Кіріспе

Ислам уағызының түрі – Хатба (خطبة, khuṭbah; خطبه, khotbeh; hutbe) ислам дәстүрінде қоғамдық уағыз айтудың басты ресми құралы болып табылады. Мұндай уағыздар барлық шариғат мектептерінің үйретіміне сәйкес, жүйелі түрде өткізіледі. Ислам дәстүрі жұма күні оңтүстік намазында (зуһр намазы) ресми түрде орындалады. Бұған қоса, осындай уағыздар екі мереке күні және күн мен ай тұтылу намазынан кейін де айтылады.

Шығуы және анықтамасы

Діни баяндама (оның ішінде уағыздар) әр түрлі жағдайларда және әр түрлі уақытта айтылуы мүмкін. Дегенмен, хутба – хутба әл-жума, әдетте мешітте апта сайын (көбінесе жұма күні) және жыл сайынғы рәсімдерде берілетін сөзді білдіреді. Басқа діни сөздер мен уағыз айту мүмкіндіктері дарс (сабақ) немесе ваз (насихат) деп аталады, ал олардың форматтары сәйкесінше өзгеше болады. Хутба ислам пайғамбары Мұхаммедтің (с.ғ.с.) мешіттегі жиынға қатысушыларға, яғни Мединадағы үйінің ауласындағы ғибадат орындарында айтқан үгіт-насихат, нұсқау немесе бұйрық сөздерінен бастау алады. Мекке жаулап алынғаннан кейін Мұхаммед 630 жылы қалаға хатиб ретінде келді. Алғашқы төрт халифа, Омейяд халифалары және провинциялық басшылары да уағыз айтқан. Олар міндетті түрде үгіт-насихат болмаса да, мемлекеттік басқарудың практикалық мәселелерін көтерді және кейде тікелей бұйрықтар берді. Аббасидтер кезінде халифа өзі уағыз айтуды тоқтатып, осы міндетті діни судьяларға жүктеді. Аббасидтер исламды Омейядтардың секуляризмнен тазартуға тырысып жатқандарын мәлімдеді, бұл уағыздың діни мазмұнын күшейтуге көмектесті.

Жұма

Жұма намазының дұрыстығының шарттарының бірі – оған екі құтба жасалуы керек. Құтбалар, дұрыс жұма намазы үшін қажетті адамдар жиналғанда оқылады. Егер құтбада билеушінің аты айтылмаса, бұл халық алдында тәуелсіздік жариялаумен тең болар еді. Осы егемендік құқығын Ислам әкелді. Исламнан бұрынғы дәуірде мұндай қасиеттер болған жоқ. Сонымен қатар, құтба – маңызды хабар тарату құралы ретінде, билеушінің қызметтен алынуын, жаңа билеушінің тағайындалуын, мұрагерді бекітуді, соғыстың басталуын және аяқталуын жариялаған. Моғол әулеті тұсында да құтбаларда билеушінің аты айтылған; Бабур жұма құтбаларында «Захир әд-Дин Бабур Мұхаммед» деп аталған. Моғол императоры Хумаюнның қарсыласы Шер Хан, егер император монета соғу және оның атынан құтба оқу құқығын сақтап, осы арқылы «императордың қарауындағы» болса, Бенгалияны өзіне беруге келісетін еді. Кейбір мұсылман монархиялары, Бруней мен Малайзия сияқты, мемлекеттік реттелетін құтбаларында осы дәстүрді сақтап келеді.

Хутба және қазіргі заманғы мемлекеттердегі ислам істерінің министрліктері

Түркия, Сауд Арабиясы және Мысыр сияқты бірқатар елдерде үкімет бақылайтын орталық діни орган бар, ол өкіметіне бағынатын барлық мешіттерде оқылатын апталық уағызды жасайды. Түркияда уағыздарды Диянет дайындайды, Сауд Арабиясында – Ислам істері министрлігі. Мысырда ұқсас бірыңғай уағыз 2016 жылы енгізілді.

Қатынасты түсінік

Әбу әл-Фарадж ибн әл-Джаузи өзінің "Ру'ус әл-Кауарир" атты еңбегінде осыған ұқсас ұғымды хатба деп атайды. Бұл ұғым уағызбен аталатын болғанымен, мазмұны басқаша еді. Оның негізгі мақсаты ескерту, нұсқау беру немесе кінәлау емес, Алланы қастерлеу және мақтау еді. Ол адамдарды Аллаға құлшылық етуге және Оның құдіретін дәріптеуге шақырды. Ибн әл-Джаузи түрлі метафораларды пайдаланды және жиі табиғатқа сілтеме жасады.