Кіріспе

жоқ Лютерандық дін 16 ғасырдың басында Қасиетті Рим империясында католикалық шіркеуді реформалау үшін пайда болды. Бұл қозғалыстың бастауы - сол кезде Виттенберг университетінің Киелі кітапты зерттеу профессоры Мартин Лютердің католик шіркеуіндегі бірнеше мәселелерді талқылауға шақыруымен болды. Лютерандық көп ұзамай Киелі Рим империясының ішінде кең діни және саяси қозғалысқа айналды, өйткені негізгі сайлаушылардың қолдауы және баспа машинасының кеңінен қолданылуы. Бұл ағым көп ұзамай бүкіл Солтүстік Еуропаға тарады және протестанттық реформацияның қозғаушы күші болды. Бүгінде лютерандық Еуропадан халықты мекендейтін алты континентке тарады.

Реформацияның басталуы (15-ғасыр)

XV ғасырда Еуропа қоғамында көптеген өзгерістер болды, олардың әрқайсысы лютерандық қозғалыстың таралуына мүмкіндік берген академиялық және саяси климатқа ықпал етті. Мартин Лютерден бұрын көптеген діни қозғалыстар оның қабылдауына келген идеяларды, соның ішінде гуситтер, вальденстер мен Жироламо Савонароланың ізбасарларын насихаттады. Қайта өрлеу дәуірі туғызған жағдайлардың Дезидериус Эразм сияқты ойшылдарға шіркеудің рөлі мен табиғатын сұрастыруға мүмкіндік бергені маңызды.

Еуропадағы әлеуметтік өзгерістер

XVI ғасырдың басында Еуропа континенті соңғы 200 жыл ішінде қоғам мен мәдениеттің қалыптасуындағы үлкен өзгерістерге куә болды. Қара өлімнен болған халықтың күрт азаюы қоғамның төменгі санатындағы адамдар арасында жаңа экономикалық мүмкіндіктер мен мобильділікті пайда етті. Жаңа технологиялар жұмыс күшінің жетіспеушілігі мен өнімділікті арттыру қажеттілігін шешу үшін пайда болды, бұл өз кезегінде өндіріс пен сауданы қолдау үшін қоғамның жаңа сыныптарын жасады. Мартин Лютердің әкесі Ханс Лютер осы жаңа орта таптың мүшесі болды. Ханс Лютер қола шахталары мен балқыту зауыттарын жалға алып, жұмыс істеді. Лютерлер отбасы жеткілікті табыс пен әлеуметтік мәртебеге ие болды, сондықтан Ханс ұлының университетке түсуін және заңгерлік мансабын күтуі мүмкін болды. XIV ғасыр Рим католик шіркеуінде ғасырдың басында Батыс шиғырының шешілуімен, Ренессанс дәуіріндегі папалықтарды қоршап тұрған даулар мен өркендеген Осман империясының христиан әлемін басып алуымен жаңа қысымдар туғызды.

Сауаттылықты арттыру

Кітаптар мен жоғары білімнің таралуы лютеран реформаторларына айқын әсер етті. Гутенберг Киелі кітапты алғаш рет 1455 жылы басып шығарды, ал кейіннен Киелі кітап пен басқа да кітаптар тез арада таралып, бұрын-соңды болмаған көлемде таралды. Кітаптың таралуымен қатар университеттер Рим-католик шіркеуінің тікелей бақылауынан тыс жаңа академиялық мәдениеттің орталықтарына айналды. 1502 жылы Саксонияның курфюрст-губернаторы Фредерик III Виттенберг университетін құрды.

Реформацияның басталуы

1516-17 жылдары доминикандық монах және паптің кешірім беру жөніндегі комиссары Иоганн Тетцель Рим католик шіркеуі Германияға Римдегі Киелі Петір базиликасын қайта құру үшін ақша жинау үшін кешірім берулерді сату үшін жіберді. 1517 жылы 31 қазанда Лютер Майнц пен Магдебург архиепискобы Альбрехтке индульгенцияларды сатуға наразылық білдіріп хат жазды. Ол хатқа өзінің "Мартин Лютердің кешірім берудің күші мен тиімділігі туралы талабы" деген еңбегін қоса берді. Ханс Хиллербранд Лютер шіркеумен бетпе-бет келуді ойламағанын, бірақ оның дау-дамайын шіркеудің іс-әрекеттеріне қарсы ғылыми қарсылық ретінде көргенін және жазудың реті сәйкес "доктриналық емес, зерттеу" екенін жазды. Хиллербрандтың айтуынша, бұл теориялардың бірқатары, әсіресе 86-шы теорияда: "Неге папа, оның байлығы ең бай Красс байлығынан да көп, өзінің ақшасына емес, кедей сенушілердің ақшасына Санкт-Петер шіркеуін салады?" деген сұрақ қойылады. Ол кешірімді тек Құдай ғана бере алады деп тұжырымдағандықтан, сатып алушыларды барлық жазалардан босатып, құтқарады дегендер қателеседі. Оның айтуынша, мәсіхшілер осындай жалған сенімдер үшін Мәсіхтің жолын қуудан бас тартпауы керек. Филипп Меланхтонның 1546 жылы жазған жазбасына сәйкес, Лютер сол күні Виттенберг қаласындағы Қасқыр шіркеуінің есігіне Тоқсан бес тезистің көшірмесін іліп қойды. Кейбір ғалымдар Меланктонның жазғандарының дұрыстығына күмән келтіріп, оның жазғандарына қатысты қазіргі заманның ешқандай дәлелі жоқ екенін айтады. Ал басқалары мұндай дәлелдің қажеті жоқ деп қарсылық білдіреді, өйткені Лүтер заманында университет кампусында қандай да бір іс-шараны жарнамалаудың әдеттегі тәсілі осылай болған. Тоқсан бес тезис латын тілінен неміс тіліне тез аударылып, басылып, кеңінен көшірілді, бұл дауды тарихта бірінші болып баспа машинасының көмегімен шешті. Екі аптаның ішінде тезистер бүкіл Германияға тарады; екі айдың ішінде бүкіл Еуропаға тарады.

Сенім арқылы ақталу

1510 - 1520 жылдары Лютер Забур, Еврейлер, Римдіктер және Ғалаттықтарға арналған кітаптар жайлы дәріс берді. Киелі кітаптың осы бөліктерін зерттегенде, ол Рим-католик шіркеуінің күнәдан қайтқанда өкіну және әділдік деген сөздерді жаңаша қолдана бастады. Ол шіркеудің бұзық екеніне және христиан дінінің негізгі ақиқаттары деп санаған нәрсесінен айырылып қалғанына сенімді болды. Ол құтқарылудың Құдайдың рақымымен берілген сыйы екенін және тек Иса Мәсіхке сену арқылы ғана мүмкін екенін үйретті. "Біз әділдік ілімі деп атаған осы бір берік жартас - бүкіл мәсіхшілік ілімнің басты бөлігі, ол барлық құдайшылдықтың түсінігін қамтиды", - деп жазды ол. Лүтер ақталудың Құдайдың ісі екенін түсінді. Өзінің заманында діндарлардың әділ істері Құдаймен бірлесіп орындалады дегенге қарсы, Лютер мәсіхшілер мұндай әділдікті тек өздерінің сыртынан ғана алады деп жазды; бұл әділдік тек Мәсіхтен ғана емес, шын мәнінде Мәсіхтің әділдігі, мәсіхшілерге сенім арқылы (оларға берілудің орнына) есептелген. "Сондықтан сенім арқылы ғана адам ақталады, әрі заңның талаптарын орындайды", - деп жазды ол. "Иман - бұл Мәсіхтің қасиеті арқылы Киелі Рухтың бізге әкелгені". Лүтерге сенім - Құдайдың сыйы. Ол "ақталу" туралы түсінігін Смалкалд мақалаларында түсіндірді:

Бұзылудың кеңейуі

Лютердің жазбалары кеңінен таралып, 1519 жылы Францияға, Англияға және Италияға жетті. Ол Ғалаттықтарға арналған қысқаша түсініктемесін және "Зәбүрлер туралы еңбек" деген еңбегін жариялады. Сонымен қатар, ол Италиядан және Богемияның утракистерінен депутация алды; Ульрих фон Хуттен мен Франц фон Сиккинген Лютерді өздерінің қорғауында ұстауға ұсыныс жасады. Бұл Лютердің шығармашылық жолының алғашқы кезеңдері еді. 1520 жылы оның ең танымал үш еңбегі жарық көрді: Неміс ұлтының христиандық ақсүйектеріне, шіркеудің Вавилонға жер аударылуы және христианның бостандығы туралы. Ақыры, 30 мамырда 1518 жылы Рим папасы түсіндірмені талап еткенде, Лютер Рим папасына өзінің тезистерінің қысқаша мазмұнын және түсіндірмесін жазды. Рим папасы кейбір мәселелерді мойындаған болса да, ол өзінің билігіне қарсы шыққанды ұнатпады, сондықтан ол Лютерді Римге шақырды. Сол кезде Саксонияның сайлаушы патшасы Фредерик Зиялы араласты. Ол өзінің бір азаматының Римге католик дінбасылары арқылы сотталуын қаламады, сондықтан ол Фридрихтің қолдауына мұқтаж болған Рим императоры Карл V-ге келісім жасасуды ұсынды. Алайда, сонда да, Лютердің шақыруын күшінен айыру үшін, 1518 жылдың қазан айында Аугсбургке барып, папаның өкілі кардинал Томас Каетанмен кездесті. Ұзақ айтысып, ештеңе шешілмеді. Лейпциг пікірталасы 1519 жылдың маусым мен шілде айларында Германияның Лейпциг қаласындағы Плейзенбург қасаратында өтті. Оның мақсаты Мартин Лютердің ілімдерін талқылау болды және ол Лютердің қарсыласы Саксония герцогы Георгияның қатысуымен басталды және жүргізілді.

Қауымнан шығару

1520 жылы 15 маусымда Папа Лютерді паптық бұқа (эдикт) Exsurge Domine арқылы ескертті, егер ол 60 күн ішінде өзінің жазбаларынан, соның ішінде Тоқсан бес тезистен алынған 41 сөйлемнен бас тартпаса, ол қауымнан шығарылуы мүмкін. Сол күзде Иоганн Экк Мейссенде және басқа қалаларда бұқаны жариялады. Карл фон Мильтиц, папалық нунций, мәселені шешу үшін араласқан, бірақ Лютер, қазан айында Папаға "Христианның бостандығы туралы" кітапты жіберген, 10 желтоқсан 1520 жылы Виттенбергте бұқа мен жарлықтарды жария түрде өртеп жіберді. Нәтижесінде Лютер 1521 жылы 3 қаңтарда Лео X-тің Decet Romanum Pontificem атты бұқашасында қауымнан шығарылды.

Құрттардың тамақтануы

41 үкімге тыйым салуды жүзеге асыру - зайырлы билік органдарына тиесілі. 1521 жылдың 18 сәуірінде Лютер бұйрық бойынша Вормс Diet алдында болды. Бұл Рейн өзенінің жағасындағы Вормс қаласында өткен Киелі Рим империясының штаттарының жалпы жиналысы болды. Ол 1521 жылдың 28 қаңтарынан 25 мамырына дейін жүргізілді, оған император Карл V төрағалық етті. Саксонияның кургері Фредерик III Лютерге кездесуге баратын және қайтып келетін жолды қамтамасыз етуге келісім жасады. Иоганн Эк, Трир архиепискобының көмекшісі ретінде империя атынан сөйлесіп, Лютерге үстелге қойылған өз жазбаларының көшірмелерін ұсынды және одан кітаптардың өзі екенін және олардың мазмұнына сенетінін сұрады. Ол өзінің автор екендігін растады, бірақ екінші сұраққа жауап беру үшін уақыт сұрады. Ол дұға етіп, достарымен ақылдасып, келесі күні былай деп жауап берді: "Егер Киелі кітаптағы дәлелдер мен нақты дәлелдер маған сенімділік сыйламаса, мен бұл шешімді қайтара алмаймын, әрі қайтара да алмаймын, өйткені ар-ұжданға қарсы әрекет ету қауіпсіз де, абыройлы да емес". Ол сондай-ақ: "Hier stehe ich. Мен басқаша істей алмаймын. Құдай маған көмектессін. Амин" деп жауап береді. ("Міне, мен тұрмын. Мен басқа ештеңе істей алмаймын. Құдай маған көмектессін. Амин. ") Декларацияның бұл сипаттамасы апокрифтік болуы мүмкін, өйткені сол кездегі жазбаларда тек соңғы төрт сөз кездеседі. Келесі бес күн ішінде Лютердің тағдырын анықтау үшін жеке кеңестер өткізілді. 1521 жылы 25 мамырда император Вормс жарлығының соңғы жобасын ұсынды. Онда Лютер заңсыз деп танылып, оның әдебиеттеріне тыйым салынды және ол тұтқындалсын деп бұйырды: "Біз оны тұтқындап, жалған дінге қарсы шыққан деп айыптап жазалауды қалаймыз". Сонымен қатар Германияда Лютерге азық-түлік немесе баспана беруді қылмыс деп жариялады. Ол Лютерді заңсыз өлтіруге рұқсат берді. Эдикт - бұл қарапайым адамдарды, әсіресе Дезидериус Эразмды алаңдатып, жік салатын әрекет болды.

Вартбург қамауындағы жер аударылу

Лютердің қайтып оралу сапарында жоғалуы жоспарланған еді. Саксонияның курфюрст-фредеригі Фредерик III оны үйге бара жатқанда беткейі жабық салт аттылармен жасырын түрде ұстап алды және Айзенахтағы Вартбург қасабасының қауіпсіздігіне алып барды, онда Лютер сакасын өсіріп, он бір айдай жасырын өмір сүрді. Вартабургте болған кезінде (1521 жылдың мамыр-наурыз айлары) Лютер Жаңа Келісімді грек тілінен неміс тіліне аударды. Сонымен қатар, ол доктриналық және полемикалық жазбаларды жариялады. 1521 жылы 1 тамызда Меланктонға жазған хатында ол былай деді: "Өз күнәларың күшті болсын, ал Мәсіхке деген сенімің нығайсын, күнә, өлім мен дүниені жеңген Мәсіхке қуаныңдар. Біз осы дүниеде өмір сүріп жатқанда күнә жасаймыз, өйткені бұл өмірде әділдік орнай алмайды". 1521 жылдың жазында "Жеке мессаның күшін жою туралы" атты еңбегінде Лютер жеке құлшылықтар мен паломниктер сияқты шіркеудің ілімдерінің жүрегіне бағытталған ілімдерге назар аударды. Оның "Күпірлеу туралы" атты очергі Рим-католик шіркеуінің күнәларды мойындау талабын қабылдамады, бірақ ол жеке адамның күнәларын мойындау мен күнәлардан арылудың құндылығын растады. Жаңа Келісімінің кіріспесінде ол жақсы істер сенімнен туындайтын, бірақ сенімнен пайда болатын емес екенін түсіндірді. Виттенбергте Андреас Карлштадт, кейіннен бұрынғы августиндік Габриэль Цвиллинг қолдаған реформаның бүлікшіл бағдарламасын енгізді, ол Лютердің ойлағаннан асып түсіп, тәртіпсіздіктерді тудырды, соның ішінде августиндік монахтар өздерінің алдындағыларына қарсы көтеріліске шықты, шіркеулердегі мүсіндер мен бейнелерді талқандады және сот төрелігін айыптап шықты. 1521 жылдың желтоқсан айының басында Виттенбергке жасырын барып келген соң, Лютер Мартин Лютердің "Барлық мәсіхшілерге көтеріліс пен бүлікшіліктен сақ болуды ескертетін шынайы ескертуін" жазды. Сондай-ақ, Михаил Диакон Льютердің "Христиандық сенім туралы" мақалаларын "жақсы ілім" деп бекітті. Мартин Лютер Эфиопияның православие шіркеуінің "екі түрлі, жергілікті жазбалардағы және үйленген дін қызметкерлерінің ортақтасуы" сияқты сенім элементтерін қолданғанын және бұл тәжірибелер лютеран шіркеулерінде әдетке айналғандығын көрді. Лютерандықтар үшін "эфиопия шіркеуі Лютердің Рим-католик папасының билігінен тыс шіркеу туралы жаңадан пайда болған протестанттық көзқарасына заңдылық берді", өйткені ол "ежелгі шіркеу, елшілермен тікелей байланысты".

Конкордия: ілімдік үйлесім

Алайда лютерандық қозғалыстың жеңіліске ұшырауы әлі де мүмкін емес еді. 1577 жылы лютерандық теологияның келесі буыны лютерандық шіркеудің ілімін анықтау үшін алдыңғы буынының жұмысын жинады. Бұл құжат Конкорд формуласы деп аталады. 1580 жылы Аугсбургтің конфессиясы, Аугсбургтің конфессиясының апологиясы, Мартин Лютердің үлкен және кіші катехизистері, Смалкалд мақалалары және Папаның билігі мен билігі туралы трактатпен бірге жарық көрді. Олар "Конкорд кітабы" деп аталатын жинақта таратылды. Бұл ілімдік стандарт бұрыннан қалыптасқан, толық емес ілімдер жинақтарын алмастырды, барлық неміс лютерандарын бірдей іліммен біріктірді және лютерандық православие кезеңін бастады. Лютеран шіркеуі дәстүрлі түрде өзін Мәсіх пен Елшілер құрған "тарихи христиандық ағаштың негізгі діңгегі" деп санайды, Реформация кезінде Рим шіркеуі құлдырап кетті деп санайды. Ондай сенімнің "Лютер мен оның ізбасарлары мойындаған сенім жаңа нәрсе емес, ол - шынайы католиктік сенім, ал олардың шіркеулері шынайы католик немесе жалпыға бірдей шіркеуді білдіреді" деп үйретеді. Лютерандықтар Аугсбургтегі сенімін Рим императоры Карл V-ге ұсынғанда, олар "әрбір сенім мен іс-әрекеттің ең алдымен Киелі жазбаларға, содан кейін шіркеу аталары мен соборлардың іліміне сай екенін" түсіндірді.

Кейінгі православие (1685-1730)

Жалпы алғанда, 17 ғасыр Реформацияның бұрынғы кезеңінен гөрі қиын кезең болды, бұл бір жағынан Отыз жылдық соғысқа байланысты болды. 1696 - 1697 жылдары Финляндияда қазіргі Кіші мұз дәуірі деп аталатын кезеңнің бір бөлігі ретінде қатты ашаршылық болды және халықтың үштен бірі қаза тапты. Бұл өмір сүру үшін күресті әндер мен құлшылық жазбаларынан көруге болады. Кейінгі православие рационализмнің, ақылға негізделген философияның және лютерандықтың қайта жандану қозғалысы пиетизмнің әсерінен бөлінді, ол жеке басының құлшынысы, мораль, эмоциялар және Киелі жазбаларды зерттеудің маңыздылығын атап көрсетуге тырысты. Бір ғасырлық өмір сүруден кейін пиетистік теологтар Филипп Якоб Спенер мен Август Герман Франке лютерандық ортодоксальдық өмірдің құлдырап, жазбалардағы шындықты мағынасыз интеллектуализмге және формализмге айналдыратынын ескертті. Пиетизм православие есебінен өсті, бірақ олардың жеке адамгершілікке және киелілікке баса назар аударуы ақталу ілімін үйрету есебінен болды. Пиетистік сезімдерді қоздыруға бағытталған піетистік ой рационалистік философияның аргументтеріне бейімделген. Ағартушылық және неологиядан бұрын соңғы белгілі православиелік лютерандық теолог Дэвид Холлатц болды. Кейіннен православие теологы Валентин Эрнст Лёшер пиетизмге қарсы айтысқа қатысты. Ортағасырлық мистикалық дәстүр Мартин Моллер, Иоганн Арндт және Йоахим Люткеманн еңбектерінде жалғасты. Пиетизм ортодоксияға қарсы шықты, бірақ кейде ортодоксальды адал әдебиеттерді қабылдады, мысалы, Арндт, Кристиан Скривер және Стефан Пратториус, олар кейінірек пиетистік әдебиетпен араласты.

Рационализм

Бұл күрделі діни сахнаға француз және ағылшын рационалистік философтары, неміс рационалистері Кристиан Вольф, Готфрид Лейбниц және Иммануил Кантпен бірге үлкен әсер етті. Құдайға сенудің, Киелі кітаптағы уәделерге және мәсіхшілердің ілімдеріне сенім артудың орнына, адамдар өз ақыл-ойы мен сезімдеріне сүйенуге үйренді. Рационализм, ең көп дегенде, түсініксіз табиғаттан тыс нәрселерге деген сенімді қалдырды. Адеп пен шіркеу бір мезгілде құлдырап кетті. Алайда, олардан басқа лютерандық рационалистік философияның салдарынан жойылып кетті. Бұл қозғалыстың мүшелері ақырында лютерандық шіркеудің дәстүрлі литургиясы мен ілімін неолютерандық қозғалыста қалпына келтіруге кірісті. Лютерлік зерттеуші Иоганн Георг Хаманн рационализмге қарсы шығып, "Ояндыру" қозғалысын алға жылжытқандығымен танымал болды. Бұл ояну скандинавияны да қамтыды, оған неміс неолютерандығы мен пиетизмінің әсері болды. Даниялық пастор және философ Н. Ф. С. Грунтвиг 1830 жылы басталған реформа қозғалысы арқылы бүкіл Даниядағы шіркеу өмірін қайта қалыптастырды. Сондай-ақ, ол 1500-ге жуық ән-жыр, соның ішінде "Құдайдың сөзі - біздің ұлы мұрамыз" атты ән-жырларын жазған. Норвегияда көше уағыздаушысы Ханс Нильсен Хоуге рухани тәртіпті нығайтып, Хоуге қозғалысын туғызды. Швецияда Ларс Леви Лестадий адамгершілік реформаны алға тартқан Лестадий қозғалысын бастады.

Нео-лютерандықтар

Саяси істерге араласып жүрсе де, жергілікті басшылар мәсіхшілікті қалпына келтіруге тырысты. Орта мектеп мұғалімі Август Фридрих Кристиан Вильмар рационализмнен сенімге бет бұрды және осылайша өзгертілмеген Аугсбург конфессиясының және басқа да лютерандық сенімнің маңыздылығын түсінді. Нео-лютерандық қозғалыстың (рационализмге қарсы ескі лютерандықтармен одақтасқан) қорғаушысы, ол лютерандық мойындауларды қолдану арқылы шіркеуді жаңартуға тырысты. Екі ел де жастарды шетелге неміс американдықтарға пастор ретінде қызмет етуге жіберді, ал Ішкі Миссия үйдегі жағдайды жаңартуға назар аударды. Иоганн Готфрид Хердер, Веймардағы суперинтендант және Ішкі Миссия қозғалысының бір бөлігі, романтикалық қозғалысқа адам эмоциялары мен тәжірибесін рационализмнен сақтау жолында қосылды.

Нәтижелер

Нео-лютерандық қозғалысы секуляризмді баяулата алды және атеистік марксистік социализмге қарсы тұрды, бірақ ол Еуропада толықтай сәтті болмады. Жергілікті жетекшілердің еңбегі белгілі бір аймақтарда рухани жаңғырудың жарқын үрдісін көрсетті, бірақ лютерандық аймақтардағы адамдар шіркеу өмірінен барған сайын алыстады. Алайда олар шіркеулердің бірлігі үшін ілімдер бойынша қаншалықты келісім қажет екені туралы бір пікірге келе алмады. Ақырында, фашистік неміс христиандар қозғалысы 1933 жылы лютерандар мен реформаторлардың бір Рейг шіркеуі, неміс протестант шіркеуі болып бірігуіне мәжбүр болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия протестанттық шіркеуі Германиядағы протестанттық шіркеу деген жаңа атпен қайта құрылды.