Кіріспе

Айзек Азимовтың әңгімелеріндегі ойдан шығарылған органикалық қосылыс. Тиотимолин – американдық биохимик және ғылыми фантастика жазушысы Айзек Азимовтың ойлап тапқан құрамы жоқ химиялық қосылысы. Ол алғаш рет 1948 жылы «Резублимацияланған тиотимолиннің эндохроникалық қасиеттері» деген пародиялық ғылыми мақалада сипатталған. Бұл химиялық қосылыстың ерекшелігі – оның «эндохроникалық» қасиеттері: ол сумен жанасқанға дейін еріп кетеді. Азимов одан кейін тиотимолиннің әртүрлі қасиеттері мен қолданылуын сипаттайтын үш әңгіме жазды.

Химиялық қасиеттері

Азимовтың еңбектерінде тиотимолиннің эндохроникалығы тиотимолин молекуласында кем дегенде бір көміртек атомы бар екендігімен түсіндіріледі, оның төрт химиялық байланысының екеуі қалыпты кеңістік пен уақытта орналасса, біреуі болашаққа, екіншісі өткенге бағытталған. Тиотимолин (құрамы) Rosacea karlsbadensis rufo бұтасының қабығынан алынады, ал тиотимолин молекуласына кем дегенде он төрт гидроксил тобы, екі амино тобы және бір сульфон қышқылы тобы, сондай-ақ мүмкін бір нитроқосылыс тобы да кіреді. Көмірсутек ядросының құрамы белгісіз, бірақ ол ішінара ароматты көмірсутек болып көрінеді.

Өмірбаян

1947 жылы Асимов химия ғылымынан докторлық диссертациялық зерттеу жұмысын жүргізіп, тәжірибелік процедурасының бір бөлігі ретінде катехолды суда еріту қажет болды. Ол кристалдардың су бетіне тиісімен ері бастағанын байқағанда, егер катехол одан да ерігіш болса, онда ол суға кездеспей тұрып-ақ еріп кетер деген ойға келді. Сол кезде Асимов тоғыз жылдан бері кәсіби түрде жазып жүрді және жақын арада докторлық диссертациясын қорғайтын болды. Ол, басылымға арналған оқуға оңай жазылған мәтін (яғни ғылыми фантастика) академиялық пікірсайыстарға тән ауыр, түсініксіз стильде жазу қабілетін нашарлатады деп қорқып, су қосылғанға дейін 1,12 секундқа дейін суда ери алатын тиотимолин деген қосылысқа жасалған тәжірибелерді сипаттайтын пародиалық мақаламен (графиктер, кестелер, диаграммалар және болмаған журналдардағы жалған мақалаларға сілтемелер қоса) тәжірибе жасауға шешім қабылдады. Асимов мақаланы 1947 жылдың 8 маусымында жазды, бірақ оның нәтижесі жариялануға лайық бола ма дегенге сенімді емес еді. «Astounding Science Fiction» журналының редакторы Джон В. Кэмпбелл оны 10 маусымда жариялауға келісіп, Асимовтың автор ретінде танылса, Колумбия университетінің болашақ докторлық комиссия мүшелерінің наразылығын тудыруы мүмкін деген алаңдаушылығына орай, псевдониммен жариялау туралы өтінішін қабылдады. Бірнеше айдан кейін Асимов бұл мақаланың 1948 жылғы наурыз айында «Astounding» журналында өзінің атынан жарияланғанын көріп, таң қалды. Ол Кэмпбеллдің осылай істеуінің артығынан жасалғанын ойлады. Комиссия мүшелері оған тиотимолин туралы соңғы сұрақ қойып, диссертациясын қабылдады, соның салдарынан оны бөлмеден шығарып алып, қуаныштан күлді. Бұл мақала Асимовты ғылыми фантастикадан тыс жерде алғаш рет таныстырды, себебі химиктер мақаланың көшірмелерін бөлісті. Ол көптеген балалардың Нью-Йорк қалалық кітапханасына жоқ журналдарды іздеу үшін барғанын естіді.

"Тиотимолиннің микропсихиатриялық қолданылуы"

1952 жылы Азимов тиотимолин туралы "Тиотимолиннің микропсихиатриялық қолданылуы" деген екінші пародиалық ғылыми мақала жазды. Біріншісі сияқты, оған жалған журналдардан алынған диаграммалар, графиктері, кестелері және жалған мақалаларға сілтемелер енді (сонымен қатар бір нақты сілтеме бар: Азимовтың бұрынғы пародиалық мақаласы, Astounding журналынан, ол әжуанды ғылыми фантастика журналы ретінде ирониямен тізімделген). Бұл екінші мақалада тиотимолиннің "кейбір психикалық ауруларды" сандық жіктеуге қалай қолданылатыны сипатталды. Сондай-ақ, тиотимолиннің мінез-құлқының болжамды себебі түсіндіріледі: атап айтқанда, қосылыстың құрылымдық формуласындағы химиялық байланыстар кеңістік жетіспеуінен кейбіреулері уақыт өлшеміне итермеленеді. Екінші мақалаға сәйкес, тиотимолиннің ерігіштік уақыты суды қосатын адамның анықтамасына байланысты өзгереді. Сондай-ақ, бірнеше тұлғасы бар адамдар су қосса, тиотимолиннің кейбір бөліктері басқаларына қарағанда ертерек ериді, себебі жеке тұлғалардың кейбіреулері басқаларына қарағанда бейімдірек. "Тиотимолиннің микропсихиатриялық қолданылуы" 1953 жылғы желтоқсан айындағы Astounding журналында жарияланды. Алғашқы екі тиотимолин "мақаласы" Азимовтың "Триллион ғана" (1957) атты ғылыми эсселер жинағында "Тиотимолиннің тамаша қасиеттері" деген ортақ атаумен біріктірілді. Азимов осы мақаланы 1972 жылғы "Тұңғыш Азимов" жинағына да қосты. Алғашқы мақала Analog журналының "Ең үздік ғылыми фантастиканың елу жылы" (Davis Publications, 1982) жинағында да жарық көрді.

"Тиотимолин және ғарыш дәуірі"

Асимов 1959 жылғы 14 қарашада "Тиотимолин және ғарыш дәуірі" атты үшінші мақаласын жазды. Бұл үшінші мақала жалған ғылыми еңбек орнына, Асимовтың Америкалық хронохимиялық қоғамның 12-ші жылдық мәжілісінде сөйлеген сөзінің түрінде келді – бұл қоғамның өзі болмаған. Сөйлеген сөзінде Асимов 1947 жылғы шілдеде тиотимолинмен жасаған алғашқы тәжірибелерін және қосылыстың еріу уақытын бастапқы эндохронометрмен, "қазір Смитсониан институтында сақталатын дәл сол құралмен" сипаттады. Асимов Америкада хронохимияға қатысты күмәндікке толы көзқарасқа өкініш білдірді, оның сөйлеуіне бар болғаны он бес адам қатысқанын атап өтті. Содан кейін ол Совет Одағындағы хронохимияның гүлденуімен, "Тиотимолинград" деп аталған Хрущевск қалашығымен салыстырды, ол Уралда орналасқан. Асимовтың сөзінше, екі шотланд зерттеушісі "телехроникалық батареяны" жасаған, ол 77 000 өзара байланысқан эндохронометрлерден тұрады, бұл тиотимолиннің бір үлгісін бастапқы үлгіге су қосылғаннан бір күн бұрын еруге мүмкіндік береді. Асимовтың айтуынша, "Совет Одағының одан да күрделі құрылғылары бар екеніне және оларды коммерциялық көлемде өндіріп жатқанына күшті, тіпті жанама дәлелдер бар". Оның пікірінше, кеңестіктер телехроникалық батареяларды спутниктің ұшырылуының сәтті болатынын алдын ала анықтау үшін пайдаланады. Соңында Асимов "Гейзенберг сәтсіздігін" жасауға жасалған әрекеттерді, тиотимолиннің үлгісін кейін су қоспай еруға жеткізуге тырысуды сипаттайды. Тиотимолин еріген әрбір жағдайда, белгілі бір кездейсоқ оқиға орын алып, оған дұрыс уақытта су қосылды. 1950 жылдардың ортасында Гейзенберг сәтсіздігін жасауға жасалған бірнеше әрекет, Жаңа Англияны қампқан дауылдар сериясымен сәйкес келді, бұл адам су қоспауға бекінген жағдайда, табиғат су қосудың жолын табады дегенді көрсетеді. Асимов Нұхтың топан суының себебі ежелгі шумерлердің тиотимолинмен тәжірибе жасауы болуы мүмкін деп болжады. Содан кейін ол тиотимолиннің жасанды түрде дауылдарды тудыру үшін оны әдейі пайдалану арқылы жаппай қырып-жою қаруы ретінде қолдану мүмкіндігі туралы ойларын білдірді. "Тиотимолин және ғарыш дәуірі" мақаласы 1960 жылғы қазан айында шыққан "Astounding" журналында жарияланды, ол сол кезде "Analog" атауын алу процесінде болды. Мақала толығымен "Опус 100" (1969) және "Асимов хроникасы: Исаак Асимовтың елу жылы" (1989) кітаптарында қайта басылды.

"Жұлдыздарға тиотимолин"

Азимовтың тиотимолин туралы соңғы шығармасы "Тхиотимолин жұлдыздарға" атты қысқа әңгіме болды, ол Гарри Харрисонның "Таңғажайып" (1973) антологиясы үшін жазды. Онда Адмирал Вернон, Астронавтика академиясының командирі, "22-ші сынып" түлектеріне сөз сөйлейді. Вернонның сөзінде тиотимолин туралы алғаш рет 1948 жылы Азимут немесе Асимптот есімді жартылай мифтік ғалым айтқан, бірақ бұл қосылысты 21 ғасыр ғалымы Альмиранте гиперстерикалық кедергі теориясын жасағанға дейін толыққанды зерттеуге кіріспеген. Кейінгі ғалымдар эндохронды молекулаларды полимерлерге айналдырудың жолдарын тапты, бұл эндохронды материалдардан ғарыш кемелері сияқты ірі құрылымдар салуға мүмкіндік берді. Эндохрониканың бір әсері – егер сумен әрекеттескен объектіге су қоспаса, ол объект болашаққа су іздеу үшін барады. Вернон түсіндіргендей, жеткілікті туа біткен дарыға ие адам ғарыш кемесінің эндохроникасын релятивистік уақыттың өзгеруімен дәл теңестіре алады, сонда релятивистік жылдамдықпен қозғалған кеме ғаламның қалған бөлігімен бірдей қартайып, ғасырлар емес, айлар ішінде бастапқы нүктесіне оралуға мүмкіндік алады. Вернон ғарыш кемесінің ұшқыштары эндохрониканы релятивистік теориямен мінсіз сәйкестіруі керек екенін атап өтті: екеуінің арасындағы алпыс секундтық айырмашылық жол беріледі, ал 120 секундтық айырмашылық жұмыстан шығаруға себеп болады. Вернон эндохронды молекулалардың тұрақсыз екенін және әр сапар алдында жаңаруын қажет ететінін де айтты, сондықтан жоғалған эндохронды кемеде өз уақытына оралу үшін жеткілікті эндохроника болмауы мүмкін. Егер технология сақталса, кеме болашақта өзін қайтадан эндохронды жасай алады; ал өткенге түскен кеме онда қалып қояды. Соңында Вернон өзі сөз сөйлеп тұрған залдың шын мәнінде эндохронды ғарыш кемесі екенін және оның сөзі кезінде олардың барлығы Күн жүйесінің шетіне ұшып кеткенін ашты. Бітірушілер үдеуді сезінбеді, себебі уақыттың өзгеруінің жойылуы инерцияның да жойылуына әкелді. Вернон сөзін аяқтаған соң, түлектер Небраска штатының Линкольн қаласындағы Біріккен Ұлттар портына қонады, сонда олар демалыс күндерін өткізеді. Қонаққа келгеннен кейін Вернон қатты дүрбіліп, ұшқышы кемеге үндістер шабуылдап жатқанын айтқанда, есінен танып қалды. Вернон пилоттың қызыл терілі үндістерді білдіргенін және олардың ғасырлар бұрын жерге қонғанын ойлады. Бірақ пилот олардың дұрыс уақытта, бірақ Үндістанның Калькутта қаласының жанында қонғанын мәлімдеді. Азимов "Тхиотимолин жұлдыздарға" әңгімесін 1975 жылы шыққан "Джупитер және басқа да әңгімелер" жинағына қосты.

Тиотимолинге басқа сілтемелер

Глен Бевердің "And Silently Vanish Away" әңгімесінде қиын реакцияларды жылдамдату үшін психокинетикалық катализді қолдану қабілетіне ие химик зертханадағы жарылыстан қатты алаңдайды, ал ол жұмыс істеп жатқан қоспа өзгереді. Талдау кезінде құрылымы екі рет те бірдей болмайды, ал затты зертханалық егешқұйрықтарға енгізгенде олар дыбыссыз және кенеттен жоғала бастайды. Қосылыстың бір бөлігі төртінші өлшемге таралатын молекула болып табылады. Төртінші өлшемді молекула – тиотимолин. Бұл әңгіме Analog Science Fiction/Science Fact журналының 1971 жылғы қараша айындағы санында жарияланды. Топи Х. Баррдың "Антититимолин" әңгімесінде химик кездейсоқ түрде тек өткенге ғана таралатын тиотимолинге ұқсас қосылысты жасайды, бұл ғалымға өткен оқиғалардың суреттерін жасауға мүмкіндік береді. Баяндаушы тиотимолин алудың өте қиын екенін айтады және ЦРУ немесе басқа да агенттіктер оны өздерінің мақсаттары үшін бақылап отыр деп күдіктенеді. Бұл әңгіме Analog журналының 1977 жылғы желтоқсан айындағы санында жарияланды. 1981 жылы Time Travelers Strictly Cash журналында жарияланған Спайдер Робинсонның "Көленкедегі айна, қабырғадан" әңгімесінде де тиотимолинге сілтеме жасалған. Роберт Сильвербергтің 1989 жылғы "Асенион шешімі" әңгімесінде тиотимолин артық плутоний-186 мөлшерін уақыт соңына жіберу үшін қолданылады, онда ол анти-уақыт шегінен өтіп, Ұлы жарылысқа алып келеді. "Асенион шешімі" Азимовқа арналған естелік жинағында жарық көрді. IEEE Design & Test of Computers журналының 2001 жылғы қараша/желтоқсан және 2002 жылғы наурыз/сәуір айларындағы санында компьютерлерді жөндеу үшін тиотимолин қолданылуы туралы әйелдерге арналған мақалалар жарияланды. We Happy Few ойынында "мотилен" деп аталатын құпия сұйықтық оқиға орнындағы электр қуатының негізгі көзі болып табылады және дәстүрлі электр желісінің орнына қала бойынша құбырлар арқылы айдалады немесе портативті батареялар ретінде қолдану үшін арнайы банкаларға салынады. Бір жерде "тиомотилен кристалдары" және олардың "эндохрондық қасиеттері" туралы жазба табылады, бұл мотилен атауы тиотимолиннен шыққан деген болжамды күшейтеді.