Кіріспе

Американың жергілікті халықтары көптеген түрлі мәдениеттерді құрайды. Әрқайсысының өзіндік мифологиясы бар, олардың көптегені мәдени шекаралардан өтетін ортақ тақырыптарға ие. Солтүстік Америка мифологиясында табиғат пен жануарлармен тығыз байланыс, сондай-ақ түрлі түсініктердегі Ұлы Рухқа сенім сияқты жиі кездесетін тақырыптар бар.

Солтүстік Америка

Солтүстік Американың түпкі халықтарының бір ғана мифологиясы жоқ, бірақ дін, этика және сенімдермен байланысты дәстүрлі әңгімелердің көптеген әртүрлі жинағы бар. Мұндай әңгімелер табиғатқа терең байланысты және жыл мерзімдері, ауа райы, өсімдіктер, жануарлар, жер, су, от, аспан және аспан денелерінің символикасымен толы. Ортақ элементтерге – барлығын қамтитын, әмбебап және барлық нәрсені білетін Ұлы Рух қағидасы, Жермен және оның ландшафтымен байланыс, аспандағы параллель әлемге (кейде жер астында және/немесе су астында да) сенім, әртүрлі жаратылыс туралы әңгімелер, ‘өлгендер еліне’ сапарлар және ежелгі қасиетті ата-бабалардың ұжымдық естеліктері жатады. Көптеген мифтердің ерекшелігі – адамдар мен жануарлар (құстар мен жорғалаушылар да соның ішінде) арасындағы тығыз байланыс. Олар көбінесе жануар мен адам бейнесінің арасында түрленуді бейнелейді. Адамдар мен түрлі жануарлардың арасындағы неке (әсіресе аюлармен) – жиі кездесетін тақырып. Кейбір әңгімелерде жануарлар адам баласын тәрбиелейді. Солтүстік Американың түпкі халықтарының мифтерінің көпшілігі терең және маңызды болғанымен, кейбіреулері көңіл көтеру үшін, көбінесе алаяқтар бейнесінде, жеңіл әзіл-қалжыңдарды қолданып, рухани және моральдық хабарларды жасырын жеткізеді. Аллегорияны қолдану кең таралған, ол махаббат пен достықтан бастап, отбасылық зорлық-зомбылық пен психикалық ауруларға дейінгі мәселелерді зерттейді. Кейбір мифтер би, музыка, әндер және трансты (мысалы, күн биі) қамтитын дәстүрлі діни рәсімдермен байланысты. Бұл аймақтың көптеген мифтері алғаш рет 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында этнологтармен жазылған. Бұл дереккөздер түпкі американдық ақсақалдардан жиналған, олар әлі де ата-бабаларының дәстүрлерімен тығыз байланыста болған. Оларды ежелгі әңгімелердің ең шынайы сақталған жазбалары деп санауға болады, сондықтан олар төмендегі сипаттамалардың негізін құрайды.

АҚШ-тың оңтүстік-шығысы

Бұл аймақтың маңызды мифтері аңшылық пен егіншіліктің, сондай-ақ ауру мен емнің пайда болуымен байланысты. Көптеген өлім-жұлым, сырқат немесе бақытсыздықтар өлтірілген жануардың руына дұрыс тыныштық бермеумен байланысты еді. Мұндай жағдайда жануар өз "түрінің басшысы" арқылы кек алатын болған. Бұл аймақтағы қазбалардан табылған сирек заттар олардың бір түбірден тараған өмірге сенгенін көрсетеді. Сенім бойынша, рудың бір мүшесі қайтыс болғанда, оның жаны туған елді аралап, достарын мен туыстарын өзімен бірге келуге шақыратын болған, сондықтан олардың қоштасу рәсімдері тек өлгендерді еске алу үшін ғана емес, сонымен қатар тірілерді қорғау үшін өткізілген. Жасыл жүгері тойы, басқаша Буск деп те аталады, – жүгерінің мол өніміне арналған жыл сайынғы мереке болды. Олардың оттары сөндіріліп, қайта жақылды, ескі кінәлар кешірілді, заттар тасталып немесе сындырылып, жаңаларымен ауыстырылды. Бұл, әдетте, осы тайпалар үшін өмір мен қоғамның жаңаруы еді.

Кариб теңізі АҚШ

Тайно мифологиясы Бұл мифология мен философия Амазонка және/немесе Аравака халықтары тобынан келген теңіз жағалауындағы Майпуреа елді мекендерінің рухани сенімдерін көрсетеді. Олардың тегі мен мифологиясында жаратушы құдай, сондай-ақ шексіз циклдік, өзінен туыс болуы қамтылған. Солтүстік-Шығыс Оңтүстік Америкадан көшіп келген олардың әңгімелерінде құдайлар мен құдайларды қастерлеу, сонымен қатар одан да кең көзқарас бар. Кейбір философиялар шындықты иллюзия ретінде қарастырады; сондай-ақ, бұл әлем – түс. Аралдардағы кейбір петроглифтерде галактикалық немесе басқа планеталық өмірге сілтемелер кездеседі. Бүгінгі күні қауымдастықтың мүшелері мифологияға қатысты бірнеше көзқарас қалыптастырды; кейбіреулері ата-бабаларды қастерлеуге, ал басқалары құдайлар мен рухтарды қастерлеуге баса назар аударады. Сенімдер жиынтығы бір ғана абсолютті шындыққа емес, тектің тамырына нұсқайды. Тектің барлық тармақтарындағы ортақ нәрсе – ата-бабаларды cemi/zemi тастары арқылы құрметтеу; тектің рухани ошағы, сондай-ақ күн мен ай рухтарына құрмет көрсету. Ауа райының рухтары мен құрметке лайық өлгендердің рухтарына да ізетпен қарастырылады.

Арктика (Алясканың жағалауы, Канаданың солтүстігі және Гренландия)

Бұл аймақтың мифтері тундра, қар және мұз пейзажымен тығыз байланысты. Есте қаларлық әңгімелер жел, ай және алыптар туралы айтады. Кейбір мәліметтерде Ангута – Жерді, теңізді және аспан денелерін жаратқан жоғары құдай екені айтылады. Оның қызы Седна барлық тірі жандарды – жануарлар мен өсімдіктерді жаратқан. Седна сонымен қатар инуиттердің қорғаушы қасиеті ретінде де құрметтеледі.

Субарктикалық (Канаданың және Алясканың ішкі солтүстігі)

Мұндағы кейбір мифтер қатал климатты және халықтың басты тағамдық ресурсы ретінде лососьқа тәуелділігін көрсетеді. Сонымен, қиял әлемінде ландшафт мейірімді де, қатыгез де алыптармен толы.

Ацтектер

Ацтектер, негізінен қазіргі Мексиканың орталық бөлігінде қоныстанған, адамдар өміріне тікелей әсер ететін құдайларға негіделген күрделі наным-сенім жүйесіне ие болды, олар жаңбырды, күннің шығуын және құнарлылықты бақылаған. Адамның ерікті құрбандығы – ғалам мен адамзаттың өмір сүруінің орталық бөлігі болды. Ацтектер адамдарды құдайлардың қызметшілері және жауынгерлері деп есептеді, олар мейірімді де жомарт емес, бірақ апат-жаладан және жазадан сақтану үшін тамақтандырып, ынаятқа бөленуі тиіс, құдіретті жандар еді. Осылайша, адам құрбандығының түсінігі пайда болды. Бұл тәжірибе жаңа емес еді және майя сияқты басқа мәдениеттерде де қолданылған, бірақ ацтектер оны өз рәсімдерінің басты оқиғасына айналдырды. Бұл құрбандықтар көбінесе күн құдайының разылығын алу үшін жасалған.

Жаратылыс мифы

Ацтектердің айтуынша, жерді жарату Ометеотл деп аталатын құдайдан басталды, әйтпесе екі құдай деп аталды, себебі олар Тонакатекухтли мен Тонакациуатлдың бірігуінен пайда болды, ацтектер оларды өмір сүрудің иесі және әйелі деп санайтын. Тонакатекухтли мен Тонакациуатлдың төрт баласы болды: Сипе Тотек, науатль тілінде «жалаңаштандырылған құдай» деп аударылады, қызыл түспен байланысты. Ол – жыл мезгілдерінің және жер бетінде өсетіннің бәрінің құдайы. Тезкатлипока, «түтіндік айна» деп аударылады, қара түспен байланысты. Ол – жердің құдайы және төрт баланың ең қуаттысы. «Қанатты жылан» деген мағынаны білдіретін Кетцалькоатль ақ түспен байланысты. Ол – ауа құдайы. Соңында, «оңтүстік кемпірқосақ» деп аударылатын Уицилопочтли көк түспен байланысты. Ол – соғыс құдайы. Төрт бала өмір сүру үшін әлемді жаратуды шешті. Кетцалькоатль мен Уицилопочтли от жағудан бастап алғашқы әрекет жасады. Бұл от күнге айналды, бірақ жартылай күн ғана болды, өйткені ол бүкіл әлемді жарықтандыру үшін жеткілікті үлкен немесе жарқын болған жоқ. Олар алғашқы ер және әйелді жасап, оларды сәйкесінше Сипактонал және Оксомоко деп атады. Олардың көптеген балалары масеуальдер деп аталды және олар жердің шаруалары болды. Содан олар уақытты, содан кейін жер асты әлемін жаратты. Бесінші және соңғы күннің қалай пайда болғаны туралы көптеген әңгімелер бар. Бір әңгімеде Тезкатлипока қалай қыш тас алып, одан от жағып әлемді қайтадан жарықтандырғаны және бауырларымен не істеу керектігін талқылағаны айтылады. Олар адам жүрегі мен қанымен қоректенетін жаңа күн жасауды шешті. Оны қоректендіру үшін төрт жүз ер және бес әйел дайындалды. Осы оқиғаның басқа бағыттарға бұрылуы мүмкін. Кейбіреулер Кетцалькоатль мен Тлалок екеуі де ұлдарының жаңа күн болуын қалағандықтан, олардың әрқайсысы ұлдарын Тезкатлипока жаққан оттардың біріне лақтырған дейді. Тлалок ұлын от өшкеннен кейін ғана лақтырды, сондықтан оның ұлы айға айналды. Кетцалькоатль өз ұлын отты өртке тікелей лақтырды, осылайша ол бүгін аспанда көріп отырған бесінші және соңғы күн болды. Тағы бір әңгімеде ежелгі Теотиуакан қаласында құдайлардың жиналып, жаңа күн қалай жасау керектігін талқылағаны айтылады. Нанахуатцин есімді ауру құдайы отқа секіріп, жаңа күн болуды ұсынды. Ол әлсіз және ауру құдай болғандықтан, басқалар оны жасауы керек емес деп ойлады, ал күшті және қуатты құдай күн болуы керек. Текуцистекатль, өте бай құдай, алға шығып, оны жасайтынын айтты, бірақ отқа секіруге батылы жетпеді. Нанахуатцин ойланбастан өзін отқа лақтырып жіберді. Оның батылдығын көріп, Текуцистекатль де секіруге шешім қабылдады. Олар екеуі де күнге айналды, бірақ жарық енді ештеңе көруге тым жарқын болды, сондықтан басқа құдайлардың бірі Текуцистекатльге қоянды лақтырып, оның жарығын күңгірттеді және оны айға айналдырды. Нанахуатцин, жаңа күн, Оллин Тонатиух болып қайта туылды. Енді олардың мәселесі сол болды: басқа құдайлар өздерінің қанын құрбан етпесе, ол аспандағы орнынан қозғалмайды. Сондықтан Тауискальпантекухтли, таңның иесі, Тонатиухқа бір жебе тастады, бірақ соқпады. Содан кейін Тонатиух бір жебе тастап, оның басына тигізіп, оны суық, мұз және обсидианның құдайы Ицлаколиухкиге айналдырды. Бас тартуға болмайтынын түсінген соң, басқа құдайлар оған жалаңаш кеуделерін ұсынды, ал Кетцалькоатль құрбандық пышағымен олардың жүректерін кесіп алды. Құдайлардың қанымен Тонатиух аспанда бүгінге дейін көріп жүргендей қозғала бастады. Кетцалькоатль құрбандыққа шалынған құдайлардың киімдерін және әшекейлерін жинап, оларды орамдарға орап, халық оларға табынды.

Орталық Америка

Ленка мифологиясы – Орталық Америкадағы Гондурас оңтүстік-батысы мен Эл Сальвадор шығысындағы орталықамерикандық халық. Майя мифологиясы – Мексика оңтүстігі және Орталық Америка солтүстігінде ежелгі дәуірде өмір сүрген орталықамерикандық халық. Ольмектер діні – қазіргі Веракрус және Табаско штаттарындағы Мексика оңтүстік-орталық бөлігінде ежелгі дәуірде өмір сүрген орталықамерикандық халықтың діні. Пурепеча діні – Пацкуаро көлінің маңында шоғырланған орталықамерикандық халық. Таламанка мифологиясы – Коста-Рикадағы Таламанка аймағындағы брибри және кабекар халықтарының мифологиясының қосындысы.