Кіріспе

Британдық драматург және актер (1855–1934)

Сэр Артур Уинг Пинеро (24 мамыр 1855 – 23 қараша 1934) – ағылшын драматургы және, мансабының басында актер. Пинеро ерте жасынан театрға қызығып, 19 жасында кәсіби актер болды. Ол британдық провинциялық театрларда қосалқы актер ретінде тәжірибе жинады және 1876 жылдан 1881 жылға дейін Лондонның Лицей театрында орналасқан Генри Ирвинг труппасының мүшесі болды. Пинеро өзінің алғашқы пьесасын 1877 жылы жазды. Жеті жылдан кейін тағы 15 пьеса жазды, олардың үшеуі жоғары табысқа ие болды, содан кейін актерлік мансабын тастап, толық уақытты драматург ретінде жұмыс істеді. Ол алғаш рет "Магистрат" (1885) пьесасымен танылды, ол ең ұзақ сахналанған пьеса болды. 1890 жылдары ол маңызды тақырыптарға көшті. "Екінші миссис Танкерей" (1893) пьесасы, өткенімен даңқы шеккен әйел туралы, оқшауландырғыш деп есептелді, бірақ сәтті сахналанды және үлкен пайда әкелді. Оның басқа табыстарына "Уэллз" трелони (1898) – театрдың ескі және жаңа дәуірлерін мақтайтын романтикалық комедия және реформаланған еркек пен жанкешті әйел туралы "Гей Лорд Квикс" пьесалары кірді. Опера жанрына жасаған тырабы, "Сурет тасы" либреттосымен (1898) сәтті болмады, содан кейін Пинеро көбінесе қоғамдық драмалар мен комедиялар жанрына бет бұрды. Ол 20 ғасырдың алғашқы үш онжылдығында және төртінші онжылдығында да жазуын жалғастырды, бірақ Пинероның 1880 және 1890 жылдардағы шығармалары бүгінгі күнге дейін сақталған. Оның көптеген пьесалары қайта қойылды, ал кейбіреулері киноға немесе мюзиклдерге бейімделді. Өмірінің соңғы жылдарында Пинеро көне стильдегі драматург деп есептелді, ал оның соңғы пьесалары сәтті болмады. Ол 79 жасында Лондонда қайтыс болды.

Алғашқы жылдар

Пинеро Лондонда, Джон Дэниел Пинероның (1798–1871) және оның әйелі Люси, тумасы Дайнстың (1836–1905) жалғыз ұлы және үш баланың екіншісі болып дүниеге келді. Пинероның әкесі мен әкесінің әкесі Лондон заңгерлері болған. Олар Пинероның өмірбаясын жазған Джон Давик «Инквизицияның қуғын-сүргінін бастан өткермес бұрын ортағасырлық Португалияда мәртебелі болған сефардтық яһудилердің көрнекті әулеті» деп сипаттаған Пинеро әулетінен тараған. Пинеро әулетінің бір тармағы Англияға қашып кеткен. Оның әкесінің әкесі яһуди дінінен бас тартып, Англия шіркеуінің мүшесі болды, христиан ағылшын әйелі Маргарет Уингке үйленді және өте табысты заңгер атанды. Оның кіші ұлы, Пинероның әкесі де заңгерлік мамандықты таңдады, бірақ ол әкесінен кем сәтті болды; Пинеро кедейлік көрмей өсті, бірақ олардың жағдайы да бай емес еді. Ол он жасқа дейін Лондонның Клеркенвелл ауданындағы Эксмұт көшесіндегі Спа Филдс Чапел қайырымдылық мектебінде оқыды, содан кейін әкесінің кеңсесінде жұмыс істеді. Джон Дэниел Пинеро 1871 жылдың мамыр айында қайтыс болды, мұрагерлікке өте аз ақша қалды. Отбасының кірісіне үлес қосу үшін Пинеро аптасына 1 фунт стерлинг көлемінде заңгер кеңсесінде жұмыс істеді. Кешкі уақытта ол Бёркбек әдеби-ғылыми институтында дикцияны оқыды. Ол және оның студенттері бірнеше пьесаларды қойып, Пинеро театрға тартылды. 1874 жылдың мамыр айында ол заңгерлік мамандығын тастап, Эдинбургтағы Корольдік театрға Р. Х. Уиндхамның «жалпы жұмысшы» актері ретінде қосылды. Ол өзінің кәсіби дебютін Уилки Коллинздің «Ақ киімдегі әйел» романының бейімделуіндегі күйеу жігіт рөлінде ойнады.

Актер және көтеріліп келе жатқан драматург: 18741884

Виндхам компаниясының кіші мүшесі ретінде Пинеро тез арада түрлі рөлдерде тәжірибе жинады, «Біздің американдық туысымызда» Э. А. Сотернге, ал Балзак бойынша қойылған «Адамдар ойынында» Чарльз Мэтьюзге көмектесті. Вилки Коллинстің «Армадейл» ромасы негізінде сахналаған «Мисс Гвилт» спектаклі, Ада Кавендиштің қатысуымен, «The Era» газеті «шын мәніндегі жеңіс» деп баяндады; пьеса Ливерпульден Вест-Эндке көшірілді, ал Пинеро қарт заңгер рөлін сақтап қалды. Гастрольдер ыңғайсыз болғанымен, Пинеро көптеген сын ескертпелер алды, бірақ Ирвингке бес жыл бойы көмекші актер ретінде жұмыс істеді. Ол алғаш рет 1876 жылдың желтоқсанында Ирвингтің лондондық базасы – Лицейде пайда болды және 1881 жылға дейін онда барлығы 21 рөл ойнады. Ирвингтің аты бұрыннан таныс болған «Қоңыраулар» мелодрамасының қайта қойлымында ол доктор Циммер рөлін ойнады (1878). Оның алғашқы толыққанды пьесасы «La Comète» 1878 жылы Кройдон театрында қойылды, содан кейін ол 1878–1880 жылдары Лондонда қойылған тағы төрт бір актілі комедия жазды, олардың екеуінде – «Дейзидің қашып кетуі» мен «Ескі күндер» – Лицейде ойнады. Келесі жылы Пинеро Сент-Джеймс театры үшін жазылған он бір пьесаның біріншісі – «Жәрдемші» (The Squire) пьесасын (1881) жазды. Ирвинг компаниясынан кеткеннен кейін Пинеро Лондонның танымал басқа менеджері, Сквайр Банкрофт пен оның әйелі Эффиге қосылды, олар Хеймаркет театрын басқарды. Олар үшін ол Маркиз де Севенн («Сюжет пен құмарлық», 1881), сэр Александр Шендрин («Біздің», 1882), Ханвэй («Одет», 1882) және, ақырында, «Соперниктерде» (1884) сэр Энтони Абсолют рөлін ойнады, бұл спектакльде Сквайр Банкрофт, Джонстон Форбс Робертсон, Лионель Броу және Джулия Гвинн сияқты жұлдызды актерлер қатысты. Пинеро әр түрлі пікірлер алды, кейбіреулері жағымсыз болса, ал басқалары актерлік мансабының ең жақсыларының бірі болды. Бұл оның актер ретіндегі соңғы кәсіби жұмысы болды. Хеймаркетте жұмыс істеген кезінде Пинеро Майра Эмили Вудқа (1852–1919) үйленді, ол Майра Холм сахналық есімімен танымал, бұрынғы күйеуінен Ангус және Майра есімді екі баласы бар жесір әйел еді. Той 1883 жылдың 19 сәуірінде өтті. Пинеромен некеде бала болған жоқ. Осы кезеңде ол әсіресе Сот театрымен байланысты болды, онда оның бес фарсы 1885–1892 жылдары, «Магистратпен» басталып, кассада үлкен жетістікке жетті. Уэрингтің айтуынша, осы пьесаларда Пинеро «викториандық қоғамның әр түрлі жақтарына шабуыл жасап, сенімді, бірақ көздері бүркеуленген кейіпкерлерді жасады, олар апатты логикасыз оқиғалардың аяусыз айнасында тұтқындалып қалған күйінде өзінің қадір-қасиетін сақтауға тырысты». Бұл пьеса алғашқы қойлымда 363 рет көрсетілді, Сот театры тарихында бір жылдан астам уақытқа созылған алғашқы пьеса болды. Оның жұлдызы Артур Сесил жазғы демалысқа кеткенде, Бирбом Три оны үш аптаға ауыстырды. Спектакльге деген сұранысты қанағаттандыру үшін британдық провинцияларда үш гастрольдік труппа қажет болды, ал Австралия, Үндістан және Оңтүстік Африкадағы жергілікті менеджменттерге оны сахналауға лицензия берілді; Пинеро 1885 жылдың қазан айында Дейли театрында американдық премьераға қатысу үшін Нью-Йоркке сапар шекті. Сол жылы ол 30 жасқа толды. 1928 жылы жарияланған оның мансабына арналған ретроспективті шолуда Пинеро, Вест-Энд драматургы ретінде 50 жылдығын жақында тойлаған, өте ерте жасында атаққа ие болғандығы айтылды: оның замандастары Бернард Шоу, Дж. М. Барри және Джон Галсуорти Лондонда олардың пьесалары қойылғанға дейін 30 жасқа толған жоқ. Пинероның Сот театрындағы басқа фарстары – «Мектеп мұғалімі» (1886), «Дэнди Дик» (1887), «Кабинет министрі» (1890) және «Амазонкалар» (1893) – тиісінше 291, 262, 199 және 114 қойылым көрсетілді, барлығы 866 қойылымды құрады. Бұл пьесада кедей кеңсе қызметкері, білімді, бірақ ішімдікке құмар адвокат, алаяқ банкирлер, ұзақ уақыттан бері жоғалған сүйікті және барлық жерде бақытты аяқталу туралы айтылады. Ол «отбасылық драма» деп жарияланды және көбінесе комедиялық болды, бірақ «The Era» газетінде айтылғандай, «күлкі басылып, күлімсіреп жылағанда, қуаныш пен шын жүректен жанашырлық араласқан көріністер бар».

Нақты пьесалар

Sweet Lavender-ге ұқсас пьесалар – «The Weaker Sex» (1888) және «Lady Bountiful» (1891) – оның табысына жете алмады. Пьеса 129 рет сахналанды. «Seeing Ghosts» пьесасы Пинероны пьеса жазуға қатысты көзқарасын қайта қарастыруға итермеледі, ол енді бұрынғыдан көне сәнді көрінді. Ол Ибсеннің пьесаларын сынсыз қабылдамады, бірақ егер ол маңызды драматург болғысы келсе, әлеуметтік мәселелер мен адамгершілік бұзылыстарды ашық талқылауы керек екенін түсінді. Ол ойланып, осы қағидатты қабылдады. Бұл қойылым Оскар Уайльдтың «Леди Виндермирдің желісін» алмастыру жоспарланған, ол да әйелдің өткеніне қатысты құрметке лайық тақырыпты қамтыды. Пинероның пьесасынан өзгеше, Уайльдтың пьесасы жақсы аяқталды және Сент-Джеймс театрының тұрақты көрермендері үшін сәл шоқтықтың бірақ қабылданатын болды. Пинероның пьесасында Паула Танкерей өз-өзіне қол жұмсады. Уэрингтің сөзімен айтқанда, «Ибсеннің пьесаларындай авангардты болмаса да, «Танкерей» өзінің сәнді Сент-Джеймс көрермендерін олар көтере алатын әлеуметтік хабарламамен бетпе-бет кездестірді». Пинероның осындай пьесаларына қойылымдар саны әртүрлі болды. «The Notorious Mrs Ebbsmith» (1895) 88 қойылым, «The Benefit of the Doubt» (1895) – 74, ал «The Thunderbolt» (1908) және «Mid Channel» (1909) екеуі де 58 қойылыммен сахналанды. Автор әдеттегі тақырыптарына – топтық айырмашылықтар мен өмірдегі өзгерістерге оралды, сонымен қатар театрдың мәңгілік күші туралы зерттеулер қосты. Пьесада Виктория дәуірінің мелодрамаларында танымал актрисаның аристократқа үйленуі, одан өкінуі, сахнаға оралуы және бұрынғы стильдегі пьесаларды енді ойнай алмайтынын түсініп, жаңа реалистік стильдегі туындыларға сәтті ауысуы көрсетілген. Уэринг бұл пьесаны Том Робертсонға Пинероның құрметі деп атайды, оның жаңашыл театрлық реализмі екі буын жазушыларға, соның ішінде В. С. Гилберт пен Бернард Шоуға, сондай-ақ Пинероға әсер етті. Сыншылар пьесаны түсінбеді. Пинеро олардың «шығарма әлсіз фарс па, әлде толық емес реалистік драма ма екендігіне қатысты екіге бөлінгенін» айтты. Пьеса сотта 135 қойылымнан кейін жақсы, бірақ ерекше емес нәтиже көрсетті, бірақ кейіннен Пинероның ең көп қайта қойылған пьесаларының бірі болды. Гилберттің шеберлігі мен икемділігіне үйренген Салливан жаңа серіктестерін тез арада жарамсыз деп тапты: «талантты және дарынды адамдар, музыка үшін жазу тәжірибесі жоқ, бірақ форма мен құрылым туралы менің ұсыныстарымды қабылдамауға батылдықпен бас тартады». Ол кейін күнделікке «музыка үшін нашар құрастырылған (музыка үшін) сөйлемдердің араласуынан музыкалық шығарма жасауға тырысудың қаншалықты қиын екенін» жазды. Музыкалық сарапшы Уильям Пэрри либреттоны «архи-ортағасырлық ауа-райымен сусындаған, сөздерге толы бұзылыс» деп сипаттады. 1898 жылдың 28 мамырындағы премьерада пьеса төрт сағатқа созылды, сондықтан Пинеро мен Карр өздерінің мәтіндеріне айтарлықтай қысқартулар жасауға мәжбүр болды, бұл Салливанның ең жақсы музыкасының бір бөлігінен айырылуға әкелді. Музыкаға берілген пікірлер сыпайыдан қызу ықыласқа дейін болды, ал либреттоға берілген пікірлер сыпайыдан жақтырмаушылыққа дейін ауысты. Шоудың орнын басып, «The Saturday Review» журналының театр сыншысы болған Макс Бербом, Пинероға үнемі кедергі келтіретін, әсіресе өткір сыншы болды. Либреттоның кемшіліктерінен басқа, пьесаның комедиялық емес, романтикалық стилі Савой театрының дәстүріне де, оның көрермендерінің күтуіне де сай келмеді, ал опера 16 шілдеде 50 қойылымнан кейін жабылды – бұл Салливанның операларының ең нашар көрсеткіші. «Қарапайым сұлулық» пьесасының сәтсіздігінен кейін бір жыл өткен соң, Пинеро төрт актілі «Гей Лорд Квикс» пьесасымен қайта табысқа қол жеткізді, бұл жанрдағы тағы екі пьесаға – «The Times» (1891) және «The Princess and the Butterfly» (1897) – жалғасты. Пьеса бастапқыда 300 қойылым көрсетті және Пинероның ең көп қайта қойылған пьесаларының бірі болып танылды.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығында Пинеро британдық драматургтердің алдың қатарында тұрды. Оның әдептілік комедиясы "Ирис" (1901) 115 қойылымға дейін сахналанды, ал 1906 жылы ол "Үйі Ретімен" пьесасымен үлкен жетістікке жетті, бұл Александр мен Сент-Джеймс театры үшін жазылған тағы бір туынды болды. Бұл драма күйеуінің қайтыс болған бірінші әйелінің үстемдік танытқан отбасына қарсы тұрып, оның махаббатын жеңіп алған екінші әйел туралы. Бұл рөлдерде Айрин Ванбру мен Александр үшін де, Пинеро үшін де үлкен жеңіс болды; пьеса 430 қойылым көрсетілді және кассадан 78 000 фунт стерлингтен астам табыс әкелді. Александрмен арадағы байланыс берік достыққа айналды, бірақ актер-режиссер мен автор арасындағы пікір келіспеушіліктер де болды, автор пьесаларын сахналау және рөлдерді ойнау мәселесінде өте талапкер болды. Дегенмен, олардың қарым-қатынасы жақсы болды және екеуі де ұлттық театр құру және театр цензурасын реформалау немесе жою науқанында белсенділік танытты. Шоу драматургтерге өздерінің науқандарын жетекшелеу үшін беделді тұлға қажет деген ойды ұсынды және Пинероға рыцарлық атақ беру үшін британ үкіметін лоббиледі. Шоудың ықпалынан болды ма, жоқ па белгісіз, бірақ Пинеро 1909 жылы рыцарь атанды, бұл құрметке ие болған екінші драматург (Гилберт екі жыл бұрын рыцарь атанған еді). Пинеро бұл атақты сирек қолданды, бірақ өзінің қолынан "Артур В. Пинеро" дегеннен "Артур Пинеро" деп қысқартты. Ғасырдың екінші онжылдығында Пинеро екі маңызды жетістікке қол жеткізді. "Mind the Paint" Girl комедиясы 1912 жылы Йорк герцогының театрында 126 қойылым көрсетілді, ал Александр үшін жазылған соңғы пьесасы "The Big Drum" 1915 жылы Сент-Джеймс театрында 111 қойылым көрсетілді. Содан кейін газетке көптеген натурализацияланған британдықтардан, соның ішінде сэр Эрнест Кассель, сэр Джордж Хеншель, сэр Карл Майер және сэр Феликс Шустер сияқты танымал тұлғалардан адалдықтарын білдіретін көптеген хаттар келіп түсті. Соғысқа байланысты көптеген адамдар сынға ұшырады, олардың арасында соғысқа қарсы болған Шоу да бар еді, ол көптеген адамдар мен әріптестері тарапынан жамандалды. Пинеро наразылық білдіруге қосылмады, ал Шоумен арадағы достығы сақталды, бірақ Шоу Генри Артур Джонс басқаратын соғысқа жақтас мүшелерінің қысымымен Драматургтер клубынан кеткеннен кейін олар аз-маз қарым-қатынаста болды. Пинероның әйелі 1919 жылы қайтыс болды, ол көптен бері ауруға шалдыққан еді. Оның өлімі күтілгенімен, Пинероға үлкен қайғы әкелді, содан кейін ол көңілсіздікке түсті, әйелінің қызының қамқорлығына қарамастан. 1934 жылдың 28 қарашасында Сент-Мэрилебон шіркеуінде еске алу рәсімі өтті, содан кейін Пинероның өтініші бойынша оның күлі әйелінің қабіріне, Суррейдегі Чидингфолд шіркеуінің ауласына жерленді, бұл олардың бұрынғы ауылдық үйіне жақын жерде болды.

Бродвей қойылымдары

Лондондық өндірістерден кейін Нью-Йоркте қойылған туындылар: «Ақша табушы» (Нью-Йорк, 1882); «Сквайр» (1882); «Қыздар мен ұлдар» (1883); «Лордтар мен қара халық» (1884); «Канцелярия ісі» (1885); «Судья» (1885); «Мектеп мұғалімі» (1886); «Дэнди Дик» (1887); «Татты лаванда» (1888); «Леди Боунтифул» (1891); «Министрлер кабинеті» (1892); «Екінші миссис Танкрей» (1893); «Амазонкалар» (1894); «Жарқын әйел Эббсмит» (1895); «Күмәнді пайда» (1896); «Князь және көбелек» (1897); «Трелоуни Уэллс» (1898); «Гей Лорд Квикс» (1900); «Ирис» (1902); «Летти» (1904); «Күлімдемейтін әйел» (1904); «Оның үйі тәртіпте» (1906); «Канал ортасында» (1910); «Мистер Панмюрді сақтау» (1912); ««Бөлігіне назар сал» қызы» (1912); және «Сылулы шатыр» (1923).