдармен және бейнелермен көбірек жұмыс істеуі керек. Радован Рихта (1977) қоғамның қызмет көрсету, білім беру және шығармашылық қызметке негізделген ғылыми өркениетке айналғандығын айтады. Бұл трансформация технологиялық прогреске және компьютерлік технологияның маңыздылығының артуына негізделген ғылыми-техникалық трансформацияның нәтижесі болады. Ғылым мен технология өндірістің тікелей күштеріне айналады (Aristovnik 2014: 55). Нико Штер (1994, 2002а, б) білім қоғамында жұмыс орындарының көпшілігі біліммен жұмыс істеуді қамтиды дейді. «Қазіргі қоғамды ғылыми және технологиялық білімнің өмірдің барлық салалары мен институттарына кеңінен енуіне негізделген білім қоғамы деп сипаттауға болады» (Stehr 2002b: 18). Штер үшін білім – әлеуметтік әрекет жасау қабілеті. Ғылым тікелей өндірістік күшке айналады, білім енді машиналарда негізгі түрде қамтылмайды, бірақ білімді білдіретін табиғаттың өзі белгілі бір жобалар мен бағдарламаларға сәйкес қайта ұйымдастырылатын болады (Ibid. : 41–46). Штер үшін білім қоғамының экономикасы негізінен материалдық ресурстармен емес, символдық немесе білімге негізделген ресурстармен қозғалады (Ibid. : 67), біліммен жұмыс істейтін көптеген мамандықтар болады және төмен когнитивтік дағдыларды талап ететін және өндірістегі жұмыс орындарының азаюы байқалады (Stehr 2002a). Сондай-ақ, Элвин Тоффлер білімнің ақпараттық қоғам экономикасындағы басты ресурс екенін айтады: «Үшінші толқын экономикасындағы басты ресурс – бір сөзбен айтқанда, деректерді, ақпаратты, бейнелерді, символдарды, мәдениетті, идеологияны және құндылықтарды қамтитын қолдануға болатын білім». XX ғасырдың соңында ақпараттық қоғам теориясында желілік қоғам тұжырымдамасы маңызға ие болды. Мануэль Кастельс үшін желілік логика ақпараттан басқа, кең таралғандық, икемділік және конвергенция ақпараттық технология парадигмасының басты ерекшелігі болып табылады (2000a: 69 және одан кейін). «Ақпараттық қоғамның негізгі құрылымының ерекшеліктерінің бірі – желілік логика, осының есебінен «желілік қоғам» термині қолданылады» (Castells 2000: 21). «Тарихи үрдіс ретінде, Ақпараттық дәуірдегі басты функциялар мен процестер желілер маңызында ұйымдастырылады. Желілер біздің қоғамдарымыздың жаңа әлеуметтік морфологиясын құрайды және желілік логиканың таралуы өндіріс, тәжірибе, билік және мәдениет процестеріндегі операциялар мен нәтижелерді едәуір өзгертеді» (Castells 2000: 500). Кастельс үшін желілік қоғам – информатизацияның, жаңа технологиялық парадигманың нәтижесі. Ян Ван Дейк (2006) желілік қоғамды «барлық деңгейде (жеке, ұйымдық және қоғамдық) өзінің негізгі ұйымдастыру тәсілін қамтамасыз ететін әлеуметтік және медиалық желілердің инфрақұрылымымен жабдықталған әлеуметтік құрылым» деп анықтайды (Van Dijk 2006: 20). Ван Дейк үшін желілер қоғамның жүйке жүйесіне айналды, ал Кастельс желілік қоғам тұжырымдамасын капиталистік трансформациямен байланыстырса, Ван Дейк оны табиғаттағы және қоғамдағы желілердің кеңеюі мен қалыңдауының логикалық нәтижесі деп санайды. Дарин Барни бұл терминді екі негізгі ерекшеліктері бар қоғамдарды сипаттау үшін қолданады: «Біріншісі – бұл қоғамдардағы күрделі – көбінесе цифрлық – желілік коммуникация және ақпаратты басқару/тарату технологияларының болуы, олар әлеуметтік, саяси және экономикалық тәжірибелердің өте кең ауқымын қамтитын негізгі инфрақұрылымды құрайды. ( ) Екіншісі, әрине, қызықтырақ ерекшелік – бұл желілердің осы қоғамдардың (және олардың арасында) негізгі адамдық ұйымдастыру және қарым-қатынас нысаны ретінде көбейтілуі және институционалдануы».

Peter Drucker has argued that there is a transition from an economy based on material goods to one based on knowledge. Marc Porat distinguishes a primary (information goods and services that are directly used in the production, distribution or processing of information) and a secondary sector (information services produced for internal consumption by government and non information firms) of the information economy. Porat uses the total value added by the primary and secondary information sector to the GNP as an indicator for the information economy. The OECD has employed Porat's definition for calculating the share of the information economy in the total economy (e. g. OECD 1981, 1986). Based on such indicators, the information society has been defined as a society where more than half of the GNP is produced and more than half of the employees are active in the information economy. For Daniel Bell the number of employees producing services and information is an indicator for the informational character of a society. "A post industrial society is based on services. ( ) What counts is not raw muscle power, or energy, but information. ( ) A post industrial society is one in which the majority of those employed are not involved in the production of tangible goods". Alain Touraine already spoke in 1971 of the post industrial society. "The passage to postindustrial society takes place when investment results in the production of symbolic goods that modify values, needs, representations, far more than in the production of material goods or even of 'services'. Industrial society had transformed the means of production: post industrial society changes the ends of production, that is, culture. ( ) The decisive point here is that in postindustrial society all of the economic system is the object of intervention of society upon itself. That is why we can call it the programmed society, because this phrase captures its capacity to create models of management, production, organization, distribution, and consumption, so that such a society appears, at all its functional levels, as the product of an action exercised by the society itself, and not as the outcome of natural laws or cultural specificities" (Touraine 1988: 104). In the programmed society also the area of cultural reproduction including aspects such as information, consumption, health, research, education would be industrialized. That modern society is increasing its capacity to act upon itself means for Touraine that society is reinvesting ever larger parts of production and so produces and transforms itself. This makes Touraine's concept substantially different from that of Daniel Bell who focused on the capacity to process and generate information for efficient society functioning. Jean François Lyotard has argued that "knowledge has become the force of production over the last few decades". Knowledge would be transformed into a commodity. Lyotard says that postindustrial society makes knowledge accessible to the layman because knowledge and information technologies would diffuse into society and break up Grand Narratives of centralized structures and groups. Lyotard denotes these changing circumstances as postmodern condition or postmodern society. Similarly to Bell, Peter Otto and Philipp Sonntag (1985) say that an information society is a society where the majority of employees work in information jobs, i. e. they have to deal more with information, signals, symbols, and images than with energy and matter. Radovan Richta (1977) argues that society has been transformed into a scientific civilization based on services, education, and creative activities. This transformation would be the result of a scientific technological transformation based on technological progress and the increasing importance of computer technology. Science and technology would become immediate forces of production (Aristovnik 2014: 55). Nico Stehr (1994, 2002a, b) says that in the knowledge society a majority of jobs involves working with knowledge. "Contemporary society may be described as a knowledge society based on the extensive penetration of all its spheres of life and institutions by scientific and technological knowledge" (Stehr 2002b: 18). For Stehr, knowledge is a capacity for social action. Science would become an immediate productive force, knowledge would no longer be primarily embodied in machines, but already appropriated nature that represents knowledge would be rearranged according to certain designs and programs (Ibid. : 41 46). For Stehr, the economy of a knowledge society is largely driven not by material inputs, but by symbolic or knowledge based inputs (Ibid. : 67), there would be a large number of professions that involve working with knowledge, and a declining number of jobs that demand low cognitive skills as well as in manufacturing (Stehr 2002a). Also Alvin Toffler argues that knowledge is the central resource in the economy of the information society: "In a Third Wave economy, the central resource – a single word broadly encompassing data, information, images, symbols, culture, ideology, and values – is actionable knowledge" (Dyson/Gilder/Keyworth/Toffler 1994). At the end of the twentieth century, the concept of the network society gained importance in information society theory. For Manuel Castells, network logic is besides information, pervasiveness, flexibility, and convergence a central feature of the information technology paradigm (2000a: 69ff). "One of the key features of informational society is the networking logic of its basic structure, which explains the use of the concept of 'network society'" (Castells 2000: 21). "As an historical trend, dominant functions and processes in the Information Age are increasingly organized around networks. Networks constitute the new social morphology of our societies, and the diffusion of networking logic substantially modifies the operation and outcomes in processes of production, experience, power, and culture" (Castells 2000: 500). For Castells the network society is the result of informationalism, a new technological paradigm. Jan Van Dijk (2006) defines the network society as a "social formation with an infrastructure of social and media networks enabling its prime mode of organization at all levels (individual, group/organizational and societal). Increasingly, these networks link all units or parts of this formation (individuals, groups and organizations)" (Van Dijk 2006: 20). For Van Dijk networks have become the nervous system of society, whereas Castells links the concept of the network society to capitalist transformation, Van Dijk sees it as the logical result of the increasing widening and thickening of networks in nature and society. Darin Barney uses the term for characterizing societies that exhibit two fundamental characteristics: "The first is the presence in those societies of sophisticated – almost exclusively digital – technologies of networked communication and information management/distribution, technologies which form the basic infrastructure mediating an increasing array of social, political and economic practices. ( ) The second, arguably more intriguing, characteristic of network societies is the reproduction and institutionalization throughout (and between) those societies of networks as the basic form of human organization and relationship across a wide range of social, political and economic configurations and associations".

Екінші және үшінші табиғат

Ақпараттық қоғам – ақпаратты бір жерден екінші жерге жіберу және қабылдау құралы. Технология жетілген сайын, адамдар ақпаратты бөлісудің жаңа тәсілдеріне бейімделді. "Екінші табиғат" – мәдениеттің ықпалымен өзгерген тәжірибелер жиынтығы. Олар қайта жаңартылып, жаңа мағынаға ие болатын басқа нәрсеге айналады. Қоғам ретінде біз осы процесті өзгертіп, оны бізге табиғи сезіндіреміз, яғни екінші табиғатқа айналдырамыз. Мәдениет құратын белгілі бір үлгіні ұстанғанда, біз ақпаратты әртүрлі жолдармен пайдалану және тарату қалай болатынын түсіне аламыз. Әртүрлі уақыт белдеулері арқылы ақпарат алмасудан (мысалы, онлайн әңгімелесу) бастап, ақпараттың басқа елге жетуіне дейін (хат жіберу) – бұл қоғам ретінде біздің әдетке айналған процесіміз. Дегенмен, ақпаратты бөлісу арқылы векторлар бізге оны одан да кеңірек таратуға мүмкіндік берді. Осы векторларды пайдалану арқылы ақпарат қозғалып, оны қозғауға көмектескен бастапқы нәрселерден ажыратылады. Осыдан "үшінші табиғат" пайда болды. Екінші табиғаттың кеңейтілген түрі болып табылатын үшінші табиғат, екінші табиғатты басқарады. Ол екінші табиғаттың шектеулерін асырып түседі және ақпаратты жаңа және әртүрлі жолдармен қалыптастыруға қабілетті. Сондықтан үшінші табиғат жылдамдықты арттырып, көбейтіп, бөліп, өзгертіп, тіпті бізге сырттан да әсер ете алады. Оның мақсаты – кеңістік пен уақыт шекаралары арасында тепе-теңдік құру (екінші табиғатқа қараңыз). Бұны телеграфтың мысалынан көруге болады – ол ақпаратты адамнан жылдам жібере және қабылдай алған алғашқы технология. Нәтижесінде, әртүрлі адамдар мәдениетті қалыптастыру ғана емес, сонымен қатар қоғамды өзгертетін жаңа мүмкіндіктерді жасауға қабілетті. Осылайша, екінші және үшінші табиғатты пайдалану арқылы қоғам ақпаратты жаңа формадағы өзара әрекеттерді құру үшін қалыптастыруға болатын жаңа мүмкіндіктер векторларын пайдалана және зерттей алады.

Information society is the means of sending and receiving information from one place to another. As technology has advanced so too has the way people have adapted in sharing information with each other. "Second nature" refers a group of experiences that get made over by culture. They then get remade into something else that can then take on a new meaning. As a society we transform this process so it becomes something natural to us, i. e. second nature. So, by following a particular pattern created by culture we are able to recognise how we use and move information in different ways. From sharing information via different time zones (such as talking online) to information ending up in a different location (sending a letter overseas) this has all become a habitual process that we as a society take for granted. However, through the process of sharing information vectors have enabled us to spread information even further. Through the use of these vectors information is able to move and then separate from the initial things that enabled them to move. From here, something called "third nature" has developed. An extension of second nature, third nature is in control of second nature. It expands on what second nature is limited by. It has the ability to mould information in new and different ways. So, third nature is able to ‘speed up, proliferate, divide, mutate, and beam in on us from elsewhere. It aims to create a balance between the boundaries of space and time (see second nature). This can be seen through the telegraph, it was the first successful technology that could send and receive information faster than a human being could move an object. As a result different vectors of people have the ability to not only shape culture but create new possibilities that will ultimately shape society. Therefore, through the use of second nature and third nature society is able to use and explore new vectors of possibility where information can be moulded to create new forms of interaction.

Әлеуметтанудағы қолданысы

Әлеуметтануда ақпараттық қоғам – қоғамның постмодерн түрін көрсетеді. Ульрих Бек, Энтони Гидденс және Мануэль Кастелс сияқты теоретиктер 1970-жылдардан бастап индустриялық қоғамнан ақпараттық қоғамға қарай ауысу әлемдік масштабта жүрді деп санайды. Бу машинасы индустриялық қоғамның негізгі технологиясы болғандай, ақпараттық технология 20-ғасырдың соңында жұмыс ұйымдастыру, әлеуметтік құрылым және саясат салаларындағы өзгерістердің ынталандырғышы ретінде қарастырылады. Алвин Тоффлер «Болашақ соққысы» кітабында осы типтегі қоғамды сипаттау үшін «супер индустриялық қоғам» деген терминді пайдаланған. Басқа жазушылар мен ойшылдар да «индустриялық қоғамнан кейінгі» және «постмодерн индустриялық қоғам» сияқты ұқсас мағынадағы терминдерді қолданған.

Қатынасты терминдер

Қазіргі қолданыстағы бірқатар терминдер жаңадан қалыптасып келе жатқан жаһандық экономикалық жүйенің өзара байланысты, бірақ әртүрлі аспектілерін көрсетеді. Ақпараттық қоғам – экономика қоғамның бір бөлігі екенін ескере отырып, ең кең ұғымды қамтиды. Ақпараттық дәуір белгілі бір шектеулі, себебі ол компьютерлерді кеңінен пайдалану мен білім экономикасы арасындағы 30 жылдық кезеңді, жаңа экономикалық жүйені емес, көрсетеді. Білім дәуірі мазмұнның мәніне, оның саудаға түсірілетін әлеуметтік-экономикалық процестеріне емес, тоқталады. Компьютерлік революция және білім революциясы біздің дамуымызға қатысты соңғы нәтиже емес, нақты революциялық өзгерістерді білдіреді. Ақпараттық революция ауыл шаруашылығы революциясы мен өнеркәсіптік революция сияқты танымал терминдермен байланысты. Ақпараттық экономика және білім экономикасы ақпараттық немесе білім нарығы арқылы саудаланатын мазмұнға немесе интеллектуалдық меншікке баса назар аударады. Электрондық коммерция және электрондық бизнес тиісінше интернет және Дүниежүзілік желі арқылы жүзеге асырылатын мәмілелердің сипатына және бизнес жүргізуге баса назар аударады. Цифрлық экономика физикалық кеңістіктегі заттар емес, кибер кеңістіктегі ақпараттармен сауда жасауға баса назар аударады. Желілік экономикада бизнес бірліктер жеке-жеке емес, желілерде немесе бизнес-экожүйелердің құрамында бірлесіп жұмыс істейтініне назар аударылады. Әлеуметтік желілер – жаппай, жаһандық деңгейдегі ынтымақтастық процесі. Интернет экономикасы интернет арқылы құрылатын нарықтардың сипатына назар аударады. Білім қызметтері мен білім құндылығы мазмұнды экономикалық контекстке енгізеді. Білім қызметтері білімді басқаруды, білім нарығында сауда жасайтын білім ұйымының құрамында біріктіреді. Адамдардың білімін арттыру үшін қадағалау қолданылады. Бұл басқа адамдар туралы ақпарат жинау үшін дрондарды құрал ретінде пайдаланумен байланысты. Көріне бері ұқсас болғанымен, әрбір термин бір нәрсенің нюанстарынан немесе сәл өзгеше көзқарасынан гөрі көбірек мағынаны білдіреді. Әрбір термин индустриялық емес қоғамдағы экономикалық белсенділіктің ықтимал сипатының бір атрибутын көрсетеді. Басқаша айтқанда, жаңа экономикалық жүйе жоғарыда айтылғандардың барлығын және әлі толыққанды пайда болмаған басқа да қасиеттерді қамтиды. Ақпараттық қоғамның дамуымен байланысты ақпараттық ластану пайда болды, ол өз кезегінде ақпараттық гигиенамен байланысты ақпараттық экологияға әкелді.

A number of terms in current use emphasize related but different aspects of the emerging global economic order. The Information Society intends to be the most encompassing in that an economy is a subset of a society. The Information Age is somewhat limiting, in that it refers to a 30 year period between the widespread use of computers and the knowledge economy, rather than an emerging economic order. The knowledge era is about the nature of the content, not the socioeconomic processes by which it will be traded. The computer revolution, and knowledge revolution refer to specific revolutionary transitions, rather than the end state towards which we are evolving. The Information Revolution relates with the well known terms agricultural revolution and industrial revolution. The information economy and the knowledge economy emphasize the content or intellectual property that is being traded through an information market or knowledge market, respectively. Electronic commerce and electronic business emphasize the nature of transactions and running a business, respectively, using the Internet and World Wide Web. The digital economy focuses on trading bits in cyberspace rather than atoms in physical space. The network economy stresses that businesses will work collectively in webs or as part of business ecosystems rather than as stand alone units. Social networking refers to the process of collaboration on massive, global scales. The internet economy focuses on the nature of markets that are enabled by the Internet. Knowledge services and knowledge value put content into an economic context. Knowledge services integrates Knowledge management, within a Knowledge organization, that trades in a Knowledge market. In order for individuals to receive more knowledge, surveillance is used. This relates to the use of Drones as a tool in order to gather knowledge on other individuals. Although seemingly synonymous, each term conveys more than nuances or slightly different views of the same thing. Each term represents one attribute of the likely nature of economic activity in the emerging post industrial society. Alternatively, the new economic order will incorporate all of the above plus other attributes that have not yet fully emerged. In connection with the development of the information society, information pollution appeared, which in turn evolved information ecology – associated with information hygiene.

Зияткерлік меншік мәселелері

Ақпараттық қоғамның басты парадокстарының бірі – ақпаратты оңай көшіруге мүмкіндік беруі, бұл интеллектуалдық меншікке қатысты түрлі еркіндік/бақылау мәселелеріне алып келеді. Шын мәнінде, ақпарат пен білімді өндіру және сатумен айналысатын бизнес пен капитал осы жаңа ресурсты тиімді басқару және сату үшін, оны ақпараттық экономиканың негізі ретінде бақылауды қажет етеді. Дегенмен, мұндай бақылау техникалық және әлеуметтік тұрғыдан қиындықтар тудыруы мүмкін. Техникалық жағынан, өйткені көшірмеден қорғауды айналып өту оңай, ал әлеуметтік жағынан, ақпараттық қоғамның пайдаланушылары мен азаматтары өз ортасын құрайтын фактілер мен ақпараттың толыққанды тауарлануын қабылдағысы келмейді. Осы мәселеге жауап ретінде АҚШ-тағы «Digital Millennium Copyright Act» (және басқа елдердегі ұқсас заңнамалар) көшірмеден қорғауды (ҚРМ) заңсыз етуден бастап, ақпараттық өнімдердің «еркіндігін» (дәстүрлі түрде «тегін» немесе ақысыз, сондай-ақ пайдалану, зерттеу және бөлісу еркіндігі) қолдауға және таратуға бағытталған ашық кодты бағдарламалық жасақтама, ашық бастапқы код және көшірмелеу қозғалыстарына дейін әртүрлі шаралар қолданылуда. Ескерту: Саясаткерлер «ақпараттық қоғамды» көбінесе «енді бәріміз интернет қолданамыз» деп түсіндіреді; ал әлеуметтанудағы «ақпараттық қоғам» термині қоғамдық құрылымның өзгеруіне қатысты терең мағынаға ие. Интеллектуалдық меншікке саяси бақылаудың болмауы салдарынан, бізде мәселелердің нақты картасы, шығындар мен пайданың талдауы және ақпараттық қоғамдағы осы әртүрлі жағдайға қатысты түрлі пікірлерді білдіретін, ортақ мүдделермен біріктірілген тиімді саяси топтар жоқ.