Жалған адамдар мен роботтар тарихы: мифтен заманауи әдебиетке дейін
Robots in literature
Роботтар тарихы: мифтерден қазіргі заманға дейінгі жасанды интеллект, этикалық мәселелер, технология эволюциясы. Әдебиет, кино, өнер тарихынан мысалдар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жасанды адамдар мен автономды жасанды қызметшілердің адам мәдениетінде ұзақ тарихы бар, бірақ «робот» термині және оның қазіргі әдеби түсінігі – жоғары дамыған жасанды интеллектімен жабдықталған жылдам қозғалатын машина – салыстырмалы түрде жақында пайда болды. Жасанды өмірдің әдеби рөлі уақыт өте келе өзгерді: ежелгі мифтерде жанды заттар құдайдың құдіретімен жасалған құрал ретінде бейнеленеді, ал кейінгі әңгімелер оларды жасауға тырысуды қадір-қасиетке тиетін, жазасыз қалмайтын амал ретінде көрсетеді, сондай-ақ қазіргі заманғы туындылар соқыр технологиялық прогреске қарсы ескертулерден бастап, саналы машиналардың болу мүмкіндігі тудыратын этикалық мәселелерді зерттеуге дейін жетеді. Жақында ғалымдар андроидтар, роботтар, киборгтар және репликанттардың ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі тарихына арналған мақала жариялады. Зерттелген ғылым салалары: технология тарихы, медицина тарихы, философия, әдебиет, кино және өнер тарихы, талқыланған тақырыптар географиялық шектеусіз.
Artificial humans and autonomous artificial servants have a long history in human culture, though the term Robot and its modern literary conception as a mobile machine equipped with an advanced artificial intelligence are more fairly recent. The literary role of artificial life has evolved over time: early myths present animated objects as instruments of divine will, later stories treat their attempted creation as a blasphemy with inevitable consequences, and modern tales range from apocalyptic warnings against blind technological progress to explorations of the ethical questions raised by the possibility of sentient machines. Recently, a popular overview of the history of androids, robots, cyborgs and replicants from antiquity to the present has been published. Treated fields of knowledge are: history of technology, history of medicine, philosophy, literature, film and art history, the range of topics discussed is worldwide.
Ерте пайдаланған
Ең алғашқы мысалдардың барлығы құдайдың араласуының нәтижесі ретінде ұсынылған және мыналарды қамтиды: Езекиел кітабында (37-тарау) тірілген құрғақ сүйектер; үш аяқты, өздігінен бағытталатын үстелдер, оларды құдай Гефест (Илиада xviii) жасаған; және оның жаратушысы Пигмалионның дұғаларымен тірілген Галатея мүсіні. Жақындағы гуманоидты мысалдарға біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Самосаттық Лукианның ертегісінен алынған сиқыршының шәкірті туралы аңыз, Адам сияқты сазбалшықтан жасалған голем туралы еврей аңызы және Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романы жатады. Бұл әңгімелер адамның жаратушы рөлін өз мойнына алудағы ақымақтығын сынап көрсетеді. Адамның көзге түсетін механикалық бейнелеріне 1816 жылы Э.Т.А. Гофманның «Құм адамы» әңгімесіндегі толық мөлшердегі әнші қуыршақ Олимпия және 1868 жылы Эдвард С. Эллистің «Бу машинасының даласы» еңбегіндегі екі аяқты, антропоморфты механизм жатады. Бұл мысалдар адам бақылауындағы, дербестігі немесе өзіне-өзі сезімі жоқ механизмдер туралы әңгімелер. Лайман Франк Баумның «Озманың Оз елі» балалар романында 1907 жылы, «робот» сөзі ойлап табылғаннан он бес жыл бұрын, кейінірек «гуманоидты робот» анықтамасына сай келетін алғашқы адам тәрізді механикалық адам – Тик-Ток пайда болды. Оның ойлау, қозғалыс және сөйлеуі үшін үш сағаттық механизм қолданылды, бірақ оларды өзі іске қоса алмады. 1912 жылы Сельма Лагерлёф «Тролль және адамдар» жинағының бірінші бөлімінде «Шалғынды жинаушылар Экөлсундта» поэмасын жариялады. Поэмада Кристофер Польхемді фермерге арналған механикалық шалғы қырқыштар жасау үшін жалдайды.
The earliest examples were all presented as the results of divine intervention and include: The dry bones that came to life in the Book of Ezekiel (Chapter 37); three legged self navigating tables created by the god Hephaestus (Iliad xviii); and the statue Galatea, brought to life by the prayers of her creator Pygmalion. More recent humaniform examples include the brooms from the legend of the sorcerer's apprentice derived from a tale by Lucian of Samosata in the 1st century AD, the Jewish legend of the golem created like Adam from clay, and Mary Shelley's Frankenstein. These tales include an indictment of human folly at presuming to take on the role of creator. Notable mechanical representations of humans include the life sized singing puppet Olimpia in the short story "The Sandman" by E. T. A. Hoffmann in 1816 and a bipedal anthropomorphic mechanism in The Steam Man of the Prairies by Edward S. Ellis in 1868. These examples are stories about human controlled mechanisms without autonomy or self awareness. In Lyman Frank Baum's children's novel Ozma of Oz, the first ever introduction of a humanoid appearance mechanical man that would satisfy the later "humanoid robot" definition occurred in 1907 some fifteen years before the word "robot" was coined with Tik Tok, powered with a trio of clockwork movements for his thinking, movement and speech, none of which he could wind up himself. In 1912, Selma Lagerlöf published the poem Slåtterkarlarna på Ekolsund which was published in the first part of Troll och människor. In the poem Christopher Polhem is hired to create mechanical mowers for a farmer.
Қазіргі заманғы "робот"
"Робот" сөзін алғаш рет 1920 жылы жазылған Карел Чапектің R.U.R. (Rossum's Universal Robots) пьесасында қолданған, ол алғаш рет 1921 жылы Чехословакияда, 1922 жылы Нью-Йоркте және 1923 жылы ағылшын тілінде жарық көрген. Чапектің роботтары органикалық материалдардан адамдар үшін жұмыс істеу үшін жасанды түрде жасалады, ал пьеса дамыған сайын олар көтеріліс жасап, өздерін жаратқан адамдарды құлатып тастайды. Дегенмен, пьеса үміт дарытып аяқталады: роботтардың жасанды биологиясы еркек және әйел роботтың ғашық болуына себеп болады, нәтижесінде адамзаттың рухы сақталады. R.U.R. және оның роботтары XX ғасырдың басындағы жаппай индустрияландыру мен милитаризм кезінде адамгершіліктен айырылу туралы заманауи алаңдаушылықты көрсетеді. Карел Чапектің пьесасы "робот" сөзін бүкіл әлем тілдеріне енгізгенімен, ол кейіннен Оксфорд ағылшын тілінің этимологиялық сөздігіне хат жазып, өзінің нағыз ойлап табушысы ретінде ағасы, суретші және жазушы Йозеф Чапекті атады. 1933 жылы Чехияның Lidové noviny газетінде жарияланған мақалада ол бастапқыда латын тіліндегі "labor" сөзінен "laboři" деп атағысы келгенін түсіндірді. Карел бұл сөзді тым ғылыми деп тапты және Йозефтен кеңес сұрады, ол оларды "роботтар" деп атауды ұсынды. Чапектің пьесасында әрқашан үлкен әріппен жазылатын бұл сөз, чех тілінде "қиын жұмыс" және словак тілінде "жұмыс" деген мағына береді. Роботтар тақырыбы ғылыми фантастика жазушылары тарапынан қолға алынған, көптеген еңбектер роботтар мен адамзат арасындағы өзара әрекетке арналған. Айзек Азимовтың еңбектері ерекше атауға лайық, өйткені оның жұмысының көп бөлігі роботтарға қатысты. Азимов ең әйгілісі роботтардың үш заңын жасағандығымен танымал, мұнда автор бұл заңдарды өз роботтарын анықтау және олардың өзі жасаған әлемде қалай өзара әрекеттесетінін сипаттау үшін пайдаланады.
The first use of the word "robot" was in Karel Čapek's play R. U. R. (Rossum's Universal Robots) written in 1920 and first performed in Czechoslovakia in 1921, in New York City in 1922 and an English edition published in 1923. Čapek's Robots are artificially manufactured from organic materials to labor for humans, and as the play progresses they revolt and overthrow their human creators. However, the play ends on an optimistic note: Robots' artificial biology causes a male and female Robot to fall in love, preserving the spirit of humanity as a result. R. U. R. and its Robots reflect contemporary anxieties about dehumanization amid the mass industrialization and militarism of the early twentieth century. While Karel Čapek's play introduced the word "robot" into languages around the globe, he later wrote a letter to the Oxford English Dictionary of etymology in which he named his brother, painter and writer Josef Čapek, as its true inventor. In an article in the Czech Lidové noviny in 1933 he also explains that he originally wanted to call the creatures "laboři" from the Latin word labor. Karel found the word too bookish and sought advice from Josef who suggested to call them "robots". The word, which is always capitalized in Čapek's play, derives from robota which means "drudgery" in Czech and means "work" in Slovak.) The theme of robots has been picked up by science fiction writers and many volumes are focused on robots and their interaction with the human species. Of particular note is the work of Isaac Asimov as a large part of his work centers on robots. Asimov is particularly known for his creation of the Three laws of robotics which that author uses in stories as both to define his robots and how these interact within the worlds he creates.