Кіріспе
Сирияның патшасы 87 – 82 б.з.д. Антиох XII Дионис Епифан Филопатор Каллиник (Ἀντίοχος Διόνυσος Ἐπιφανής Φιλοπάτωρ Καλλίνικος; б.з.д. 124 – 109 – 82 б.з.д.) – эллиндік Селевкид монархы, 87 – 82 б.з.д. аралығында Сирия патшасы болған. VIII Антиохтың және, мүмкін, оның египеттік әйелі Трифананың кіші ұлы Антиох XII, әкесі мен ағасы IX Антиох арасындағы азаматтық соғыс кезінде өмір сүрді, ол б.з.д. 96 жылы Антиох VIII-нің қазасына әкелді. Антиох XII-нің төрт ағасы таққа талапкерлік етіп, IX Антиохты жойып, оның мұрагері X Антиохқа қарсы соғыс ашты. 87 жылға қарай тек екі талапкер қалды, екеуі де Антиох XII-нің ағалары: Деметрий III және Филипп I. Деметрий III билік еткен аймақ бастапқыда Дамаск қаласында орналасқан, бірақ кейін Сирияның көп бөлігін қамтыды. Деметрий III Филипп I-ге жеңіліп, Парфияға жер аударылды, бұл Антиох XII-ге Дамаскты бақылауға мүмкіндік берді, ал Филипп I Сирияның астанасы Антиохияда қалды. Антиох XII өзінің аумағын ішкі Сирияда нығайтып, Филипп I-нің аумақтарына енуге тырыспады, ол Дамаскі басып алуға тырысқан, бірақ қайтарылды. Антиох XII өзінің назарын Сирияның оңтүстік шекарасына аударды, онда Иудеялықтар мен Набатейлер кеңейуге тырысты. Антиох XII оңтүстік шекарасын нығайтып, көршілерімен соғысты, Набатейге қарсы екі жорық ұйымдастырды, олар Иудеямен де қақтығыстарды қамтыды. Бірінші жорығында бірнеше жеңіске жеткеннен кейін, Антиох XII б.з.д. 82 жылы Қана шайқасында Набатейлерге қарсы екінші жорығының соңында қаза тапты. Дамаскты Набатей патшасы Аретас III-нің әскері басып алды, ал Сирия тағына X Антиохтың жесірі Клеопатра Селена мен оның ұлы XIII Антиох талапкерлік етті.
Antiochus XII Dionysus Epiphanes Philopator Callinicus (Ἀντίοχος Διόνυσος Ἐπιφανής Φιλοπάτωρ Καλλίνικος; between 124 and 109 BC – 82 BC) was a Hellenistic Seleucid monarch who reigned as King of Syria between 87 and 82 BC. The youngest son of Antiochus VIII and, most likely, his Egyptian wife Tryphaena, Antiochus XII lived during a period of civil war between his father and his uncle Antiochus IX, which ended with the assassination of Antiochus VIII in 96 BC. Antiochus XII's four brothers laid claim to the throne, eliminated Antiochus IX as a claimant, and waged war against his heir Antiochus X. By 87 BC, only two claimants remained, both brothers of Antiochus XII: Demetrius III and Philip I. The realm of Demetrius III was initially centered in Damascus but later extended over most of Syria. Demetrius III was defeated by Philip I and went into exile in Parthia, allowing Antiochus XII to gain control of Damascus while Philip I remained in the Syrian capital Antioch. Antiochus XII consolidated his territory within inner Syria and did not seek to expand into the territories of Philip I, who attempted to annex Damascus but was repulsed. Antiochus XII focused his attention on Syria's southern reaches into which the Judaeans and Nabataeans sought to expand. Antiochus XII reinforced his southern frontier and warred with his neighbors, conducting two campaigns against Nabataea that included engagements with Judea. After several victories in his first campaign, Antiochus XII was killed towards the end of his second campaign against the Nabateans at the Battle of Cana in 82 BC. Damascus was captured by the forces of the Nabatean King Aretas III, and the Syrian throne was claimed by Antiochus X's widow Cleopatra Selene and her son Antiochus XIII.
Аты-жөні және шыққан тегі
Антиох, грек тілінде "тартыста бекем" деген мағынаны білдіреді. Бұл атты көптеген Селевкид монархтары тағылған династиялық есім. Селевкид әулетінің негізін қалаушы Селевк I өзінің әкесі Антиохтың құрметіне Сирияның астанасын Антиохия деп атады. Антиох XII – Антиох VIII мен оның Птолемейлік египеттік әйелі Трифананың 124 ж.б.д. үйленген бесінші және ең кіші ұлы. 109 ж.б.д. Трифана Антиох VIII-нің жартылай бауыры Антиох IX- тарапынан өлтірілді, ол 113 ж.б.д. Сирия тағы үшін Антиох VIII-мен күрескен. Антиох XII-нің ағалары – Селевк VI, Антиох XI, Филипп I және Димитрий III. 96 ж.б.д. Антиох VIII қаза болғаннан кейін, оның екінші әйелі, Трифананың қарындасы Клеопатра Селена Антиох IX-қа, содан кейін оның ұлы Антиох X-қа үйленді, ол Антиох XII-нің төрт ағасымен тақ үшін күресті. 88 ж.б.д. тек Димитрий III және Филипп I қалды; Димитрий III бастапқыда Дамаскіде орналасқан, кейін өзінің билігін Сирияның көп бөлігіне дейін кеңейтті. 87 ж.б.д. ол Филипп I және оның Парфиялық одақтастарынан жеңіліп, Парфияға жер аударылды, онда ол белгісіз аурудан қайтыс болды. Филипп I астананы бақылауға алды, ал Клеопатра Селена, енді жесір қалған, Антиох X-тің ұлдарымен бірге Птолемаисте паналады.
Билік
Димитрий III-тің кетуі Дамаскіде билік босқылығын қалдырды, оны Антиох XII толтырды. Димитрий III билік құрған кездегі монеталар Селевкид жылы (SE) 225 (б.з.д. 88/87 ж.) деп табельденген, ал Антиох XII билік құрған кездегі ең алғашқы монеталар 226 SE (б.з.д. 87/86 ж.) деп табельденген, бұл Антиох XII билікті жылдам иеленгенін көрсетеді. Ежелгі грек кезеңінің монархтары қазіргі заманғы тәжірибедей патшалық нөмірлерін қолданбаған, олар өздерін аттас монархтардан ажырату үшін эпитеттерді пайдаланған; Антиох XII-нің төрт эпитетінің үшеуі – Эпифан (ұлы), бұрын оның әкесі қолданған, Филопатор (әкесін жақсы көретін) және Каллиник (даңқты жеңімпаз) – оның атасы Деметрий II-нің тегін Антиох VII-нің және оның ұрпақтарының тегіне қарсы қоюға бағытталған; Каллиник, Деметрий II-нің Никатор (жеңімпаз) эпитетінің қайталауы болуы мүмкін. Ол өзге эпитеті Дионис арқылы өзін гректердің шарап құдайымен байланыстырып, Шығысты жаулаушы ретінде көрсетуі мүмкін. Антиох XII монеталарда әкесінің сипатында, бірақ көзге түсетіндей үлкен мұрынмен бейнеленген, осылайша өзінің мұрагерлік құқығының заңдылығын арттыруға тырысқан.
Саясаттар мен аумақ
Тарихшы Альфред Беллинджердің айтуынша, Антиох XII таққа отыру үшін Птолемей Египетінен көмек алған болуы мүмкін. Бұл көзқарас Антиох XII-нің саясатында көрінеді, ол Оңтүстікке – Набатея мен Яһудеяға бағытталған, бірақ Сирия патшалығының ішінде кеңеюге емес. Оның билігі Дамаскқа бағытталған Ішкі Сириямен шектелген, ол оның астанасы және негізгі монета соғу орталығы болған. Антиох XII Гадара қаласын да басқарған, оны Филотас есімді шенеунік басқарған. 100 жылға дейін Гадара Яһудеяның хасмонейлік патшасы Александр Янней тарапынан басып алынып, қабырғалары ішінара қиратылған, бірақ 93 жылы Селевкидтер оны қайта басып алған. Гадара Сирия үшін маңызды стратегиялық орынға ие болған, өйткені Оңтүстіктегі операциялар үшін маңызды әскери орталық қызметін атқарған. Оны бақылау Яһудеяға қарсы соғыс күш-жігері үшін өте маңызды болды, бұл Антиохты 228 СЕ (85/84 ж.б.д.) қаланың қорғанысын қайта жаңартуға итермеледі. Тарихшы Арие Кашердің пікірінше, Антиох XII Дамаскі набатеялықтардан қорғау үшін бірінші ғасырдың тарихшысы Иосиф Флавий «Антиохтың орқашасын» (немесе Антиохтың аңғары) қазған. Селевкид монеталарында көбінесе грек құдайлары бейнеленген, бірақ Антиох XII-нің күміс монеталарында жоғары семит құдайы Хадад бейнеленген, бұл, мүмкін, патшалықтың азайып бара жатқан шекараларын мойындауынан туындаған, бұл монархты жергілікті культтардың маңыздылығына көндірген. Селевкид патшалары жергілікті құдайларды дәріптеу арқылы грек емес халқының қолдауын алуды үміттенген. Беллинджердің сөзіне сүйенсек, Хададты пайдалану Антиох XII-нің «бірінші кезекте Дамаск патшасы болу ниетіне» баса назар аударғанын көрсетеді. Димитрий III билік еткен кезде де, оның монеталарында семит құдайы Атаргатис бейнеленген. Тарихшының пікірінше, монеталар бейнесінің Атаргатистен Хададқа ауысуы екі мақсатқа қызмет еткен: Антиох XII-нің алдыңғысына қарағанда басқаша саясатты ұстанғанын көрсету және грек қоныстанғандармен керісіп кетпеу үшін Дамасктың семит халқымен жақсы қарым-қатынас орнату ниетін көрсету. Селевкид патшалары өздерін грек мәдениетінің қорғаушылары ретінде көрсетіп, зиялылар мен философтарды демеушілік еткен, бірақ Антиох XII басқаша көзқарас ұстаған болуы мүмкін; ол мұндай ғалымдарды қууға бұйрық берген.
Әскери науқандар
Патшалық құрған кезінде Антиох XII өзінің оңтүстігінде орналасқан набаталықтар мен иудейлерге шабуыл жасады. Бұл қақтығысты Иосиф Флавий сипаттаған, бірақ ол набаталық патшаның атын атамаған. Иосиф Флавий набаталықтарға қарсы екі жорық жасалғанын айтқан, бірақ Сирия патшасының оларға шабуыл жасауына не себеп болғанын түсіндірмеген. Қазіргі заманғы ғалымдар бірнеше теория ұсынды. Израиль Шатцман пікірінше, Антиох XII Сирияның оңтүстігіне қарай кеңейіп, күші артып келе жатқан набаталықтардан қорқып болуы мүмкін. Зейн Билкади Антиох XII набаталықтардың шикі мұнай өндірісін бақылауға тырысқан, ал Александр Фанталкин мен Орен Тал набаталықтардың Филипп I-нің Антиох XII-нің мемлекетін басып алу әрекеттеріне белсенді қолдау көрсеткенін айтты.
Бірінші Набатейлік жорық және Филипп I-нің шабуылдары
Антиох XII-нің алғашқы Набатейлік науқаны б.з.д. 87 жылы басталды, және тарихшы Ханс Петер Рощинский Византиялық Стефанның жазбаларына сүйене отырып, бұл науқанда Хауран аймағындағы қазіргі Имтанның Мото маңында шайқас болған болуы мүмкін деген пікір білдірді. Византиялық тарихшы өзінің "Этика" атты кітабында Апамеялық Уранның жоғалған еңбегінен үзінділерді сақтап қалды. Ураниус жазғанда, патша Антигон I-ді Мотода арабтардың Раббель есімді патшасы өлтіреді. "Мото" атауы солтүстік Хаурандағы немесе оңтүстік Моабтағы қалаға қатысты болуы мүмкін. Әртүрлі ғалымдар Антигонның атын жиі "түзетіп", оны Антиох деп атады, олар Ураниус Антиох XII туралы айтып отыр деп есептеді. Рощинский Стефанның Набатей патшасы Раббель I билік еткен кезеңде болған екі оқиғаны біріктірген болуы мүмкін деп санайды: Антиох XII-нің солтүстіктегі Мотодағы алғашқы Набатейлік науқанындағы шайқас және Антиох XII қаза тапқан екінші Набатейлік науқанындағы шайқас. Шатцманның пікірінше, Стефанның еңбегінде Мото шайқасы солтүстікте болғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ағасының болмауынан пайдаланып, Филипп I қала қамалдығының әміршісі Милецийдің көмегімен Дамаскіді басып алды. Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, Милеций Филипп I-ден ешқандай сыйлық алмады, ал Филипп I бұл сатқындықты генералдың қорқынышымен байланыстырды. Сондықтан Милеций Филипп I-ге қарсы шығып, қақпаларды жауып, Филипп I-ді сыртқа шығарды және Антиох XII-нің оралуын күтті, ол ағасының қалаға шабуыл жасағанын естіген соң науқанын асыққан түрде тоқтатты. Қазіргі ғалымдар Селевкидтердің қарсыласына (немесе тақ талап етушіге) қарсы науқандары кезінде соғылған валютада патшаның сақалды бейнесі бейнеленгенін атап өтеді. Антиох XII-нің алғашқы екі жылында оның суреті сақалсыз болды, бірақ бұл 228 SE (б.з.д. 85/84 ж.) өзгерді. Бұл Филипп I-нің Дамаскқа шабуылымен байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл болжамға көп қолдау жоқ, өйткені Антиох XII ағасына қарсы ешқандай шара қолданбады. Филипп I Дамаскіді басып алған кезеңде монеталар соғылмаған, бұл қаланың қысқа мерзімге ғана басылып алынғанын көрсетеді.
Екінші Набатейлік жорық, Яһудеядағы соғыс және өлім
Оның аумағы тікелей Набатей аумағына шектес болғанымен, екінші Набатей жорығы үшін Антиох XII әскерін Иудея арқылы жағалау бойымен жүргізуді таңдады, мүмкін Набатейлер басымдығындағы Негевке шабуыл жасау үшін. Бұл Газа портын бөліп, Набатейлердің Жерорта теңізі саудасына қауіп төндіріп, Трансиорданиядағы Набатейлердің мүдделерін шектеуге мүмкіндік бермек. Бұл бағыт Антиох XII-ге Александр Яннейді бақылауда ұстауға көмектесер еді. Иосифтің мәлімдемесіне сәйкес, Иудея патшасы Антиох XII-нің ниетінен сескенгендіктен, "Яннай сызығы" деп аталатын қорғаныс құрылысын салдырған. Бұл құрылыс Қапарсабадан Иоппе маңындағы теңізге дейін созылған. Антиох XII бұл сызықты бұзып, бекіністерін өртеп, Набатей аумағына қарай жорығын жалғастырды. Иосиф Флавий жазған жорық туралы мәліметтерге қатысты пікірлер әртүрлі. Ол Антиох XII әскері Александр Яннейді жеңгенін айтса, сегізінші ғасыр тарихшысы Георгий Синцелл Антиох XII-нің Иудея патшасынан жеңілгенін мәлімдеген. Бірнеше тарихшылар Яннай сызығының болуын күмәндандырды, ал Иосиф Флавийдің Александр Яннейдің Антиох XII жорығын тоқтату әрекетінің себебін түсіндіруі, оның ниетінен қорқуға байланысты, толыққанды емес. Набатейлер де, Сириялықтар да Иудеяның жаулары болғандықтан, егер олар қақтығысқа түссе, Александр Яннейге тиімді болар еді. Синцелл Сирия патшасы мен Александр Янней арасындағы бұрынғы қақтығысқа сіңіп қалған болуы мүмкін. Осылайша, Синцеллдің мәлімдемесі Антиох XII-нің екінші Набатей жорығының Иудеяға да бағытталғанын көрсетеді. Мүмкін, Антиох XII Синцеллдің айтуынша, бұрынғы жеңіліс үшін жаза ретінде Александр Яннейдің жағалау қалаларын өзіне қосып алуды көздеген. Тағы бір мақсаты – Антиох XII Набатеямен айналысқанда, Иудеялықтардың Сирияға шабуыл жасауына жол бермеу үшін оларды бағындыру болған. Антиох XII мен Набатейлер арасындағы соңғы шайқас Қана ауылының жанында болды, оның орналасқан жері белгісіз, бірақ қазіргі ғалымдар оны Өлі теңіздің оңтүстік-батысында деп санайды. Тарихшы Зигфрид Миттманн оны Иосиф Флавийдің "Ежелгілер тарихы" еңбегінің 15-кітабында айтылған Кинамен, қазіргі Хорват Узамен теңестірген. Иосиф Флавий сипаттаған шайқастың егжей-тегжейі Набатейлердің алданыспен шегінісіп, содан кейін Сирия әскеріне қарсы шабуыл жасағанын көрсетеді. Антиох XII әскерін қайта жинап, шабуылдан сақтады, бірақ өмірін қауіпке тігіп, жеңілді. Антиох XII қайтыс болған жылы туралы пікірлер әртүрлі, бірақ Дамаскіде соғылған соңғы монеталары 230 SE (б.з.д. 83/82 ж.) деп саналады.
Кейінгі оқиғалар мен мұра
Иосиф Флавийдің айтуынша, патшаның өлімі сириялық әскерлердің жеңілісіне әкеп соқты, олардың көптегені шайқаста немесе қашқанда қаза тапты. Аман қалғандар Қана қаласына сиынып, көбі аштықтан қайтыс болды. Антиох XII – Селевкидтердің соңғы белсенді патшасы. Антиох XII қайтыс болғаннан кейін қорғаусыз қалған Дамаскты басып алуға тырысқан Филипп I туралы аз мәлімет сақталған. Дамаск тұрғындары Итураялық Птолемейден қорқып, қаланы басып алу үшін Набатеялық Аретас III-ті шақырды. Нумизмат Оливер Д. Гувердің пікірінше, Аретас III Дамаскіді ұзақ уақытқа иеленбеді, ал қала Селевкидтердің билігіне қайта оралды. Антиох XII-нің әйелінің кім екені белгісіз, бірақ VI ғасыр тарихшысы Иоанн Малаланың айтуынша, патшаның Клеопатра және Антиохис есімді екі қызы болған. Антиох X 224 жылы (б.з.д. 89/88 ж.) қайтыс болғаннан кейін жасырынып жүрген Клеопатра Селена Антиох XII-нің өлімін пайдаланып, ұлы Антиох XIII-ті патша деп жариялады, ал өзі регенттік және билеуші патшайым болды. Оның регенттігі кезінде соғылған монеталарда Дамаск монетаханасының белгілері бар. Археолог Николас Л. Райт Клеопатра Селенаның Дамаскты басып алуы б.з.д. 80 жылдан кейін болғанын болжайды. Иосиф Флавий Антиох XII-ні соңғы Селевкид патшасы деп атады, ал Малалас, тарихшы Гланвилл Даунидің аудармасы бойынша, оған қосылды; бірақ шын мәнінде соңғы Селевкид патшасы Антиох XIII болды, ол Антиохия римдіктерге қосылғаннан кейін б.з.д. 64 жылы тақтан түсірілді.