Префект: Магистралды лауазым және тарихы

Кіріспе

Магистралдық атақ

Префект (лат. praefectus, praeficere: "алдына қою", яғни басқару) – мағынасы әртүрлі болатын магистралдық атақ, бірақ негізінен әкімшілік аумақтың жетекшісін білдіреді. Префекттің кеңсесі, бөлімі немесе басқару аймағы префектура деп аталады, бірақ Рим империясынан кейінгі жағдайларда префектурасыз префект немесе керісінше кездеседі. "Префект" және "префектура" сөздері басқа тілдердегі, әсіресе роман тілдеріндегі ұқсас сөздерді беру үшін де қолданылады.

Ежелгі Рим

Праефект – ежелгі Римдегі түрлі деңгейдегі, көбінесе төменден жоғарыға дейінгі лауазымды шенеуніктердің ресми атауы. Олардың билігі жеке тұлғада (сайланған магистраттар сияқты) емес, жоғары биліктен берілген өкілдік құқықтары арқылы жүзеге асырылды. Олар өз префектураларында түрмелерді бақылау және азаматтық басқару сияқты белгілі бір өкілеттіктерге ие болды.

Феодалдық кезең

Әсіресе ортағасырлық латын тілінде "præfectus" сөзі әртүрлі лауазым иелерін – әкімшілік, әскери, сот және т.б. – көрсету үшін қолданылатын, бірақ көбінесе ана тіліндегі нақтырақ терминмен (мысалы, неміс тілінде "Қала графы" деген мағына беретін Burggraf) бірге қолданылатын.

Діндарлық

Бұл терминді Рим құқығына негізделген канондық құқық терминологиясының көп бөлігін негізге алған Католик шіркеуі бірнеше түрлі жолмен қолданады. Рим Куриясында қауымдарға арналған тоғыз префект, сондай-ақ Папа үйі мен Киелі Тақтың экономикалық істері жөніндегі екі префект бар. Бұл атау сондай-ақ кейбір Паптық Кеңестердің (Курияның орталық бөлімдері) басшыларына да беріледі, олар негізінен президент деп аталады, бірақ одан бөлек, кейде префект лауазымы да қосымша болады. Мысалы, Дінаралық Диалог жөніндегі Паптық Кеңестің президенті сонымен қатар Мұсылмандармен Діни Қатынастар жөніндегі Комиссияның префекті болып табылады. Дәстүр бойынша бұл Куриялық лауазымды адамдар кардиналдар болып табылады, сондықтан оларды жиі «кардинал префекті» немесе «кардинал президенті» деп атайды. Кардинал болып тағайындалмағандарға «про-префект» немесе «про-президент» деген атақ беріліп келген. Бұл лауазымды адамдар қасиетті коллегияға көтерілгеннен кейін префект немесе президент болып тағайындалатын. Алайда, 1998 жылдан бері бұл дәстүр тоқтатылды. Апостолдық префект – бұл діни қызметкер (кейде титулярлық епископ, бірақ көбінесе діни пастор), апостолдық префектураға жауапты, ол әдетте миссионерлік аймақта немесе дінге қарсы елде, мысалы Қытай Халық Республикасы сияқты, епархияның функцияларын орындайтын Рим католиктік аумақтық юрисдикцияның түрі, бірақ оған әлі тұрақты епархия мәртебесі берілмеген. Әдетте, ол уақыт өте келе солай болуға тиіс.

Академиялық

Мектептерде префект – мектепте белгілі бір жауапкершіліктерді алған оқушы, бұл жауапкершіліктер зал күзетшісіне немесе қауіпсіздік патрулінің мүшелеріне берілген жауапкершіліктерге ұқсас. Кейбір британдық, ирландтық және Достастық мектептерінде (әсіресе, бірақ тек жеке мектептерде ғана емес) префекттер, әдетте бесінші-жетінші сынып оқушылары (мектептің жылдарына байланысты) айтарлықтай билікке ие. Бұрын кейбір мектептерде дене жазасын қолдануға рұқсат етілген (қазір Ұлыбританияда және басқа да бірнеше елдерде жойылған). Олар әдетте аға префектке, яғни Мектеп басшысына немесе Бас префектке немесе Ұлдар басшысына немесе Қыздар басшысына немесе Аға префектке бағынады. Ірі мектептерде префекттер тобы, аға префекттер тобы және Ұлдар мен Қыздар басшылары бар иерархиялық құрылым болуы мүмкін. Егер мектепте лауазымдық орын болса, Бас префект Мектеп капитаны да болуы мүмкін. Бұл жүйе бұрынғы британдық колониясы Гонконгта да қолданылады. Бүгінде Ұлыбританиядағы префекттік қызметтер көбінесе формалды және көбінесе префекттік лауазымдарға үміткер жылдық топтардағы үздік оқушыларды марапаттау үшін қолданылады. Олардың міндеттері көбінесе үзіліс кезінде есіктерді бақылаумен және түрлі сыртқы іс-шараларда мектептің өкілі болумен шектеледі. Үндістанда, Пәкістанда, Шри-Ланкада, Сингапурда және Малайзияда префекттер бастауыш және орта мектептердегі оқушылардың көшбасшылары болып табылады, көбінесе басқа Достастық мектептері сияқты, бірақ одан да жоғары билікке ие. Бұл елдердегі префекттер жүйесі британдық билікте болған кезден бері көп өзгермеген, өйткені қазіргі үкіметтер оларды тиімді деп санайды. Бангладеште префекттер армиялық білім беру мекемелерінде, атап айтқанда кадеттік колледждердегі көшбасшылар болып табылады. Мексикада префект (испан тілінде prefecta/prefecto) – мектеп сыныбының жетекшісі, АҚШ-тағы эквиваленті – деканы. Швецияда префект ([[:sv:prefekt]]) – университет кафедрасының басшысы. Иезуит және басқа католик мектептерінде бұл атақ бұрын факультет мүшелеріне берілген, олардың ішінде оқушылардың қатысуын, жалпы тәртіпті және басқа да мәселелерді бақылайтын тәртіптік префект және академиялық мәселелерге жауапты оқу префекті болған. Көптеген колледжге дайындық интернаттары префект лауазымын жоғары оқушылардың басшылық лауазымы ретінде пайдаланады.

In the context of schools, a prefect is a pupil who has been given certain responsibilities in the school, similar to the responsibilities given to a hall monitor or safety patrol members. In some British, Irish and Commonwealth schools (especially but not exclusively private schools), prefects, usually students in fifth to seventh years (depending on how many years the school in question has), have considerable power. They were once allowed to administer school corporal punishment in some schools (now abolished in the UK and several other countries). They usually answer to a senior prefect known as the Head of School or Head Prefect or Head Boy or Head Girl or Senior Prefect. Larger schools may have a hierarchical structure with a team of prefects, a team of senior prefects, and a Head Boy and Girl. The Head Prefect may also be the School Captain if that is an appointed position in the school. This system is also practised in Hong Kong, a former British colony. Today, prefect roles in the U. K. are largely perfunctory and are mostly used to reward the better students in the year groups that qualify for prefect roles. Duties tend to be limited to door monitoring during break and representing the school at various extra curricular events. In India, Pakistan, Sri Lanka, Singapore and Malaysia, prefects are student leaders in primary and secondary schools, often along the lines of other Commonwealth schools, but with superior powers. The prefect systems in these countries have changed little from when they were under the British, as the present governments have seen them as effective. In Bangladesh, Prefects are the leaders in Army based educational institutions namely Cadet Colleges. In Mexico, Prefects (in Spanish, prefecta/prefecto) is an adult head of a grade of a school, a US equivalent would be a dean. In Sweden, a prefect ([[:sv:prefekt) is the head of a university department. In Jesuit and other Catholic schools this title was given formerly to members of the faculty, a prefect of discipline in charge of student attendance, general order and such, and a prefect of studies in charge of academic issues. Many college preparatory boarding schools utilize the position of prefect as a high student leadership position.

Қазіргі заманғы ұлттық деңгейдегі әкімшілік

Албанияда префект (Prefekti) – мемлекеттің аймақтағы (qark) өкілі. Оның ведомствосы Префектура деп аталады. Албанияда 12 префектурада 12 префект қызмет етеді, оларды Албания Премьер-Министрі мен Үкімет тағайындайды. Францияда префект – префекторлық корпусқа жататын жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер. Бұл лауазым 1800 жылдың 17 ақпанында Наполеон Бонапарттың 1799 жылдың 9 қарашасындағы сәтті төңкерілісінен кейін құрылды, ол оны мемлекет басшысы етіп, «Бірінші консул» атағын берді. Ол кезде префекттің міндеті (1980 жылдардағы реформаға дейін) орталық үкіметтің ең жоғары өкілі және департаменттегі бас әкімші (көптеген ағылшын тілді елдердегі округ сияқты) болу еді. Префекттің кеңсесі Префектура (prefecture) деп аталады. Субпрефекттер округтерде (департаменттік бөлімшелерде) көмекшілер ретінде жұмыс істейді. 1980 жылдары Франсуа Миттеранның (1981–1995) президенттігі кезінде префекттің (және субпрефекттің) рөлінде түбірлі өзгеріс болды. Бұрынғы өте орталықтандырылған Француз (Бесінші) Республикасы әкімшілік аймақтар құру және орталық мемлекеттік билікті аймақтарға, департаменттерге және коммуналарға (муниципалитеттерге) беру арқылы біртіндеп орталықтандырылды. Ұлттық субъектілерді басқару үшін (аумақтық ұжымдар) жаңа сайланған органдар құрылды (мысалы, аймақтық кеңестер) (1982 жылғы 2 наурыздағы заң). Бұл өзгерістер префекттің міндетін біртіндеп өзгертті, ол әлі де департаменттегі мемлекеттің басты өкілі болып табылады, бірақ бас әкімшінің шексіз билігі жоқ. Оның орнына префект аймақтық, департаменттік және коммуналдық мемлекеттік есептердің бас бақылаушысы және тиісті аумақтық бірліктердің билік органдарының заңға сәйкес басқаруын тексеруші рөлін алды. Teңіз префекті (Préfet maritime) – француз адмиралы (Amiral), ол француз аумақтық суларының және жағалауларының бөлігі – теңіз аймағының бас қолбасшысы болып тағайындалады. Парижде полиция префекті (Préfet de police) – Министрдің тікелей бағынысындағы қалалық полиция басшысы, бұл оны ерекше етеді, себебі әдетте француз қалаларындағы полиция бастығы Министрдің полиция мәселелеріндегі жергілікті өкілі – мэрге бағынады. Италияда префект (prefetto) – префектураға жататын жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер, ол провинциядағы мемлекеттің өкілі. Оның кеңсесі Префектура – Үкіметтің аумақтық кеңсесі (Prefettura – Ufficio Territoriale del Governo) деп аталады. Префекттер саяси жауапкершілікке ие және мемлекеттік полиция басшысын (Questore) үйлестіреді, ол қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төнген кезде заңдарды орындау үшін техникалық жауапкершілікке ие. Осындай лауазымдар Италияның бірігуіне дейін (1861) әртүрлі атаулармен болған (мысалы, Екі Сицилия Корольдігінде «интендант» деп аталған); Солтүстік Италияда Наполеон оккупациясы кезінде (1802) Франциядан әкелінген. Оның қазіргі түрі 1861 жылға дейін жетеді, осы жылы Беттино Рикасоли үкіметі Сардиния Корольдігінің әкімшілік жүйесін бүкіл елге таратуды бастады. Бастапқы жылдары бұл жұмыс білім беру, қоғамдық жұмыстар, денсаулық сақтау және мэрлер мен провинциялық депутаттарды тағайындау саласындағы ережелерді және директиваларды күшпен және қатаң түрде орындауды талап етті. Сондай-ақ ол үкімет пен муниципалитеттер және басқа жергілікті билік органдары арасында делдалдық қызмет атқарады. Латын Америкасының испан тілінде сөйлейтін кейбір мемлекеттерінде, Испанияда енгізілген француз үлгісіне сәйкес, префекттер губернаторлар ретінде тағайындалды; қызықтысы, кейбір республикаларда (мысалы, Перуде) француз үлгісінен екі деңгей құрылды: префектура және департамент, біреуі екіншісінің бір бөлігі ғана. Грецияда префект (nomarhis, νομάρχης) – 54 префектураның (nomarhies, νομαρχίες) сайланған басшысы болды, олар бірінші деңгейдегі перифериялар (periferies, περιφέρειες) мен үшінші деңгейдегі муниципалитеттер (demoi, δήμοι) арасындағы екінші деңгейдегі әкімшілік бөлімшелер болды, олар 2010 жылы Калликратис реформасымен таратылды. Префектуралық сайлаулар (халықтың дауыс беруі) төрт жылда бір рет муниципалдық сайлаулармен бірге өткізілді. Грециядағы соңғы префектуралық сайлау 2006 жылдың қазан айында өтті. Румынияда префект (prefect) – округте (județ) және Бухарест муниципалитетіндегі, префектура деп аталатын ведомствода тағайындалған үкіметтік өкіл. Префекттің міндеті – жергілікті деңгейде ұлттық үкіметті өкілдік ету, байланысшы болып жұмыс істеу және Ұлттық даму жоспарларын және жергілікті деңгейдегі басқару бағдарламаларын іске асыруға көмектесу. Квебекте округ бастығы (фр. préfet) – аймақтық округтік муниципалитеттің басшысы. Бразилияда префект (prefeito) – муниципалитеттегі атқарушы биліктің сайланған басшысы. Ірі қалаларда, мысалы, Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Куритиба және т.б., сондай-ақ сайланған префект тағайындайтын субпрефекттер де бар. Кавказ аймағындағы Грузияда префект (პრეფექტი) – 1990 жылдан 1992 жылға дейін Грузия Президенті тағайындаған муниципалитеттегі атқарушы биліктің басшысы болды. Иранда префект (بخشدار) – Иранның саяси және әкімшілік жүйесіндегі аймақтың басқаруына жауапты. Қытайда префектура басшысы – әкімшілік комиссары (行署专员) деп аталады. Лига басшылары (Ішкі Моңғолиядағы эквивалент) – жай ғана лига басшылары (盟长). Екеуі де префекттерге тең. Бірақ одан да көп таралғаны – префектуралық қалалар (муниципалитеттер эквивалентті: жоғарыда провинция жоқ), олардың shizhang (市长) басшылары бар, олар көбінесе қате түрде «мэр» деп аударылады, бірақ олар әрқашан толық префектураға жауапты, жай ғана қалалық аудандарға немесе қалалық ядроға емес, сондықтан олар мэр емес, префекттер (егер префектурада провинциялық деңгей болмаса, мысалы, Дунгуаньда, онда ол/ол префект-мэр). Егер қалалық аймақ тек бір қалалық ауданға жатса, аудан басшысы нақты мэр болады, әйтпесе ешкім болмайды (Сен департаменті кезіндегі Париж сияқты). Барлық жағдайларда нақты басшылық Партиялық комитет арқылы жүзеге асырылады.

In Albania a prefect (Prefekti) is the State's representative in a region (qark). His agency is called the Prefektura. Albania has 12 prefects in 12 prefectures, appointed by the Prime Minister of Albania and the Government. In France the prefect is a top ranking public servant who belongs to the so called Corps préfectoral. The function was created on 17 February 1800 by Napoléon Bonaparte after his successful coup d'état of 9 November 1799 which made him head of state with the title Premier Consul. The prefect's role at that time (until the reform of the function in the 1980s) was to be the top representative of the central government as well as the chief administrator in a department (which can be compared to a county in most English speaking nations) The prefect's office is known as the prefecture (prefecture). Sub prefects operate as assistants in the arrondissements (departmental subdivisions). In the 1980s, under the presidency of François Mitterrand (1981–1995), a fundamental change in the role of the prefect (and sub prefect) took place. The previously extremely centralized French (Fifth) Republic was gradually decentralized by the creation of administrative regions and the devolution of central state powers into regions, departments, and communes (municipalities). New elected authorities were created (e. g. the Conseils régionaux) in order to administer the subdivisional entities (collectivités territoriales) of the nation (law from 2 March 1982). The changes have gradually altered the function of the prefect, who is still the chief representative of the state in a department, but without the omnipotent function of chief administrator. Instead, the prefect has acquired the non titular roles of chief controller of regional, departmental, and communal public accounts, and of chief inspector of good (i. e. law abiding) governance of the authorities of the respective territorial entities. A Préfet maritime is a French Admiral (Amiral) who is commissioned to be the chief commander of a Zone maritime (i. e. a section of the French territorial waters and the respective shores). In Paris, the Préfet de police (prefect of police) is the head of the city's police under the direct authority of the Ministre de l'Intérieur (Minister of the Interior), which makes him unique as usually in French towns and cities the chief of the local police is subordinate to the mayor, who is the local representative of the minister in police matters. In Italy, a prefect (prefetto) is a high ranking public servant who belongs to the so called Corpo prefettizio and is the State's representative in a province. His office is called Prefettura – Ufficio Territoriale del Governo. The prefects have political responsibility and coordinate the local head of the State Police (Questore), who has technical responsibility to enforce laws when public safety is threatened. Similar offices already existed under various names before Italian unification (1861) (e. g., in the Kingdom of Two Sicilies it was named "intendente"); in Northern Italy, it was imported from France during the Napoleonic occupation (1802). Its current form dates back to 1861, when the government of Bettino Ricasoli extended the Kingdom of Sardinia's administrative system to the entire country. In the early years the job entailed a more vigorous and vigilant application of central state authority, by enforcing regulations and dispositions in the fields of education, public works, public health, and the nomination of mayors and provincial deputies. He also plays the role of intermediary between the government and municipalities and other local governments. In some Spanish speaking states in Latin America, following a French type model introduced in Spain itself, prefects were installed as governors; remarkably, in some republics (like Peru) two levels were constructed from the French model: a prefecture and a department, the one being only part of the other. In Greece a prefect (nomarhis, νομάρχης) used to be the elected head of one of the 54 prefectures (nomarhies, νομαρχίες), which were second level administrative divisions, between the first level Peripheries (periferies, περιφέρειες) and the third level Municipalities (demoi, δήμοι), until their abolition with the Kallikratis reform in 2010. The Prefectural elections (popular ballot) would be held every four years along with the Municipal elections. The last Prefectural elections in Greece were held in October 2006. In Romania, a prefect (prefect) is the appointed governmental representative in a county (județ) and in the Municipality of Bucharest, in an agency called prefectură. The prefect's role is to represent the national government at local level, acting as a liaison and facilitating the implementation of National Development Plans and governing programmes at local level. In Québec, a warden (French: préfet) is the head of a regional county municipality. In Brazil, a prefect (prefeito) is the elected head of the executive branch in a municipality. Larger cities, such as São Paulo, Rio de Janeiro, Curitiba, etc., also have sub prefects, appointed to their offices by the elected prefect. In Georgia, the nation in the Caucasus region, a prefect (პრეფექტი) was the head of the executive branch in a municipality, appointed by the President of Georgia from 1990 to 1992. In Iran, a prefect (بخشدار) is responsible for the administration of a sector in Iran's political and administrative system. In China the leader of prefecture is called administration commissioner(行署专员). Leaders of leagues (the Inner Mongolian equivalent) are simply league leaders(盟长). Both are equivalent to prefects. But far more common is prefecture level cities (municipalities are equivalent: just there are no province above them), who have shizhang(市长)s which are often misleadingly translated as mayors, but they are always responsible for the full prefecture rather than just the urban districts or actual urban core, and are thus prefects, not mayors(unless no country level division exists in the prefecture, such as Dongguan, in which case he/she is prefect mayor). If the urban area belongs to only one urban district, the head of the district is the effective mayor, otherwise nobody is (like Paris during the time of Department of Seine). In all cases actual leadership is exercised through Party Committee.

Полиция

Парижде полиция префекті (Préfet de police) – қалалық полиция күштерін үйлестіруге жауапты офицер (жоғарыда «Франция» бөлімінде қараңыз). Жапониядағы жергілікті полиция да префектуралар бойынша бөлінген. Сондай-ақ, Латын Америкасының бірнеше елінде префект шені әлі де қолданыста. Чили Тергеу полициясында (Policia de Investigaciones de Chile) префект шені жоғары сатыдағы офицерлерге арналған. Ал Аргентинада Аргентина Федералдық Түзету мекемесі (Servicio Penitenciario Argentino) да префект шенін жоғары лауазымды офицер ретінде пайдаланады.

Жағалау күзеттері

Латын Америкасының бірнеше елі "префектура" (префектура) терминін жағалау күзету қызметін атау үшін пайдаланады, бұл қызметтер дербес ұйымдар болып табылуы немесе теңіз күшінің құрамында болуы мүмкін. Аргентинаның Әскери-теңіз префектурасы – Аргентинаның Теңіз күшінен тәуелсіз, Аргентинаның жағалау күзетуінің федералдық қызметі. Ал Уругвайдың Ұлттық Әскери-теңіз префектурасының міндеттері әдеттегі жағалау күзетуінің міндеттерімен ұқсас, бірақ ол Уругвайдың Ұлттық Теңіз күшіне бағынады.