Кіріспе
Намибияның саяси жүйесі жартылай президенттік өкілді демократиялық республика аясында құрылған, онда Намибия Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көппартиялық жүйе қалыптасқан. Атқару билігі Президент және үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі Парламенттің екі палатасына жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Үкіметтік саяси құрылымға қосымша, Намибияда қазіргі уақытта 51 мойындалған дәстүрлі билік органдары мен олардың басшылары бар дәстүрлі басшылық желісі бар. Бұл органдар Намибияның бүкіл аумағын қамтиды. Дәстүрлі басшыларға коммуналдық жерді бөлу және дәстүрлі топтың әдет-ғұрыптық заңдарын жасау сеніп тапсырылған. Олар сондай-ақ шағын сот жұмыстарын да жүзеге асырады.
Politics of Namibia takes place in a framework of a semi presidential representative democratic republic, whereby the President of Namibia is both head of state and head of government, and of a pluriform multi party system. Executive power is exercised by both the president and the government. Legislative power is vested in the two chambers of Parliament. The judiciary is independent of the executive and the legislature. Additional to the government political structure Namibia has a network of traditional leadership with currently 51 recognised traditional authorities and their leaders. These authorities cover the entire Namibian territory. Traditional leaders are entrusted with the allocation of communal land and the formulation of the traditional group's customary laws. They also take over minor judicial work.
Конституция
Намибияның Құрылтай жиналысы көп партиялық жүйе мен құқықтардың кодексін орнатып, конституция қабылдады. Ол атқарушы президенттің өкілеттігін бес жылдық мерзімге екі ретпен шектеді және жеке меншік құқығын қамтамасыз етті. Үш билік саласы өзара бақылау және тепе-теңдік принципіне бағынады, сондай-ақ сот арқылы тексеру мүмкіндігі қарастырылған. Конституцияда Намибияның аралас экономиканы қабылдауы және шетелдік инвестицияларды қолдау керектігі айтылған. Конституцияның ерекшелігі – оның мәтініне қоршаған ортаны қорғау қағидаларын бірінші болып енгізгендігі. Намибия демократиялық мемлекет, бірақ Оңтүстік-Батыс Африка Халық Ұйымы билікке ие, ол бір партиялық үстемдік сақтайды. Оппозициялық партияларға рұқсат берілгенімен, олардың билікке жете алу мүмкіндігі жоқ деп есептеледі. Оңтүстік Африканың этникалық негізде құрылған, үш деңгейлі басқару жүйесі таратылғанмен, қазіргі үкімет ұлттық келісімді сақтау мақсатында отаршылдық кезеңде жұмыс істеген мемлекеттік қызметкерлерді қызметте қалдыруға міндеттенді. Үкімет ұлттық және аймақтық деңгейлерде өзін ұйымдастыру жұмыстарын жүргізуде. 1990 жылдың 16 ақпанында Құрылтай жиналысы Ұлттық жиналысқа айналды, сайлау тізімі бойынша сайланған барлық депутаттар сақталды.
Төраға
Намибияның мемлекет басшысы – президент, ол бес жыл сайын халықтың басымен сайланады. Намибияның тұңғыш президенті – Сэм Нужома, ол 1990 жылдың 21 наурызынан (Намибияның тәуелсіздік күні) 2005 жылдың 21 наурызына дейін үш мерзімге президенттік қызметін атқарды. Хификепунье Похамба 2005 жылдан 2015 жылға дейін Намибияның екінші президенті болды. 2015 жылдан бері Хаге Гейнгоб Намибия президенті лауазымында қызмет етуде.
Биліктердің бөлінуі
Биліктердің бөлінуі елдің конституциясында қалыптастырылғанмен, Намибияның азаматтық қоғамы мен оппозициясы атқару және заң шығару салалары арасындағы араласуды жиі сынап келді. Барлық министрлер де Ұлттық Ассамблея құрамында отырып, осы органға сандық артықшылықтары арқылы емес, қарапайым депутаттардан жоғары тұруларымен үстемдік етеді.
Атқарушы билік
Үкіметке премьер-министр жетекшілік етеді, ол және оның министрлер кабинеті президент тарапынан тағайындалады. Тәуелсіздікке қол жеткізудегі басты күш – СВАПО партиясы бүгінгі күнге дейін елдегі ең ірі партия болып табылады. Хаге Гейнгоб Намибияның тұңғыш премьер-министрі болды. 1990 жылдың 21 наурызында тағайындалып, 2002 жылдың 28 тамызына дейін қызмет етті. Тео Бен Гуриаб 2002 жылдың 28 тамызынан 2005 жылдың 21 наурызына дейін премьер-министр болды, ал Нахас Ангула 2005 жылдың 21 наурызынан 2012 жылдың 4 желтоқсанына дейін осы лауазымды атқарды. Одан кейін Хаге Гейнгоб оның орнын басты, ол 2015 жылдың 21 наурызында Намибия президенті болған кезде Саара Куугонгела премьер-министр болып тағайындалды.
Заң шығарушы билік
Парламент екі палатадан тұрады, оның құрамында бес жылға сайланатын Ұлттық Ассамблея (төменгі палата) және алты жылға сайланатын Ұлттық Кеңес (жоғарғы палата) бар. Ассамблея – негізгі заң шығарушы орган, ал Кеңес көбінесе кеңесші рөл атқарады. Намибия тәуелсіздігінен бастап 2014 жылға дейін Ұлттық Ассамблея 78 мүшеден тұрды, оның 72 мүшесі пропорционалдық өкілдік бойынша сайланды, ал 6 мүшесі президент тағайындады. Ұлттық Кеңес 26 аймақтық кеңес өкілінен құралды. Намибияның 13 аймағындағы әрбір аймақтық кеңес осы органға жұмыс істеу үшін екі өкіл сайлады. 2014 жылғы жалпы сайлауға дейін конституцияға түзетулер енгізілді. Осыдан кейін Ұлттық Ассамблеяда 104 орын (96 сайланған, 8 тағайындалған) және Ұлттық Кеңесте 42 орын (әр аймақтан 3 орын, аймақтар саны 14-ке дейін артты) болды.
Сот тармағы
Жоғары сот органы – Жоғарғы Сот, оның судьяларын Сот қызметі комиссиясы ұсынғаннан кейін президент тағайындайды. Намибияның сот жүйесі Оңтүстік Африканың сот жүйесімен салыстырылады. 1919 жылы римдік-голланд құқығы аймақтың ортақ құқығы деп жарияланды және бүгінгі күнге дейін күшінде.
Саяси партиялар мен сайлаулар
1992 жылы жаңадан құрылған 13 облыстық кеңестің мүшелерін, сондай-ақ жаңа муниципалдық лауазымдарға ие тұлғаларды сайлау үшін сайлаулар өтті. Әр облыстық кеңестің екі мүшесі бір мезгілде елдің екінші палатасы – Ұлттық кеңестің мүшесі болып сайланды. Оның он тоғыз мүшесі биліктегі SWAPO партиясынан, ал жетісі Демократиялық Турнхолл Альянсы (DTA) партиясынан шықты. 1994 жылдың желтоқсан айында Президенттікке және Ұлттық Ассамблеяға сайлаулар өтті. Намибияда қазіргі саяси партиялардан бастап, тайпалық билікке негізделген дәстүрлі топтарға дейін шамамен 40 саяси ұйым бар. Кейбіреулері бір тайпаны немесе этникалық топты ұсынады, ал басқалары бірнешеуін қамтиды. Көпшілігі саяси одақтарға қатысады, олардың кейбіреулері көпұлтты және жиі құрамы ауысып тұрады. SWAPO – биліктегі партия, және жаңа үкіметтегі алғашқы министрлік лауазымдардың барлығы дерлік SWAPO мүшелеріне берілді. Марксистік бағытталған SWAPO қозғалысы солшыл идеологиясынан шегініп, қазір аралас экономиканың қажеттігін жақтайды. SWAPO құрылғаннан бері заңды саяси партия болып табылады және Намибияда сақтықпен әрекет етіп келді, бірақ БҰҰ жоспары іске асырылғанға дейін 20 адамнан астам жиналатын жиналыстарға тыйым салынды, ал оның басшылығы жиі ұсталды. 1976 жылдың желтоқсанында БҰҰ Бас Ассамблеясы SWAPO-ны «Намибия халқының жалғыз және нақты өкілі» деп мойындады, бірақ бұл сипаттама басқа ішкі партиялар тарапынан қабылданбады. 1999 жылғы президенттік және парламенттік сайлауларда SWAPO саяси үстемдігін сақтап, 72 орынның 55-ін алып, президент Сэм Нухоманы үшінші мерзімге қайта сайлады. Басты оппозициялық партиялар – Демократтар Конгресі (CoD) және Демократиялық Турнхолл Альянсы (DTA), олардың әрқайсысы Ұлттық Ассамблеяда жеті орынға ие. 2019 жылы Хаге Гейнгоб президенттік сайлауда жеңіске жетіп, президенттік лауазымды екінші рет иеленді. Алайда, ол алған дауыс пайызы 2014 жылғы 87%-дан 2019 жылғы 56%-ға дейін төмендеді. Ауылдық аймақтарда Гейнгобқа қолдау көп болса, көптеген қалалық орталықтар тәуелсіз кандидат Пандулени Итулаға дауыс берді, ол дауыс берушілердің жалпы санының 29%-ын алды. Басқа кандидаттардың ешқайсысы екі таңбалы нәтиже көрсетпеді. SWAPO тағы да Ұлттық Ассамблеяда көпшілік орындарды жеңіп алды, бірақ 1994 жылдан бері сақтап келген үштен екі көпшілікке жетуге жақын болды. Осының салдарынан оппозициялық партиялар да орындар алды, ең ірісі – Халықтық Демократиялық Қозғалыс (PDM), бұрынғы Демократиялық Турнхолл Альянсы (DTA), ол Ұлттық Ассамблеяда 16 орын алды. PDM-нің 16,60% дауыс үлесі 1994 жылғы сайлаудан бергі ең жақсы нәтижесі болып табылады. 2024 жылдың 4 ақпанында президент Хаге Гейнгоб қайтыс болды және оның орнына вице-президент Нанголо Мбумба Намибияның жаңа Президенті болды.
2019 жылғы президенттік сайлау
КандидатПартияДауыс%Hage GeingobSWAPO464,70356.3Пандулен ИтулаТәуелсіз242,65729.4Мхенри ВенааниХалықтық демократиялық қозғалысы43,9595.3Бернадус ШвартбуиЖерсіз халық қозғалысы22,5422.7Апиус АушабБірлік демократиялық фронты22,1152.7Эстер МуинжангуҰлттық бірлік демократиялық ұйымы12,0391.5Тангени ИямбоСВАНУ5,9590.7Хенк МудгеРеспубликалық партия4,3790.5Майк КавекотораДемократия және прогресс митингі3,5150.4Игнатиус ШишвамениБарлық халық партиясы3,3040.4Жан МуквилонгоНамибия экономикалық азаттық күрескерлері1,0260.1Жарамсыз/бос дауыстар0–Барлығы826,198100Тіркелген дауыс берушілер/қатысу1,358,46860.8Көздің көзі: ECN
2019 жылғы парламент сайлауы
ПартияДауыс%Орындықтар+/– SWAPO536,86165.4563–14 Халықтық демократиялық қозғалысы136,57616.6516+11 Жерсіз халық қозғалысы38,9564.754 Жаңа Ұлттық Бірлік Демократиялық Ұйымы16,0661.9620 Барлық Халықтық Партиясы14,6641.7920 Біріккен Демократиялық Фронт14,6441.7920 Республикалық Партия14,5461.772+1 Намибияның Экономикалық Бостандық Күрескерлері13,5801.662+2 Демократия және Прогресс Шеруі8,9531.091–2 Христиан-Демократиялық Дауыс5,8410.711+1 SWANU5,3300.6510 Демократтар Конгресі4,6450.5700 Ұлттық Демократиялық Партиясы4,5590.5600 Жұмысшылар Революциялық Партиясы3,2120.390–2 Ұлттық Отандық Фронт1,7850.220 Жарамсыз/бос дауыстар0––– Барлығы820,22710096 –Тіркелген дауыс берушілер/қатысу1,358,46860.4–– Көздер: ECN
Дәстүрлі басшылық
Намибия үкіметі осы уақытқа дейін 51 дәстүрлі билікті мойындады, ал тағы 40 өтініш қаралып жатыр. Бұл институттар этникалық тектік принципке негізделген және сол этникалық топтың немесе рудың дәстүрлі басшысы басқарады. Мемлекет бұл лауазымдарға жалақы төлемейді. Оның орнына, дәстүрлі топтың мүшелері өз басшыларын қаржыландыруға міндетті. Дегенмен, үкімет мойындалған биліктерге бір-бірден автомобиль сыйлады, сондай-ақ жанармай мен әкімшілік жұмыстарға жәрдемақы төлейді. Намибияда дәстүрлі билік пен Намибия үкіметінің қатар өмір сүруі күрес тудырады.
Әкімшілік бөлімшелер
Намибия 14 облысқа бөлінеді: Замбези, Эронго, Хардап, ǁКарас, Каванго Шығыс, Каванго Батыс, Хомас, Кунене, Охангвена, Омахеке, Омусати, Ошана, Ошикото және Отжозонджупа.