Кіріспе

Автор (1931–2013)

Колин Генри Уилсон (26 маусым 1931 – 5 желтоқсан 2013) – ағылшын экзистенциалистік философы және романист. Ол сонымен қатар нағыз қылмыстар, мистика және паранормальдық құбылыстар туралы кеңінен жазды, нәтижесінде жүзден астам кітап жазды. Уилсон өзінің философиясын «жаңа экзистенциализм» немесе «феноменологиялық экзистенциализм» деп атады және өмірлік еңбегінің мақсаты – «философтың жұмысы және жаңа, оптимистік экзистенциализмді құру» екенін айтты.

Ерте өмір

Уилсон 1931 жылғы 26 маусымда Лестер қаласында дүниеге келді. Он бір жасында ол Gateway Secondary Technical School мектебіне оқуға түсті, сол жерде ғылымға деген қызығушылығы артып дамыды. 14 жасқа келгенде ол ғылымның көптеген салаларын қамтитын «Жалпы ғылым нұсқаулығы» атты көп томдық эсселер жинағын жасады. Бірақ 16 жасында мектепті бітірген кезде оның қызығушылығы әдебиетке бұрылды. Джордж Бернард Шоудың шығармаларымен, әсіресе «Адам және Супермен» туындысымен танысуы – маңызды кезең болды. Ол әңгімелер, пьесалар мен мақалалар жазуға кірісті, ал «Адам және Супермен» туындысына жазылған ұзақ «жалғасы» оны Шоудың табиғи ізбасары деп ойлауға итерді. Екі қанағаттандырмайтын жұмыстан кейін – бұрынғы мектебіндегі зертхана көмекшісінің қызметінен соң – ол мемлекеттік қызметке қадам басты, бірақ уақытын тиімді өткізе алмады. 1949 жылдың күзінде ол Корольдік әуе күштеріне шақырылды, бірақ көп ұзамай билікпен келіспей, жұмыстан босату үшін өзін гомосексуал ретінде көрсетуге мәжбүр болды. Қызметтен шыққаннан кейін ол бірнеше қара жұмыс істеді, біраз уақыт Еуропаны шарлады, соңында 1951 жылы Лестерге оралды. Сол жерде ол алғашқы әйелі Дороти (Бетти) Троппен үйленді және Лондонға көшті, онда Родерик Жерар атындағы ұлы дүниеге келді. Кейін ол Лондондағы өміріне негізделген «Сохода адасқан» атты жартылай автобиографиялық роман жазды. Бірақ некесі тез бұзылды, өйткені ол түрлі жұмыстарда жұмыс істеп, арасында үзілістер жасады. Осы ауыр кезеңде Уилсон «Қараңғыдағы ритуал» (1960) деп жарияланған романды үздіксіз жұптады және қайта өңдеді. Ол сондай-ақ үш жас жазушымен – Билл Хопкинс, Стюарт Холройд және Лаура Дель Ривомен – жақын дос болды. Одан кейін ол Еуропаға тағы бір сапар жасады, Парижде журналға жазылуды сатуға тырысты. Лестерге қайта оралғанда ол Джой Стюартпен танысты, кейіннен ол оның екінші әйеліне және үш баласының анасына айналды. Ол Лондонға онымен бірге оралды, онда «Қараңғыдағы ритуал» романы бойынша жұмысын жалғастырды, сол кезде Британ мұражайының оқу залының орынбасары болған Ангус Уилсоннан (туыс емес) кеңес алды және ақша үнемдеу үшін Хэмпстед Хитте ұйықтады. 1954 жылғы Рождество күні ол бөлмесінде жалғыз отырып, төсегіне отырып, күнделігіне жаза бастады. Ол өз сезімдерін былайша сипаттады:

Шетелдік

Голланц 1956 жылы 24 жастағы Уилсонның "The Outsider" кітабын жариялады. Бұл еңбек Альберт Камю, Жан-Поль Сартр, Эрнест Хемингуэй, Герман Гессе, Федор Достоевский, Уильям Джеймс, Т. Е. Лоуренс, Васлав Нижинский және Винсент ван Гог сияқты маңызды әдеби және мәдени тұлғалардың ең белгілі шығармаларындағы әлеуметтік "сырттандығының" рөлін зерттейді және Уилсонның олардың туындыларындағы әлеуметтік бөлінуді қалай түсінгенін талқылайды. Кітап бестселлерге айналып, Ұлыбританияда экзистенциализмді танымал етуге көмектесті. Ол ешқашан басылымнан тоқтап қалған емес және отыздан астам тілге аударылды.

Шығармашылық шығармалар

Уилсон британ әдебиетіндегі "ашулы жастармен" байланысты болды. Ол қозғалысқа қатысы бар жазушылардың манифесттерінің антологиясы "Декларацияға" үлес қосты, сондай-ақ танымал папербек жинағында – "Протест: Бит ұрпағы және ашулы жас ерлер" антологиясына енді. Кейбіреулер Уилсонды және оның достары Билл Хопкинс пен Стюарт Холройдты либералдық немесе социалистік саясаттан гөрі "діни құндылықтармен" көбірек айналысқан "ашулылардың" кіші тобы деп қарады. Сол жақтағы сыншылар оларды фашистер деп айыптады, ал комментатор Кеннет Аллсоп оларды "заң берушілер" деп атады. 1950 жылдары Уилсон Одақ қозғалысының жетекшісі Освальд Мослидің кейбір идеяларын сынды қолдады, ал 1980 жылдың желтоқсанында Мосли қайтыс болғаннан кейін Уилсон Мослидің бұрынғы хатшысы Джеффри Хаммның "Lodestar" журналына мақалалар жазды. "Шетелдік" кітабының табысына қарамастан, Уилсонның екінші кітабы "Religion and the Rebel" (1957) сыншылар тарапынан бірден сыналып, бірақ Уилсон өзі бұл кітаптың алғашқы кітаптан толықтығымен басым екенін мәлімдеді. "Шетелдік" психикалық күйзеліс пен ақылсыздық туралы баяндаса, "Дін мен бүлікші" сананы кеңейту және бізді көрегендерге айналдыру туралы айтты. "Time" журналы кітапты жамандаған "Scrambled Egghead" атты сынды жариялады. Уилсон мойымай, өзінің "жаңа" экзистенциализмін "The Outsider Cycle" деп аталатын алты философиялық кітапта жатқызды, олардың барлығы әдеби мансабының алғашқы он жылында жазылды. Бұл кітаптар "Жаңа экзистенциализмге кіріспе" (1966) кітабында жинақталды. 1980 жылы кітап "Жаңа экзистенциализм" деп қайта басылып шыққанда, Уилсон былай деп жазды: "Егер мен экзистенциализмге немесе жалпы алғанда, жиырмасыншы ғасырдың ой-пікірлеріне қандай да бір үлес қоссам, онда ол осында. Мен оған сай өмір сүремін немесе құримын". "Жеңіс дәуірі" (1959) – "The Outsider Cycle" кітабының үшінші кітабы – ол жиырмасыншы ғасырдың өмірі мен әдебиетіндегі батырдың жоғалуына қайғырды, біз "маңызды емес қателік" деп атаған нәрсеге батып бара жатқанымызға сенімді болды. Осы теория 1963 жылы белгілі американдық психолог Абрахам Маслоудың онымен байланысқа шығуына себеп болды. Екеуі 1970 жылы Маслоу қайтыс болғанға дейін үнемі хат алысып, бірнеше рет кездесті. Уилсон Маслоудың еңбектеріне биография және бағалау жазды – "Психологиядағы жаңа жолдар: Маслоу және постфрейдтік революция", ол Маслоу ұсынған аудиотаспаларға негізделген, ол 1972 жылы жарық көрді. Маслоудың оқушыларындағы "жоғары сәттерді" байқауы – біздің кез-келген уақытта басымыздан өтетін күйзеліс сезімі – Уилсонға сырттан келген адамның "көріс сәттерін" бақылай алатын механизмді іздеуде маңызды түйсік берді. Алайда Маслоу жоғары сәттерді тудыруға болмайды деп сенді, ал Колин Уилсон басқаша ойлады және шын мәнінде, кейінірек "Ішкі әлемге қол жеткізу" (1983) және "Супер сана" (2009) сияқты кітаптарда оларды қалауынша қалай тудыруға болатынын ұсынды. Уилсон "Экзистенциалдық сын" деп атаған ісімен де танымал болды, ол көркем шығарманы әдеби сын немесе теорияның қағидаларымен ғана емес, сонымен қатар оның айтары бойынша, өмір сүрудің мәні мен мақсаты туралы айтқандарымен де бағалау керек екенін ұсынды. "Chicago Review" журналында жазған мақаласында (13-том, No. 2, 1959 ж., б. 152–181) ол былай деп жазды: "Кез келген өнерді тек эстетикалық стандарттар бойынша бағалауға болмайды, әйтсе де сурет немесе музыка тек эстетикалық ләззат сыйлайтын сияқты көрінеді. Эстетикалық ләззат – бұл өмірлік реакцияның күшеюі, ал бұл реакция барлық құндылық үкімдерінің негізін құрайды. Экзистенциалист барлық құндылықтар адам өмірінің проблемаларымен, адамның мәртебесімен, өмірдің мақсатымен байланысты деп санайды. Бұл құндылықтар барлық көркем туындыларға тән, сонымен қатар олармен тығыз байланысты". Ол осы тақырыпта тағы бірнеше эсселер мен кітаптар жазды. Соңғыларының қатарында "Арманға күш" (1962), "Бүркіт және құлаққап" (1965), "Поэзия және мистика" (1970), "Романның шеберлігі" (1975), "Екікамерлі сыншы" (1985) және "Менің өмірімдегі кітаптар" (1998) бар. Ол сондай-ақ, өзінің бүкіл мансабында "Кітаптар мен кітапшылар", "Әдеби шолу", "Лондон журналы", "Джон О'Лондон", "Көрермен" және "Айлсфорд шолу" сияқты журналдарға жазған жүздеген кітап шолуларына экзистенциалдық сынды қолданды. Олардың кейбіреулері 2009 жылы жарық көрген "Экзистенциалдық сын: Таңдалған кітап шолулары" атты кітапқа жинақталды. Осы уақытта өнімді Уилсон өзін қызықтыратын басқа тақырыптар туралы жазуға уақыт табады, тіпті кейде оның біліктілігі күмәнді болуы мүмкін. 1964 жылы музыканы бағалау туралы "Бранди лайықсыз..." атты пікірлер жинағы, оның пластинка жинауға деген құштарлығынан шабыттанды, бұрынғы музыка сыншысы Бернард Шоудан өзіндік сынды қолданды. Толық цитата ("Адам және Супермен") мынадай: "Тозақ музыкалық әуесқойларға толы: музыка – құлағандардың брэндисі. Бір жоғалған жанға бас тартуға рұхсат етілмей ме?"

1960 жылдардың соңына қарай Уилсон метафизикалық және оккульттік тақырыптарға көбірек қызығушылық танытты. 1971 жылы ол "Оккультизм: Тарих" кітабын жариялады, онда Алестер Кроули, Джордж Гурджиев, Елена Блаватская, Каббала, алғашқы магия, Франц Месмер, Григорий Распутин, Даниель Дуглас Хоум және Парацельс сияқты тұлғалар туралы түсіндірмелер келтірді. Ол Кроулидің өте теріс бағаланған биографиясын – "Алестер Кроули: Адамгершіліктің табиғаты" жазды, сондай-ақ Гурджиев, Карл Юнг, Вильгельм Райх, Рудольф Штайнер және П.Д. Оуспенский сияқты басқа да рухани және психологиялық көрегендердің биографияларын жазды. Бастапқыда Уилсон өзі "Факультет X" деп атаған нәрсені дамытуға назар аударды, ол мағына сезімін күшейтуге және телепатия және басқа энергиялардың болуына қабілеттілікке әкелетініне сенді. Кейінгі жұмыстарында ол өлімнен кейінгі өмірдің мүмкіндігі және рухтардың болуын ұсынады, оларды жеке өзі "Ghost Club" мүшесі ретінде талдайды. Ол сонымен қатар қылмыс туралы ғылыми еңбектер жазды, энциклопедиялардан серийлі кісі өлтіруді зерттеуге дейін. Ол Джек Иржінің өмірі мен дәуіріне және жалпы секс қылмысына үнемі қызығушылық танытты.

Көркем әдебиет

Уилсон адам әлеуеті мен санасы туралы идеяларын көркем әдебиеттерде, көбінесе детективтік немесе ғылыми фантастикада, соның ішінде Ктулху мифтеріне қатысты бірнеше шығармаларда зерттеді; ол көбінесе көркем емес туындыларды және романды бірдей жазып, осылайша өз идеяларын іс жүзіне асыруға тырысты. Ол былай деп жазды:

Көркем емес туындылары сияқты, Уилсонның 1960 жылғы «Қараңғыдағы рәсім» романынан бастап көптеген романдары кісі өлтіру психологиясына, әсіресе сериялық кісі өлтіру психологиясына арналған. Дегенмен, ол философиялық сипаттағы ғылыми фантастиканы да жазды, соның ішінде 1967 жылғы «Аң паразиттері», 1969 жылғы «Философ тасы», 1976 жылғы «Ғарыш вампирлері» және төрт томдық «Жәндік әлемі» сериясын: 1987 жылғы «Жәндік әлемі: Тау», 1987 жылғы «Жәндік әлемі: Дельта», 1992 жылғы «Жәндік әлемі: Сиқыршы» және 2003 жылғы «Жәндік әлемі: Көлеңке» жазды; бір сыншы оларды «ХХ ғасырдың қиялының орталық туындыларының бірі болып саналатын ең жоғары деңгейдегі көркемдік жетістік» деп сипаттады. Уилсон «Жәндік әлемі» сериясын Роальд Дальдің «балаларға арналған роман жазу» деген ұсынысына жауап ретінде жазды. Ол сондай-ақ өзін «Жәндік әлемі» авторы ретінде есте қалғысы келетінін айтты. 1961 жылғы «Ұйғарудың күші» кітабында Уилсон Х.П. Лавкрафтты «ауру» деп сынап, оны «нақтылықты қабылдамаған» «жаман жазушы» деп атады. Август Дерлет Уилсонның «Ұйғарудың күші» кітабында Лавкрафтқа жасаған сыннан ашуланып, Уилсонды өз философиялық идеяларын көркем әдебиет түрінде жеткізу үшін «Аң паразиттері» романын жазуға шақырды. «Аң паразиттері» кітабының алғы сөзінде Уилсон Лавкрафттың «Хемингуэй, Фолкнер, тіпті Кафкадан гөрі ХХ ғасырдағы маргиналды суреткердің символы» екенін мойындайды және: «Егер Лавкрафт жеке табысқа ие болса, не болар еді? Ол, менің ойымша, «әлдеқайда аз шығарған болар еді, бірақ шығарғандары жоғары деңгейде өңделген болар еді, көптеген жұмыстарын бұзатын арзан журналдардың клишелері болмаса. Ол сондай-ақ өзінің ерекше және сирек білімге деген сүйіспеншілігіне толыққанды еркіндік берген болар еді, осылайша оның туындылары шамалы дәрежеде Анатоль Франс немесе қазіргі Аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхестің туындыларына жақын болған болар еді». Уилсон Лавкрафт туралы «Ассасиндер ордені» (1972) және «Философ тасы» (1969) кітаптарының алғы сөздерінде де айтады. Оның 1969/1974 жылғы «Лойгордың оралуы» атты қысқа романы да Ктулху мифтерімен байланысты. Оның басты кейіпкері Войнич қолжазбасының нақты кітабымен айналысады, бірақ ол оның Орта ғасырлық арабша Некрономиконның нұсқасы екенін біледі. Оның 2002 жылғы «Ескілердің қабірі» романы да осы мифтерге қатысты.

Бейімделулер

Тобе Хупер "Lifeforce" фильмін режиссерлік етті, сценарийін Дэн О'Бэннон жазды, бұл фильм Уилсонның "Көңілді вампирлер" романы негізінде түсірілген. Фильм шыққаннан кейін Колин Уилсон, автор Джон Фаулздың өзінің "The Magus" романының киноға бейімделуін ең нашар бейімделу деп есептегенін еске алды. Уилсон Фаулзға енді одан да нашар мысал бар екенін айтты. Режиссер Пабло Беренс 1961 жылы жазған "Адрифт в Сохо" романының экранизациясы 2018 жылы Burning Films арқылы шықты.

Ауру және өлім

2011 жылы мидағы үлкен операциядан кейін Уилсон инсульт алып, сөйлеу қабілетін жоғалтты. 2013 жылдың қазан айында пневмониямен ауырды. 2013 жылдың 5 желтоқсанында қайтыс болды және Корнуоллдағы Горран шіркеуінің маңындағы зиратқа жерленді. 2014 жылдың 14 қазанында Лондонның Пикадиллидегі Сент-Джеймс шіркеуінде оның естелік жиыны өтті.

Қабылдау

Говард Ф. Доссор, Уилсонның мансабы туралы кітаптың авторы, ризашылықпен жазды: "Уилсон ХХ ғасырдың сыншыларына ең маңызды сын-қатерлердің бірі болып табылады. Оның еңбектерін ХХІ ғасырдың ортасында талдаған сыншылар, замандастарының оған жеткіліксіз назар бөлгеніне таңғалады. Бірақ оны тек солардың қамын ойлау үшін ғана зерттеудің қажеті жоқ. Оған жүгінген сыншылар өздерін заманымыздың басты мәселелеріне қатысты екенін және оларды шешуде ерекше төзімділік танытқан ой-санамен байланыста болатынын сезінетін болады". Сыншы Николас Тределл келісті: "ХХІ ғасыр Колин Уилсонды болашақты болжаған романдардың бірі ретінде еске алады, және мүмкін, адамзаттың болашағының да бір бөлігін". Ғылым жазушысы Мартин Гарднер Уилсонды паранормальдық мәлімдемелерге алданған ақылды жазушы деп санады. Ол бірде: "Колин бәрін сенді. Өзін жоғары санап, ғылым туралы білімі жетпейтіндіктен, паранормальдық құбылыстар туралы оқығандарының бәріне, тіпті ең абсурдтілеріне де сенеді", - деді. Гарднер Уилсонның "Геллер құбылысы" кітабын "израильдік қулықшы туралы жазылған ең наив кітап" деп сипаттады. Гарднер Уилсонның "эзотерикалық эксцентрикке" айналып, "ақылдан адағандар тобына" арналған кітаптар жазғанын қорытындылады. Психолог Дороти Роу Уилсонның "Жұмбақ адамдар" кітабына жағымсыз пікір беріп, оның "паранормальдық құбылыстарды зерттеуге ешқандай үлес қоспайтынын" жазды. Бенджамин Радфорд Уилсонның "жұмбақтарды ойлап табуға" бейім екенін және жазған тақырыптарының кейбіреулеріндегі ғылыми және күмәндік аргументтерді елемегенін жазды. Радфорд Уилсонның "Шешілмеген мәселелердің алып энциклопедиясын" "қателерге және мағынасыз жіберулерге толы, дәлдікке деген ерекше немқұрайлылықты көрсетеді" деп сипаттады. 2016 жылы Гари Лакманның жазған "Роботтан тыс: Колин Уилсонның өмірі мен жұмысы" атты Уилсонның толық біографиясы жарық көрді. Ол Филип Пуллманнан оң пікір алды, ол: "Уилсон әрқашан сәнге сай пікірден әлдеқайда жақсы және қызықты болды, ал Лакман оның барлық шығармашылығына симпатиямен және түсіністікпен жауап бере алатын өмірбаяншыны тапты, бұл стильде, Уилсонның өзінің стилі сияқты, әрқашан оқуға қызықты", - деп жазды. Майкл Дирда The Washington Post газетінде Уилсонды "адам санасының табиғатын ондаған кітапта зерттеген даулы жазушы" деп атады және Лахманды "батыс эзотерикалық дәстүрінің жетекші зерттеушісі" деп атап, "әдеттегіден гөрі әдемілікпен, күшпен және анықтықпен" жазады. Брет Тейлор биографияны "қызықты" деп бағалады, бірақ "күшті автор тақырыптың маңыздылығын кеңірек және сенімдірек контексте дәлелдейтін кітап жазған болар еді. Лакман оккульттік мәселелерге сенімді және Уилсонның кейде күмәнді философиясына құрметпен қарайды", - деді. 2016 жылдың 1 шілдесінде Ноттингем университетінде Бірінші халықаралық Колин Уилсон конференциясы өтті. Екінші конференция 2018 жылдың 6 шілдесінде сол жерде өтті. Үшінші конференция 2023 жылдың 13 қыркүйегінде Ноттингемде өтті, онда Фиггис Весттің сегіз бөлімді деректі фильмдер сериясының премьерасы болды – "Колин Уилсон: өмірі мен жұмысы". Джейсон Фиггис режиссерлік және монтаждау жұмыстарын жүргізген бұл деректі фильм Уилсонның өмірі мен шығармашылығын егжей-тегжейлі зерттейді, онда Ури Геллер, Гэри Лакман, Тахир Шах, Деймон Уилсон, Джейсон Фиггис, Джон Уэст, Марта Рафферти және Филип Пуллменмен сұхбаттар бар. Уилсонның мұрағаты Ұлыбританиядағы Ноттингем университетінің қолжазбалар және арнайы жинақтар бөлімінде сақталады. Онда оның жарияланған барлық еңбектері, қолжазбалары, хат алмасулары және күнделіктері бар.