Кіріспе
Өсімдік немесе өсімдіктер тобы, қажетті қасиеттері үшін таңдалған. Таксономиялық дәрежесі кіші түрден төмен. Көлтек – адамдар қалаған белгілерін іріктеп алған және көбейтілгенде сол белгілерді сақтайтын өсімдік түрі. Көлтектерді көбейту әдістеріне бөлу, тамыр және сабақ кесінділері, қалдықтар, жабысдау, тіндік мәдениет немесе мұқият бақыланатын тұқым өндірісі жатады. Көлтектердің көпшілігі адамның қасақана әрекеттерінен пайда болады, бірақ кейбіреулері ерекше қасиеттері бар жабайы өсімдіктерден де шығуы мүмкін. Көлтек атаулары Халықаралық өсірілетін өсімдіктер номенклатурасы кодексінің (ICNCP) ережелеріне сәйкес таңдалады және барлық өсірілетін өсімдіктер көлтек ретінде танылмайды. Бағбандар «көлтек» сөзі «өсірілген сорт» деген мағынаны білдіретін термин ретінде туындаған деп санайды. Гүлдің түсі немесе мөлшері, өсімдік пішіні немесе басқа да қажетті қасиеттері үшін селекция және іріктеу арқылы немесе жаңадан пайда болған (спорт) түрлері ретінде өндірілетін раушан, камелия, нарцисс, рододендрон және азалия сияқты танымал сәндік өсімдіктер көбінесе көлтектер болып табылады. Сол сияқты, әлемдегі ауыл шаруашылығы дақылдарының басым көпшілігі өнімділігі, дәмі және ауруға төзімділігі сияқты қасиеттері үшін іріктелген көлтектер болып табылады, ал азық-түлік көзі ретінде қолданылатын жабайы өсімдіктердің саны өте аз. Орман шаруашылығында қолданылатын ағаштар да ағаш өнімдерінің сапасы мен өнімділігін арттыру үшін өсірілген арнайы іріктемелер болып табылады. Көлтектер Либерти Хайд Бейлидің кеңірек тобының, культигеннің маңызды бөлігін құрайды, ол негізінен адамның қасақана әрекетіне байланысты пайда болған немесе іріктелген өсімдік ретінде анықталады. Көлтек – ботаникалық сорттан өзгеше, ол кіші түрден төмен таксономиялық дәрежеде болады, және ботаникалық сорттар мен көлтектердің атауларын жасау және пайдалану ережелерінде айырмашылықтар бар. Соңғы уақыттарда көлтектерді атау өсімдіктерге патенттік құқық беру және өсімдік селекционерлерінің құқықтарын тану арқылы күрделіленіп кетті. Жаңа сорттарды қорғау жөніндегі халықаралық одақ (UPOV) жаңа көлтектерді саудаға енгізетін тұлғаларға немесе ұйымдарға құқықтық қорғау ұсынады. UPOV көлтек «ерекше, біртекті» және «тұрақты» болуын талап етеді. «Ерекше» болу үшін ол басқа белгілі көлтектерден оңай ажыратуға болатын белгілері болуы керек. «Біртекті» және «тұрақты» болу үшін көлтек осы белгілерін қайта-қайта көбейту кезінде сақтауы керек. Көлтектерді атау – өсірілетін өсімдіктер таксономиясының маңызды аспектісі, ал көлтектің дұрыс аталуы Халықаралық өсірілетін өсімдіктер номенклатурасы кодексінің (ICNCP, көбінесе Өсірілетін өсімдіктер кодексі деп аталады) ережелері мен ұсынымдарымен белгіленеді. Көлтекке ғылыми латынша ботаникалық атауынан кейін келетін көлтек эпитеті беріледі. Көлтек эпитеті әдетте халық тілінде болады.
the taxonomic rank just below subspecies
A cultivar is a kind of cultivated plant that people have selected for desired traits and which retains those traits when propagated. Methods used to propagate cultivars include division, root and stem cuttings, offsets, grafting, tissue culture, or carefully controlled seed production. Most cultivars arise from deliberate human manipulation, but some originate from wild plants that have distinctive characteristics. Cultivar names are chosen according to rules of the International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ICNCP), and not all cultivated plants qualify as cultivars. Horticulturists generally believe the word cultivar was coined as a term meaning "cultivated variety". Popular ornamental plants like roses, camellias, daffodils, rhododendrons, and azaleas are commonly cultivars produced by breeding and selection or as sports, for floral colour or size, plant form, or other desirable characteristics. Similarly, the world's agricultural food crops are almost exclusively cultivars that have been selected for characters such as improved yield, flavour, and resistance to disease, and very few wild plants are now used as food sources. Trees used in forestry are also special selections grown for their enhanced quality and yield of timber. Cultivars form a major part of Liberty Hyde Bailey's broader group, the cultigen, which is defined as a plant whose origin or selection is primarily due to intentional human activity. A cultivar is not the same as a botanical variety, which is a taxonomic rank below subspecies, and there are differences in the rules for creating and using the names of botanical varieties and cultivars. In recent times, the naming of cultivars has been complicated by the use of statutory patents for plants and recognition of plant breeders' rights. The International Union for the Protection of New Varieties of Plants (UPOV – ) offers legal protection of plant cultivars to persons or organisations that introduce new cultivars to commerce. UPOV requires that a cultivar be "distinct, uniform", and "stable". To be "distinct", it must have characters that easily distinguish it from any other known cultivar. To be "uniform" and "stable", the cultivar must retain these characters in repeated propagation. The naming of cultivars is an important aspect of cultivated plant taxonomy, and the correct naming of a cultivar is prescribed by the Rules and Recommendations of the International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ICNCP, commonly denominated the Cultivated Plant Code). A cultivar is given a cultivar name, which consists of the scientific Latin botanical name followed by a cultivar epithet. The cultivar epithet is usually in a vernacular language.
Култигендер
Cultigen және cultivar сөздері шатастырылуы мүмкін. Cultigen – жергілікті өсімдіктерге қарағанда өсіру кезінде әдейі таңдалған немесе өзгертілген кез келген өсімдік; Өсірілген өсімдіктер кодексінде «культигендер жалғасқан көбею арқылы ғана танылатын және сақталанатын ерекше бірліктер болып табылады» делінген. Cultigen-дер грекс, түр, дақылдар тобы, сорт, форма және cultivar сияқты түрлі таксономиялық деңгейлерде аталуы мүмкін; сондай-ақ, олар өсіру кезінде, тіпті генетикалық модификация арқылы өзгертілген, бірақ ресми түрде тіркелмеген өсімдіктер де болуы мүмкін. Егер культиген немесе оның бөлігі танылатын және тұрақты қасиеттері болса, оны cultivar ретінде қабылдауға болады. Демек, барлық cultivar-лар cultigen-дер болып табылады, себебі олар өсіріледі, бірақ барлық cultigen-дер cultivar емес, өйткені кейбір cultigen-дер ресми түрде бөлініп, cultivar деп аталмаған.
Ресми анықтама
Егіс өсімдіктерінің кодексінде "культивар" сөзі екі түрлі мағынада қолданылатыны көрсетілген: біріншіден, "жіктеу санаты" ретінде. Егіс өсімдіктерінің халықаралық номенклатура кодексінің (2009 жылғы 8-ші басылым) 2-бабында культивар былай анықталады: Осы Кодекспен реттелетін егіс өсімдіктерінің негізгі санаты – культивар. Колтигендер үшін грекс және топ деп аталатын тағы екі жіктеу санаты бар. Содан кейін Кодекс культиварды "культивар жіктеу санатындағы таксономиялық бірлік" деп анықтайды. Бұл культивардың ең көп танылған және жалпы анықтама ретінде қолданылатын мағынасы. Культивар – бұл (а) белгілі бір қасиеттері немесе қасиеттер жиынтығы үшін таңдалған, (б) осы қасиеттері бойынша ерекше, біркелкі және тұрақты, және (в) тиісті тәсілдермен көбейтілген кезде осы қасиеттерін сақтайтын өсімдіктер жиынтығы.
Түрлі түрлері
Қай өсімдіктер сорттар деп аталатыны тек ыңғайлылық мәселесі, себебі бұл санат бау-бақша, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығының практикалық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жасалған. Белгілі бір сорттың өкілдері міндетті түрде генетикалық тұрғыдан бірдей болуы керек емес. Өсімдіктерге қатысты кодекс әртүрлі өсімдіктердің бірдей геномға ие болса да, әртүрлі сорттар ретінде қабылдануы мүмкін екенін, ал әртүрлі геномға ие өсімдіктер бір сорт ретінде қарастырылуы мүмкін екенін нақтылайды. Сорттарды өндіру көбінесе адамның көптеген араласуын талап етеді, бірақ кейбір жағдайларда бұл жабайы өсетін өсімдіктерден нұсқаларды таңдау (өсу тіндерін жинау арқылы немесе тұқымдарды жинау арқылы) сияқты қарапайым нәрсе болуы мүмкін. Сорттар көбінесе сәндік және тағамдық дақылдар ретінде кездеседі: Malus 'Granny Smith' және Malus 'Red Delicious' - кесу арқылы немесе жабыстыру арқылы көбейтілетін алмалар, Lactuca 'Red Sails' және Lactuca 'Great Lakes' - тұқымдармен көбейтілетін салат түрлері. Хоста және Хемерокаллис өсімдіктерінің аталатын сорттары микрокөбейту немесе бөлу арқылы өндірілетін сорттар болып табылады.
Клондар
Жыныссыз көбейтілетін сорттар генетикалық тұрғыдан бірдей және клондар деп аталады; мұнда бөліп көбейту, қабаттастыру, кесу арқылы, қалталау және бүршіктеп көбейту арқылы алынған өсімдіктер кіреді. Көбейту материалы өсімдіктің нақты бір бөлігінен, мысалы, бүйір бұтағынан, немесе тіршілік циклының белгілі бір кезеңінен, мысалы, жас жапырағынан, немесе сиқырлы шүбір сияқты аномальді өсуден алынуы мүмкін. Өсімдіктердің ерекше белгілері жасуша ішіндегі организмнің болуынан туындаса, егер бұл белгілер ұрпақтан ұрпаққа тұрақты түрде берілсе, онда сорт құрауы мүмкін. Бір химераның (мұндағы мутантты тіндер қалыпты тіндерге жақын орналасқан) немесе қалталау химераларының (әртүрлі өсімдіктердің вегетативтік тіндерінен тұрады және қалталау арқылы пайда болады) өсімдіктері де сортты құрауы мүмкін.
Тұқымнан өндірілген
Кейбір сорттар "тұқымнан көбейгенде сақталады", яғни тұқымнан өскенде өзгеше ерекшеліктерін сақтайды. Мұндай өсімдіктер "вариант", "селекция" немесе "штамм" деп аталады, бірақ бұл шатастыратын және анық емес сөздер, олардан қашу керек. Жалпы, жыныссыз көбейтілген сорттар тұқымнан өсірілгенде өте әртүрлі көшеттер береді және оларды ата-ана сортының атымен белгілеуге немесе сатуға болмайды. Тұқымнан өсірілген сорттар, ерекше, біркелкі және тұрақты сипаттары ата-анадан ұрпаққа берілгенде, бақылаусыз тозаңдану арқылы шығарылуы мүмкін. Кейбіреулері қайталама өзіндік тозаңдану немесе инбридинг арқылы алынған "желілер" немесе бірнеше жақын туысқан желілерден құралған "көп желілер" ретінде өндіріледі. Кейде олар екі таза желінің қасақана қайталанатын бір реттік будандастырылуының нәтижесі болып табылатын F1 гибридтері болып табылады. Мысалы, "Ахиллея" "Жазғы жидектері" сияқты, бірнеше F2 гибридтік тұқымдық сорттары да бар. Кейбір сорттар агамоспермалық өсімдіктер болып табылады, олар көбейту кезінде өздерінің генетикалық құрамын және сипаттамаларын сақтайды. Кейде сорттар арнайы таңдалған тектің тұқымынан өсіріледі, мысалы, тұқым белгілі бір ауруға төзімді өсімдіктерден алынуы мүмкін.
Генетикалық модификацияланған
Генетикалық түрлендірілген, басқа генетикалық плазмадан алынған генетикалық материалды әдейі енгізу арқылы пайда болған қасиеттері бар өсімдіктер де сорт құрауы мүмкін. Алайда, Егілген өсімдіктердің номенклатурасы халықаралық кодексінде былай делінген: "Іс жүзінде мұндай жиынтық көбінесе бір немесе бірнеше генетикалық түрлендірілген желілерден немесе көп желілерден сатылады. Бұл желілер немесе көп желілер көбінесе тұрақты даму сатысында болады, бұл мұндай жиынтықты сорт ретінде атауды бекергі еңбек етеді". Дегенмен, балық помидоры сияқты, енді дамытылмайтын ескі трансгендік сорттар бұл кедергіге тап болмайды және сорт атауын алуға құқылы. Сорттар өсімдіктің плеоидтік деңгейінің өзгеруіне байланысты, одан да қажетті қасиеттерді алу мақсатымен іріктелуі мүмкін.
Култиварттардың атаулары
Әрбір бірегей сорт өзінің түбіртек класында (әдетте, оның тұқымдастығы) бірегей атауға ие. Сорттардың атаулары Дақылдандырылған өсімдіктердің номенклатурасы бойынша халықаралық кодекспен реттеледі және Халықаралық сорттарды тіркеу органында (ICRA) тіркелуі мүмкін. Розалар мен камелиялар сияқты әртүрлі өсімдік түрлері үшін жеке тіркеу органдары болуы мүмкін. Бұған қоса, сорттар "Дақылдандырылған өсімдіктер кодексінде" "саудалық белгілер" деп аталатын коммерциялық тауарлық атаулармен байланысты болуы мүмкін (төменде қараңыз).
Тұқымдықтар мен олардың атауларын құқықтық қорғау
1990 жылдан бері жаңадан шығарылған сорттарға заңдық қорғау қолданысы артып келеді. Өсімдіктерді селекциялаушылар өндірген сорттарына заңдық қорғау күтеді. Осындай қорғауды қолдаушылардың пікірінше, егер басқа өсірушілер осы сорттарды нарыққа шыққаннан кейін дереу көбейтіп, сата алса, селекционердің пайдасының көп бөлігі жоғалады. Сорттарға заңдық қорғау өсімдіктерді селекциялаушылардың құқықтары және өсімдіктерге патент беру арқылы қамтамасыз етіледі, бірақ осы қорғаудан пайдалану үшін қажетті нақты заңнама мен процедуралар елден елге өзгеше болады.
Тұқымдарға құқықтық қорғауды қолданудың даулы түрі
Көбелектерге құқықтық қорғау қолдану, әсіресе дамып келе жатқан елдердегі негізгі азық-түлік дақылдары үшін немесе жабайыдан іріктелген және қосымша селекциялық жұмыссыз сатылатын өсімдіктер үшін даулы мәселе болуы мүмкін. Кейбір адамдар мұндай практиканы әдепсіз деп санайды.
Сауда-саттық атаулар мен сату атаулары
Солтанум туберозум 'Король Эдвард' сияқты сорттың ресми ғылыми атауы – белгілі бір өсімдік түрін бірегей анықтау тәсілі. Бұл ғылыми атау жалпыға қолжетімді және заңмен қорғауға жатпайды. Өсімдік сатушылар нарықтағы үлестерін ұлғайтқысы келеді, ал мұны іске асырудың бір жолы – бөлшек сауда орындарындағы өсімдіктердің латынша ғылыми атауларын қолдануға, айтуға және есте сақтауға ыңғайлы тартымды маркетингтік атаулармен алмастыру. Маркетингтік атаулар Өсімдіктерге қатысты кодекс шеңберінен тыс қалады, онда олар «сауда таңбалары» деп аталады. Егер бөлшек немесе көтерме саудагердің маркетингтік атауға заңды құқығы болса, онда бұл сатуда артықшылық бере алады. Өсімдіктердің селекциялық құқықтарымен (PBR) қорғалған өсімдіктерде «нағыз» сорт атауы – жалпыға танымал ғылыми атау және «коммерциялық синоним» – заңмен қорғалған қосымша маркетингтік атау болуы мүмкін. Мысалы, Rosa = 'Poulmax', онда Rosa – туыс, сауда таңбасы, ал 'Poulmax' – ғылыми сорт атауы. Бір тілде тартымды атау басқа елде де тартымды болмауы мүмкін болғандықтан, әр елде бір өсімдікке әртүрлі сату атаулары беріледі. Бастапқы сорт атауын көрсету бүкіл әлемде сорттарды дұрыс анықтауға мүмкіндік береді. Өсімдіктердің селекциялық құқықтарын үйлестіретін бас орган – Жаңа өсімдік сорттарын қорғау жөніндегі халықаралық одақ (UPOV) және бұл ұйым барлық елдерде PBR арқылы қорғалған жаңа сорттардың дерекқорын жүргізеді.
Халықаралық культиваторларды тіркеу органдары
Халықаралық өсімдік сорттарын тіркеу органы (ICRA) – Халықаралық бау-бақша ғылымдары қоғамының Номенклатура және сорттарды тіркеу комиссиясы тағайындаған, ерікті, заңдық мәні жоқ ұйым. ICRA-лар көбінесе далия немесе рододендрон сияқты нақты бір өсімдік туысына маманданған қоғамдар мен мекемелер құрайды және қазіргі уақытта Еуропа, Солтүстік Америка, Қытай, Үндістан, Сингапур, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Пуэрто-Рикода орналасқан. Әрбір ICRA жылдық есеп дайындайды және оның қайта тағайындалуы төрт жыл сайын қарастырылады. Басты міндеті – қызығушылық туындағы атаулардың тізімін жүргізу және мүмкіндігі болса, оны жариялап, қауымға тарату. Маңызды мақсаттарының бірі – бір туыс ішінде сорттық және топтық эпитеттердің қайталануын болдырмау, сондай-ақ атаулардың өсірілетін өсімдіктер кодексінің ең соңғы нұсқасына сәйкес келуін қамтамасыз ету. Осылайша, соңғы 50 жылға жуық уақыттан бері ICRA-лар өсірілетін өсімдіктер номенклатурасының тұрақтылығына үлес қосып келеді. Соңғы кезде көптеген ICRA-лар өсімдік материалдарын таңбалауда қолданылатын саудалық атаулар мен тауарлық белгілерді де тіркеп, белгілі атаулармен шатасудың алдын алады. Жаңа атаулар және басқа да қажетті деректер ICRA-ға жиналады және жіберіледі. ICRA әрбір жаңа эпитеттің бұрын қолданылмағанын және өсірілетін өсімдіктер кодексіне сәйкес келетінін тексеріп қарастырады. Сондай-ақ, әрбір ICRA жаңа атаулардың ресми түрде бекітілуін қамтамасыз етеді (яғни, мерзімі көрсетілген басылымда сипаттамасымен бірге қағаз түрінде жарияланады). Олар өсімдік туралы мәліметтерді, мысалы, оның тегін, оны дамытуға және енгізуге қатысқан адамдардың есімдерін және оның ерекшеліктерін көрсететін негізгі сипаттамасын жазады. ICRA аталған өсімдіктің ерекшелігін бағалауға жауапты емес.